دانلود پایان نامه
احــمق را نمی یـــابــد شــنیــد ( مولوی ) .
– مرغ بی وقت خوان را سر برند ( امثال و حکم ) .
– مرغ بی هنگام : مرغ بیگه . مرغ بی وقت . مرغی که در غیر وقت خود خواند ، مرغی که بی وقت خواند . خروس بی محل .
مــرغ بــی هــنــگام ای بــدبخــت رو / تــرک مــا گــو خــون مــا انـــدر مشو ( مولوی ) .
مــرغ بــی هنــگام شــد آن چــشــم او / در نتـــیـجــه کــبــر او و خــشــم او ( مولوی ) .
دیـــو گــویــد بنــگریــد ایــن خــام را / ســر بــرید ایــن مـــرغ بـی هنگام را ( مولوی ) .
– مرغ چمن : کنایه از بلبل است که عندلیب باشد ( برهان ) . ( آنندراج ) .
صبحدم مرغ چمن با گل نو خاسته گفت / ناز کم کن که در این باغ بسی چون تو شگفت ( حافظ ) .
هشیار شو که مرغ چمن مست گشت هان / بیدار شـــو که خراب عدم در پی است هی ( حافظ ) .
– مرغ چمن زاد : مرغی که مولود او در چمن بوده باشد . مرغی که از ابتدای سر از بیضه پر آوردن در باغ باشد . ( از آنندراج ) . مرغ چمن :
چــرا مینالــد ایــن مــرغ چــمــن زاد / مگر او نیز از یـــاران جداشد ( میر خسرو ، از آنندراج ) .
گلستان محبت سروآزادی نمی دارد / بهار عاشقی مرغ چمن زادی نمی دارد ( شیخ حزین ، از آنندراج ) .
– مرغ حرم : مرغی که در حرم ( خانه کعبه یا هر مکان مقدس ) آشیان و اقامتگاه دارد .
اگــر در خــانــه خــود را قـیــد ســازی / کجا مرغ حرم را صـــید سازی ( اوهدی ، ده نامه ) .
– مرغ خوشخوان : به معنی مرغ چمن است که کنایه از بلبل باشد ( برهان ) .
– مرغ دانا : مرغ هوشیار ، مرغ زیرک :
عشــق بــی چــار مـیــخ تــن بــاشــد / مــرغ دانــا قـــفــس شکــن بــاشــد ( سنائی ) .
|| کنایه از طوطی است . کنایه از سیمرغ است .
– مرغ در مرغ : مرغ از پس مرغ . مرغ فراوان . مرغ بسیار :
مــرغ در مــرغ بــــر کــشــیــده نــوا / ارغنون بستـــه در میـان هوا ( نظامی ، هفت پیکر ) .
– مرغ دست آموز : مرغی که آموخته شود بر دست که اگر آنرا از دست دهند باز بردست آید ( آنندراج ) .
روان به پای در آید چو مرغ دست آموز ( از آنندراج ) .
آشنــائی هم نسازد بــرق خــرمن سوز را / بال کوتاهی ندارد مـــرغ دست آمـوز را ( از آنندراج ) .
– مرغ دل : اضافه تشبیهی است . دل . ( برهان ) . ( آنندراج ) .
|| کنایه از عقل است . ( برهان ) . ( آنندراج ) .
مــرغ دل از آشــیـــان دیــگــر اســت / عقــل و جان را سوی او آهنـــگ نیســت ( عطار ) .
– مرغ دوست : نام مرغی سخنگو ( آنندراج ) .
زبان تا در دهان دارم حدیث دوست میگویم / چو مرغ دوست تا دم میزنم یا دوست میگویم ( سید مرتضی رضی شیرازی ، از آنندراج ) .
– مرغ دیبا : صورت مرغی که بر دیبا بافند ( آنندراج ) .
– مرغ رباینده : مرغ شکاری .
– مرغ رنگین تاج : کنایه از خروس است به اعتبار گوشت سرخی که بر فرق دارد . ( برهان ) . ( آنندراج ) .
– مرغ روح : اضافه تشبیهی است ، روح . جان . روان ؛ مرغ روحش از قفس تن پرواز کرد .( یادداشت مرحوم دهخدا ) .
– مرغ روحانی: در اصطلاح تصوف ، ولی . مرشد . راهدان .
– مرغ روز : کنایه از آفتاب عالمتاب است . ( برهان ) . ( آنندراج ) .
– مرغ زر : کنایه از آفتاب عالمتاب است . ( برهان ) . ( انجمن آرا ) .
|| کنایه از صراحی طلا ، خصوصاً اگر به صورت مرغابی و امثال آن ساخته باشند ( از برهان ) .
– مرغ زرین خایه : مرغی افسانه ای که تخم از زر نهد . مرغ تخم طلایی .
– مرغ زند خوان : کنایه از بلبل . عندلیب . مرغ شباهنگ . مرغ شبخوان . مرغ شبخیز ( از جهانگیری ) . ( از آنندراج ) :
گــر مـغــان را راز مــرغــان دیــدمــی / دل بــه مــرغ زنــد خوان بـر بستــمی ( خاقانی ) .
پــنــد آن پــیــر مــغــان یــاد آوریـــد / بــانگ مرغ زنــد خــوان یــاد آوریــد ( خاقانی ) .
– مرغ زیبا : گاکی که نوعی پرنده است .
– مرغ زیرک : مرغ باهوش . مرغ هوشیار :
هــر چــنــد کــه مــرغ زیــرک آمـــد / بــــر خــــاتــــم روزگـــــار نـــــــامـــــــم
شــک نیســت که مرغ زیــرکــم زانــک / افتــاده به پای خـــود بـه دامــم ( مجیر بیلقانی ) .
امــروز ز مـــرغ زیــــرک آمـــد یـــادم / یعنی که بپای خود به دام افتـــادم ( مجیر بیلقانی ) .
مــرغ زیــرک بــه جستجـوی طعــام / به دو پای او فتـــد همی در دام ( نظامی ، هفت پیکر ) .
چو مرغ زیرک مانده به هر دو پا در بند / کنون دو دست بسر بر همی زنم چو ذباب ( جمال الدین عبد الرزارق ) .
بــس دل چــون کــوه را انــگیخــت او / مــرغ زیـرک بــا دو پــا آویـــخــت او ( مولوی ) .
به دل گفت بد خواه من یافت کام / فتادم چو آ« مرغ زیرک بـــه دام ( از جامع التواریخ رشیدی ) .
زلف خوبان زنجیر پای عقلست و دام مرغ زیرک .
در سر کار تو کردم دل و دین با همه دانش / مرغ زیرک به حقیقت منم امروز و تو دامی ( سعدی ، گلستان ) .
ای دل اندر بند زلفش از پریشانی مــنال / مرغ زیرک چون به دام افتد تحمـــل بایدش ( حافظ ) .
مــرغ زیــرک کــه مــی رمــیــد از دام / بــا همه زیرکی که بـه دام افتـــاد ( امثال و حکم ) .
– مرغ زیر کسار : مرغی باشد سیاه رنگ و مانند طوطی سخن گوید و آنرا سار نیز گویند . ( برهان ) . ( آنندراج )
( انجمن آرا ) .
– مرغ سحر : بلبل ( غیاث ) . هزار آوا . هزار . عندلیب . هزار دستان :
ســاقی شــب دســتــکش جــام تســت / مــرغ سحــر دستـــخوش نــام تسـت ( نظامی ) .
آتــــش مــرغ ســحــر از بــــا بــــزن / بــر جــگر خــوش نـــمکــان آب زن ( نظامی ) .
چــو آواز مــرغ ســحــر گـــوش کــــرد / پــریشــانی شــب فـرامـــوش کــرد ( سعدی ) .
بــاغ مــزیـن چــو بــارگــاه ســلیــمــان / مــرغ سحــر بـر کشیـــده نغمه داود ( سعدی ) .
امــشـب نــه بــیــاض روز بــر مــی آیــد / نــه ناله ای از مــرغ سحـــر می آید ( سعدی ) .
خفتــگان را خبــر از زمــزمــه مــرغ سـحر / حیوان را خبر از عالم انسانی نیســـت ( سعدی ) .
بــشــکر آنکه شگفتی بکام بــخــت ای گـل / نسیم وصل ز مرغ سحر دریغ مـــدار ( حافظ ) .
– مرغ سدره : کنایه از جبرئیل است .
– مرغ سفدی : کنایه از رود و بربط . ( اقبالنامه ) :
چــو دیــر آمــد آواز مــرغان بــگــوش / از آن مــرغ سفـــدی بــر آور خــروش ( نظامی ) .
– مرغ سلیمان : هدهد . شانه بسر . شانه سر . شانه سرک . پوپک . پویش :
قــافــلــه شــب چــه شنیـدی ز صبــح / مــرغ سلیمــان چــه خبـــر از ســبــا ( سعدی ) .
من به ســر منزل عنقانه به خود بــردم راه / قطع این مرحله با مرغ سلیمـــان کــردم ( حافظ ) .
– مرغ سنگ اشکنک : مرغ سنگ شکنک اسم فارسی قطاه است . ( مخزن الادویه ) .
– مرغ سنگ خوار : مرغ سنگخواره ، قطا . قضفه . کثوه . ( از منتهی الارب ) .
– مرغ سیاه : شقراق [ شِ قِ ر ر ] . کاسکینه ( زمخشری ) .
– مرغ شب : ضوع . درخت آویز . شوکی . ( زمخشری ) : ( زحل دلالت دارد بر ) مرغابی و مرغ شب … ( التفهیم ) .
ای چشــم عقل خیره در اوصاف روی تــو / چون مرغ شب که هیچ نبیند بـــه روشنی ( سعدی ) .
– مرغ شب آویز : مرغ شباویز ، مرغی است که شبها از یک پای آویزد و حق حق گوید تا وقتی که قطره خونی از گلوی او بچکد . ( برهان ) . ( جهانگیری ) . ( از آنندراج ) . مرغ حق :
نهــاده نــام آن شبــرنـگ شـبــدیــز / بود عاشق تر از مرغ شب آویـــز ( نظامی ، از آنندراج ) .
مـنــم دراجه مــرغان شــب خــیــز / همه شب مونس مرغ شب آویـــز ( نظامی ، از آنندراج ) .
– مرغ شب آهنگ : مرغ شباهنگ ، بلبل . ( جهانگیری ) . مرغ زند خوان :
دوش زیاد رخت آه جگر سوز من / شد به هوا پس بسوخت مرغ شباهنگ را ( امیر خسرو ، از آنندراج ) .
– مرغ شب خوان : کنایه از بلبل . چرا که اکثر در ایام بهار به وقت شب آواز می کند ( غیاث ) . ( از برهان ) :
مرغ شبخوان را بشارت ده که اندر راه عشق / دوست را با ناله شبهای بیداران خوش است ( حافظ ) .
|| کنایه از خروس ( برهان ) .
– مرغ شبخیز : کنایه از بلبل است ( جهانگیری ) :
منــم دراجـه مــرغــان شــب خیــز / همه شب مونس مرغ شب آویـــز ( نظامی ، از آنندراج ) .
– مرغ شب و روز : کنایه از ماه و آفتاب ( برهان ) . ( آنندراج ) .
– مرغ شمر : مرغ آبگیر . مرغ آبی :
مــرغ شـمر را مــگر آگــاهی است / کآفت ماهی درم مـــاهی است ( نظامی ، مخزن الاسرار ) .
– مرغ صبح : کنایه از بلبل ( غیاث ) . ( آنندراج ) . مرغ صبح خوان :
صـبــح چــون زلــف شــب بــر انــدازد / مــرغ صبــح از طــرب ســر انـــدازد ( خاقانی ) .
– مرغ طور : در تفاسیر قرآن کریم و قصص انبیا آمده که چون موسی برای آوردن آتش به کوه طور شد ، راهبر و دلیل او به درخت توحید ، مرغی کوچک بود که برخی آنرا بلدرچین و بعضی گنجشک کوهی تصور کرده اند که در میان بوته های خشک کوه او را راهنمایی می کرد ( منطق الطیر ، دکتر گوهرین ) :
هــم ز فــرعــون بــهیــمــی دور شــو / هم بــه میقـــات آی و مــرغ طـور شــو ( عطار ) .
– مرغ عرشی : استعارت است از روح انسانی :
رخــت بــر گیــر ازیــن سرای کــهــن / پـــیــش از آن کــایــــدت زمــانــــه فــــــراز
ایـــن خـــوش آواز مــرغ عــرشـــی را / بــال بــگـــشــای تــاکــنــد پــرواز ( سنایی ) .
– مرغ عیسی : شب پره و خفاش ( برهان ) . ( غیاث ) . مرغ مسیح . ( آنندراج ) . شبکور . گویند حضرت عیسی ( ع ) بدین صورت مرغی از گل ساخت و منفذ سفلای او را فراموش کرد ، به فرمان الهی حیات بهم رساند و بپرید چندانکه از نظر غایب شد و بیفتاد و بمرد ، پس حق سبحانه و تعالی شبیه آنرا خلق گردانیـــد ( از برهان ).
چــه راحــت مــرغ عیسی راز عــیســی / کــه همسایه است بــا خورشیـــد عـذرا ( خاقانی ) .
– مرغ فاطمه : صعوه . دم جنبانک .
– مرغ فرمان روا : کنایه از سیمرغ است :
گــزی دیــد بــر خــاک سـر بــر هــوا / نــشست از بـــرش مــرغ فرمــان روا ( فردوسی ) .
– مرغ فلک : کنایه از فرشته و ملک ( برهان ) . ( آنندراج ) .
– مرغ قاف : سیمرغ .
– مرغ قبله نما : طائر قبله نما ، شکلی است خرد به شکل مرغ که از مس سازند و در قبله نما به کار برند و به هر طرف که خواهند بگردانند سر آن مرغ به طرف قبله قرار گیرد . ( از غیاث ) . ( آنندراج ) :
دلی که در قفس سینه طوف کعبه کند / چو مرغ قبله نما در غم رهایی نیست ( محسن تأثیر ، از آنندراج ) .
درون سینه به انداز کوی دوست دلم / چو مرغ قبله نما در کمین پرواز است ( سید حسین خالص ، از آنندراج ) .
– مرغ قهقهه : گالی .
– مرغ کاغذی : نوعی از کاغذ باد ( آنندراج ) . نوعی بادبادک :
شوق پروازی که من با نامه خود دیده ام / دیده ام آخر که مرغ کاغذی خواهد شدن ( خالص ، از آنندراج ) .
چو مرغ کاغذی سر رشته دل را به طفلی ده / که گر صد بار اندازد به خاکش باز بر دارد ( خالص ، از آنندراج ) .
– مرغ گلین : مرغ که از گل ساخته باشند و آن اشاره است به مرغی که عیسی ( ع ) از گل ساخت :
نیست مسلم مــرا بی کلهــت سـروری / مرغ گلین کی شـــود بی دم عیسی روان ( اخسیکتی ) .
– مرغ گویا : کنایه از طوطی . مرغ سخنگو .
– مرغ لب : کنایه از سخن و کلام ، خواه نظم باشد خواه نثر . ( برهان ) . ( آنندراج ) .
– مرغ مسیح : خفاش که به فارسی شب پره نامند . ( غیاث ) . مرغ عیسی .
– مرغ مسیحا : مرغ مسیح . مرغ عیسی .
– مرغ مصری : مرغ شاخدار . مرغ فرعون .
– مرغ نامه : کنایه از کبوتری که نامه را بر بال او بسته از شهری به شهری دیگر فرستند ( آنندراج ) . مرغ نامه آور . مرغ نامه بر . کبوتر نامه بر :
مــبــارک نــامــــه قــرآن تــــو داری / که مــرغ نامـــه شــد روح الامینش ( میر خسرو ) .
– مرغ نامه آور : مرغی که نامه ها بر پای او بندند تا از شهری به شهری دیگر برد . مرغ نامه . مرغ نامه بر . کبوتر قاصد . کبوتر نامه بر .
امــــد آن مــــرغ نــامــه آور دوســـت / صبحگاهــی کز آشیـــان بــر خــاست ( خاقانی ) .
– مرغ نوروزی : مرغ قهقهه . گاکی .
– مرغ وحشی : مرغی که بدور از انسانها بزید . در مقابل مرغ اهلی . طورانی . طوری . ( از منتهی الارب ) .
– مرغ هشتر خانی : بوقلمون .
– مرغ همایون : همای . هما :
دولت از مــرغ همایون طلــب و ســایه او / ز آنکه بـا زاغ وزغن شهپر دولــت نبـــود ( حافظ ) .
– مرغ همایون فال : همای ( آنندراج ) . هما :
خرابیهای ظاهر گنج در پرواز میدارد / مبصر جغد را مرغ همایون فال می داند ( میرزا صائب ، از آنندراج ) .
– مرغ یاقوت پر : کنایه از آتش است که به عربی نار گویند ( برهان ) . ( آنندراج ) .
– بال گشودن مرغ : کنایه از سر زدن خورشید و دمیدن صبح است :
چــو روز دگــر مــرغ بــگــشــود بــال / تهی شــد دمــاغ سپــهـــر از خـیــال ( نظامی ) .
– پیل مرغ : بوقلمون .
– شیر مرغ : خفاش .
– کل مرغ : نوعی کرکس .
– میش مرغ : خرچال .
– مرغ دندانش را داده سبزی گرفته ، مرغهای خانگی بسیار سبزی دوست دارند ( امثال و حکم ) .
– مرغ را به شغال سپردن ، نظیر گوشت را به گربه سپردن ، مشک را به باد سپردن ( امثال و حکم ) .
– مرغ هر چند فربه تر تخمدانش تنگتر (