دانلود پایان نامه
قویترین نقدها به غرب، برآمده از جریانهای فلسفی غربی – نظیر تئوری انتقادی مکتب فرانکفورت است؛ همچنان که تئوریهای کنونی اقتصاد اسلامی و حقوق کیفری اسلامی نیز تنها بخش کوچکی از پتانسیل بالقوهی حقوق اسلام است376
اما چگونه میتوان نظامی هم اسلامی و هم امروزین داشت؟ تجمع این دو نه تنها ممکن است، بلکه به اعتبار تاریخ اندیشه سیاسی ناگزیر می نماید
اما مسئله اصلی کیفیت و ظرافت طراحی الگوی این همزیستیِ تعیین کننده است؛ اندیشه میانهای که از لغزش به منتهیالیه احیاگری سنت دوران میانهی تمدن اسلامی، یا دینستیزیِ دوره مدرن صیانت نماید
الگوی مدنظر، باید عاری از ایراد نگرش تقلیلگرا به “علم” و ایراد بازسازی تصنعیِ علم در ظرف نگرشهای افراطی و نصگرایانه به دین باشد؛ چه، در غیر این صورت، به بومیسازی کمکی نخواهد کرد و این آرزو، به طومار آرزوها افزون خواهد گشت
همچنین باید فقه را از مرحله “تعبر به کلمات وحی و سنت”، و حتی از مرحله بعدی یعنی “قاعدهمند کردن انتساب فهم به کلام شارع” به مرحله سوم رساند، که آن همانا “به تفاهم گذاردن قواعد فهم” است

گفتار دوم: ضعف در توسلِ بایسته به عقلانیت
آیا منبع معرفت دینی برای تولید محتواهای دینی، منحصر به متون دینی وحیانی و روایی است یا عقل هم به عنوان یکی از منابع معتبر دین جایگاهی دارد که به نحوی دستاوردهایش در زمینههای مختلف معرفتی (اعم از حوزه حس و استدلال و شهود) بتواند دستاوردی دینی محسوب شود؟ ثانیاً، این که قلمرو و غرض دین چیست و در مقام مبادی و لوازم نظری و عملی، آموزههای متون دینی چه نوع ارتباطی با اندیشههای بشری برقرار میکند و قلمروی هر یک از علم (به معنای اندیشه بشری) و دین (به معنای آموزههای حاصل از متون دینی) در قبال یکدیگر چیست؟ چه حوزههایی وظیفه این است و کدام حوزهها مربوط به آن؟
ضعیفترین شکل برهان، که در غیاب چیرگی سایر اشکال، متأسفانه مسلط شده است، چیزی نخواهد بود مگر توسل به مرجعیت عقاید رایج و بسیار مخدوش377
استفاده از اصول عقاید کهنه و فرسوده به منظور کنترل و هدایت تودهها، باعث میشود تا این اصول بارقه حیات حقیقی را نیز از دست بدهند
لیکن همین اسطورهها غالباً از سوی جناحهای سنتی بهکار گرفته میشوند؛ جریانهایی که میخواهند مسیر تاریخ را به عقب بازگردانند
نه احیای اسطورههای کهن (سنت واپسگرا) و نه ابداع اسطورههای جدید (پست مدرنیسم)، هیچ یک نمیتوانند جریان روشنگری و روشنگری دینی را مهار کنند
به نظر میرسد، رویکرد تعاملی – به معنای ترکیبیِ انضمامی و نه ترکیب امتزاجی – به لفظ و معنا میتواند نقش بسزایی در تنشزدایی میان عقلگرایی افراطی و نصگرایی افراطی ایفا کند؛ و اتخاذ چنین رویکردی مستلزم نقد گفتمان سنتی سیاست جنایی اسلامی از مبدأ و از منظر زبانشناسی سیاسی فقه است

اخباریگری که عامل فاجعهی ترجمه و تزریق عبارات فقهی به مواد قوانین کیفری خصوصاً قانون مجازات اسلامی در ایران است، از این جهت که ناخودآگاه بر نظریه “مرگ مؤلف”378 استوار است، درست شبیه هرمنوتیک پل ریکور است
به تعبیر یکی از محققان، “گرچه دیدگاه هرمنوتیکی پل ریکور در رهایی فهم متن از نسبیت گرایی، نسبت به هرمنوتیک فلسفی گادامر، گامی به جلو محسوب می شود، اما به نظر میرسد اگر مراد وی از فاصله مندی و استقلال متن از مؤلف – که به یک معنا قابل پذیرش است – به قطع کامل متن از مراد مؤلف بینجامد، نتیجهای جز نسبیت گرایی در معنای متن به دنبال نخواهد داشت
این در حالی است که محقق اصفهانی و دیگر اصولیان نیز گرچه به دنبال کشف معنای منطبق با نیت مؤلف هستند، اما در نهایت، بدون آن که به سانِ دیلتای دچار “مغالطه قصدیت” گردند، روش عرفی مفاهمه و عدم تحمیل و تطبیق ذهنیات خود به متن را معتبر میدانند”379
“قصد فرضی”، در حقیقت بهترین برداشت مخاطبان و به تعبیری برداشت عرفی، از قصد مؤلف است؛ اما این مخاطبان چه کسانی میتوانند باشند و کدام عرف، مقصود است؟ یک دیدگاه میتواند این باشد که مفسر باید به فهم و برداشت اولیه و معاصر متن دست یابد؛ به این معنا که این متن، از نگاه مخاطبان اصلی و اولیه آن، چه معنایی میتوانست داشته باشد و مقصود صاحب اثر، در نگاه آنان که به خاطر معاصر بودن با مؤلف، با واژگان و زمینه متن و شواهد و قرائن آن، کاملاً آشنا بوده اند، چه بوده است
در حقیقت در این دیدگاه، مفسر باید – به تعبیر اصولی – به ظهور نوعی این کلام در عصر صدور آن دست یابد
اما دیدگاه دوم، میتواند این باشد که مفسر باید از موضع و افق معنایی عصر خودش، معنای مقصود مؤلف را کشف یا به تعبیری بازسازی نماید
در حقیقت، فهم در این دیدگاه، رسیدن به توافق با مؤلف در شرایط کنونی است؛ به عبارت دیگر، مفسر درصدد است تا دریابد اگر مؤلف در شرایط کنونی، او را مخاطب قرار میداد، به او چه میگفت و از او چه میطلبید؛ یعنی نوعی فهم عصریِ قصدیگرا که آمیختهای از مؤلفمحوری و مفسرمحوری است380 و مشابه گفتمان “نقش زمان و مکان در اجتهاد” است که در دیدگاههای فقهی معاصر جایگاه رفیعی دارد

مطلب مرتبط :   پایان نامه درباره ارتباطات بین فردی، ارتباط درون فردی

“قصدیگرایی شمولی” این است که معنای مقصود صاحب اثر را تنها یکی از معانی ممکن و معتبر بدانیم و در عین حال، برای اثر، معانی معتبر دیگری و یا تفاسیر معتبر دیگری نیز قائل باشیم
با مطالعه کتب اصولی، میتوان به خوبی دریافت که دانشمندان اصولی، به اتفاق “قصدیگرا” هستند
در نظریههای تفسیری متفکران اسلامی، دیدگاه اصولیان شیعه ناظر بر شناخت مدلّلی است است که مقصود صاحب اثر باشد381؛ یعنی اولاً در قالبهای دلالی بگنجد و ثانیاً مراد متکلم باشد
اصولیان در پی کشف مراد واقعی شارع هستند اما نکته مهم این است که آنها این قصد را از نگاه عرف و با قواعد عقلایی تعیین میکنند و به دنبال ظهور عرفی و نوعی کلام میباشند؛ الگویی که ریشه در ویژگی احتجاجی بودنِ کلام شارع دارد
از سوی دیگر، اگر معیار قصدیگراییِ شمولی، اعتقاد به “معانی فراتر از نیت صاحب اثر” برای اثر باشد، اصولیان را باید – فی الجمله – در زمره شمولگرایان دانست
چه، از دیدگاه اصولی، هر عبارت میتواند بر اموری دلالت داشته باشد که مقصود گوینده نیست (دلالت اشاره)؛ اموری که حقیقتاً از لوازم معانی مقصود او هستند
اما به طور کلی میتوان گفت، از نگاه دانشمندان اصولی – که مدار استنباطهای لفظی را فهم عرفی و ظهور نوعی میدانند – تنها آن دسته از معانی را میتوان مدلول سخت دانست که عرف، این دلالتها را بپذیرد
ظاهراً دلالت کلام بر آنچه گاهی “سایههای معنایی سخن” نامیده شده382 نیز در قالب همین رویکرد معرفتشناختی معیا مییابد

به تعبیر یکی از محققان، “با بررسی نظام حقوقی اسلام و نقش تعیین کننده روحانیون تراز اول شیعه، به ویژه نقش ولایت فقیه در پاسداری از فقه سیاسی اسلام مشخص است که نظام جمهوری اسلامی ایران، دین و سیاست و حقوق را یکی میداند و تمایزی بر آنها قائل نیست”383
این محقق پس از توصیف معضلِ یکسان پنداریِ سه حوزه معرفتی دین، سیاست و حقوق، و با درک ناتوانی گفتمان سنتیِ ایدئولوژیک امنیت گرا در طراحی الگویی از همگرایی میان هنجارهای عقلانیت قانونگرا و نگرش های قانون ستیز و ظاهراً شریعت گرا اما حقیقتاً مضر به حال شرع، به درستی متذکر می گردد: “چالش واقعی نظام حقوقی ایران، تجدید بنا، بازسازی و نوسازی آن بر اساس مفاهیم اصل

منظور این نیست که علت و ریشه رشد و انحطاط جامع و در افقی کلانتر، علت اعمال انسانها را صرفاً در مقوله “خرد” منحصر کنیم
نیز چنین نیست که معتقد باشیم خردورزی انسانها یک قالب و شکل مشترک و عمومی دارد و یا این که بهترین شکل آن در فلسفهی آتنی یا در عقلانیت تمدن جدید غربی بروز یافته باشد
ضمن این که میدانیم عقل حتی یک معنای خاص نیز ندارد و این پرسش که “عقلانیت چیست؟” خود یک مسأله و معضل بغرنج فلسفی است
اما این را نیز میدانیم و بدان ملتزمیم که تعقل در اسلام، در چارچوب وحی است نه درباره وحی یا در برابر وحی، بلکه به تعبیر استاد مصطفی مکیان “معنای تعقل خصوصاً در فلسفه این است که معنا (ی فلسفه) مشی آزادانهی نیروی استدلالگر است، نه مشیی که از ابتدا مقصد و مقصودش را معین کرده باشند
“389
مفهوم عقلانیت، به مثابه یکی از مهمترین و پیچیدهترین مباحث معرفتشناختی، بهرغم کثرت استفاده، کاربستها و معانی متفاوت آن، با ابهامهایی همراه بوده است
در دانش معرفتشناسی از عقلانیتهای نوعی، هنجاری، وظیفهشناختی، ابزاری، کلنگر و

سخن به میان آمده است اما در یک تقسیمبندی کلان میتوان عقلانیت را به سه گونهی نظری، عملی و روششناختی تقسیم و تفکیک نمود
همچنین در برابر عقلانیت، دو بدیل وجود دارد: ضدعقلانیت و ناعقلانیت
390
کانت جای سوژه و اُبژه را عوض کرد و اعلام نمود که جهان ابژهها با فهم ما انطباق مییابد، نه این که فهم ما ابژهها را چنان که هست دریابد
بر همین مبنا، گزارههای متافیزیکی را به دلیل نداشتن محتوای تجربی، فهمناپذیر دانسته، مقولاتی از قبیل نفس و ذات باری و اختیار و

را غیرقابل شناخت به شمار آورد
شاید بتوانیم نقطه عزیمت خردستیزی مدرن و پسامدرن را در همین باور و همین جریان فلسفیِ عصر روشنگری ریشهیابی کنیم391
اما خردستیزی در جهان اسلام چه وضعیتی دارد؟
در تبیین جامعهشناختی و سیاسی خردستیزی عوامل تاریخی و اجتماعی عمدهای دخیل بوده است
با یورش مغولان، زوال اندیشه خردگرا در ایران آغاز شد و نظام اندیشیدن عقلانی از میان رفت
با سلجوقیان در قلمرو سیاسی و با غزالی در قلمرو فکر دینی، یعنی با ائتلاف این دو، انقلابی علیه نوزایش تمدن اسلامی، که در ایران در کانون آن بود، صورت گرفت
ایدئولوژی این ائتلاف عبارت بود از تفسیر قشری اسلام رسمی دستگاه خلافت
خردستیزی این ائتلاف، نقطه پایان اندیشه خردگرای سدههای سوم، چهارم و پنجم بود
با تثبیت اتئلاف ترکی و سدهای پس از آن مغولی و اسلام قشری و نوعی تصوف مبتذلِ منحط و جامعهستیز، رشتههای عصر زرین فرهنگ ایران، پنبه شد و فرهنگی تقدیرگرا و نه تدبیرگرا در ایران حاکم گردید
با تثبیت عرفان به عنوان مبنای اندیشیدن ایرانی و این که صوفیان به متفکران قوم تبدیل شدند، راه سقوط ایران هموار شد
تا این که تا پایان سده پنجم، هنوز اندیشیدن ایرانی صبغهای اجتماعی داشت، اما با ترکیب تصوف زاهدانه و شریعت قشری که غزالی تدوین نمود جنبههای مدنی