زمینهای مرتفع قرار دارند، متفاوت میباشد. پس از آن، گرچه آقا محمد خان فرمان داد که از نو، قلعه و برج و خندق بنا نهانند اما اکنون که از خندق و قلعه اثری نیست.
حصار قلعه استرآباد به هر قسمتی دروازه داشت: 1- دروازه مدان (مازندران) که به کنار گز یا دریا میرفتند؛ 2 – دروازه سبزه مشهد که در شمال شرقی شهر قرار داشت و از آنجا به خراسان و مشهد میرفتند؛ 3 – دروازه بسطام که در جنوب شرقی شهر (فلکه کاخ فعلی) واقع بود 4 – دروازه چهل دختران که در جنوب شهر قرار داشت.

( تصویر شماره 3-5 ) تپه قلعه خندان گرگان – دارای ثبت اثر ملی
منبع: وبگاه سازمان فرهنگی – هنری شهرداری گرگان، 1393

در دوران حکومت احمد شاه قاجار (1329هجری قمری) شهر گرگان دارای پنج دروازه به شرح زیر بوده است:
1. دروازه بسطام (مشرق)، 2. چهل دختران (جنوب)، 3. مازندران (مغرب)، 4. سبزه مشهد یا دروازه فوجرد (شمال) و 5. دروازه دنکوان (دنگ کوبان) که زیاد محل رفت وآمد نیست.
از مجموع مستندات و توصیفاتی که در مورد برج و بارو، قلعهها و دروازه های شهر آمده و نیز با توجه به نقشهای که در کتاب شهرستانهای ایران از شهر استرآباد در زمان حکومت ناصرالدین شاه به صورت شماتیک وجود دارد ( نقشه شماره 3-7)، میتوان ساختار عمده شهر را درک کرد. این نقشه شهر را دارای 4 دروازه و 32 برج دیده بانی معرفی میکند و موقعیت قرارگیری دروازهها نیز با توصیفات ارائه شده انطباق دارد.

( نقشه شماره 3-7 ) نقشه گرگان در سال 1236ه . ش – 1279 ه.ق
منبع: مهریار و دیگران، 1369: 140-141

از مقایسه تطبیقی محل قرار گیری قلعه کوکنا (کهنه) در این نقشه با نقشه امروزی شهر میتوان محل آن را در گرگانجدید در سمت راست خیابان 14 متری چهل ستون (شهید کریم الله صادق پور) و کوچه شهید محمدرضا شوقی دانست.
ب) دارالحکومه و میدان توپخانه
دارالحکومه (مقر حاکم) در حاشیه جنوبی قرار داشت و دارای عمارات مختلف از جمله: کلاه فرنگی و توپخانه (پادگان) بود. این مجموعه عمارات معروف به « کاخ آقا محمد خانی »، احتمالاً از اضافه کردن چند بنا توسط آقا محمد خان و ستاد جمع آوری قوایش بود که در آن دوران جزء محله نعلبندان محسوب میشد. دارالاماره و دارالحکومه آن معروف و بسیار زیبا بود. بقیه بناهای آن کلاه فرنگی، عمارت عباس خانی و عمارت سلیمان خانی نامیده میشدند. بناها اکثراً از سنگ بود. در طرف مشرق این مجموعه عمارت، دروازهای قرار داشت که بیرون آن پر از گل و لای بود. در جنوب این مجموعه قبرستان بزرگ شهر قرار داشت (هم اکنون کتابخانه مسجد جامع گرگان بر روی این قبرستان واقع است).
در حال حاضر از این مجموعه بنا (که از پشت شهرداری فعلی تا انتهای ضلع جنوبی پارک شهر ادامه داشت) غیر از ساختمانی که به کلی تعمیر شده و تغییر شکل داده و مدتها در زمان رضاشاه اداره املاک بود و فعلاً مقر سپاه پاسداران است، چیزی باقی نمانده است.
جیمز موریه در این باره میگوید: کاخ آقامحمدخانی جلو در ورودی آن میدانی قرار دارد. این میدان همان میدان توپخانه است که برای سپاه نظامی و مأمورین دولتی حکمران استرآباد در زمان ناصرالدین شاه ساخته شد.

ج) معابر و راه ها
استرآباد قدیم دارای معابر اصلی و سنگفرش شده بود که در جهت شمال – جنوب امتداد مییافت. گفته شده است زمانی که شاه عباس راه سراسری مازندران را ساخت به خاطر مقاومت در برابر باران و رطوبت بازار و خیابانها و مکانهای عمومی شهر استرآباد را نیز سنگفرش نمود. معابر اصلی که غالباً 5/4 تا 5/6 متر عرض داشت. در مسیر شبکه آب شهر قرار میگرفت. معابر فرعی با عرض 3 تا 5/4 متر عمدتاً با جهت شرقی – غربی بوده معابر اصلی و محلات را به هم متصل مینمودند. در داخل معابر فرعی بن
بستهای مختلف با عرض1 تا 2 متر چندین همسایه را در خود جای میداد.

نقشه شماره 3-8 که مربوط به اواخر دوره قاجار است، بقایای باروی شهر و آخرین وضعیت کالبدی شهر را قبل از اقدامات دوره پهلوی نشان میدهد. با توجه به این نقشه و از مجموع گفتهها می توان نتیجه گرفت که شهر استرآباد دارای دو معبر شمالی-جنوبی و یک معبر شرقی- غربی عمده بوده است که در طول مسیر شرقی- غربی بازار نعلبندان و شمالی- جنوبی بازار کهنه و نیز در مسیر این معابر عمده مراکز محلات مسکونی قرار داشته است. میدان عباسعلی (چهارراه عباسعلی کنونی)، میدان قیصریه و میدان شور (در مقابل امامزاده عبدالله) از جمله فضاهای بازی بودهاند که این معابر اصلی به آنها ختم میشده اند. این مسیرها از دروازههای شهر آغاز شده و پس عبور از میدانها و بازار به دروازه دیگر ختم میشدهاند.

مطلب مرتبط :   ، آیات، هجای، آیۀ، است.، ایمان

( نقشه شماره 3-8 ) سازمان فضایی شهر در دوران قاجاریه
منبع: معطوفی، 1374 : 327 و استنتاجات نگارنده.

د) محلات
شهر به چندین محله بزرگ تقسیم میشد. هر محله واحد اجتماعی و کالبدی با چند هزار نفر جمعیت بود، مثل محلات میدان، سبزه مشهد، نعلبندان و … که هر کدام به طور جداگانه دارای چند گذر بودند. محلات و تعدادی از گذرها دارای میدانگاهی بودند که غالباً شکل هندسهای آنها چند ضلعی مربع یا مستطیل بود.
در میدان، گاهی عناصری همچون: تکیه، قبرستان، آب انبار، مسجد، حمام و مدرسه قرار داشت که نمونهای از آن را می توان در میدان عباسعلی، سبزه مشهد، میخچهگران و دربنو نام برد.
ملگنوف محله های شهر استرآباد را این چنین توصیف می کند:
« محله های استرآباد عبارت اند از: 1 – نعلبندان (در مشرق) با گذرهای آن به نام میخچه گران، شیرکش، باغشاه، بلوچ، حاجیلر، پاسرو، خیمهدوزان. در این محله عمارت آقامحمدخانی که دارالحکومه است و از سنگ بنا گردیده قرار دارد. در شرق این بنا دروازهای است که از بس گل و لای در آن است عبور و مرور از آن مشکل میباشد. در غرب آن عمارت کلاه فرنگی است که سرای پذیرایی حاکم است. مسجد جامع و گورستان شهر در این محله است. 2- محله میدان (در غرب) با گذرهای: تکیه عباسعلی، دربنو، دوشنبه ای، کاسه گران، باغ پلنگ، میر کریم، دوچناران و گاوبندان قرار گرفته و مسجدی به نام گلشن دارد. 3- سبزه مشهد (در شمال) که سابقاً سوخته و تکیه معروفی بوده که به نام سوخته تکیه معروف است با گذرهای سرچشمه، سوخته چنار، سرپل، سرپیر، دباغان، تکیهخان، نقاره چیان و چمدانیان که اکنون ( 1327 قمری، 1285 شمسی) خراب است.

ه) بازار
عمدهترین بازارهای شهر، بازار نعلبندان و بازار کهنه بودند که ترکیب فضای کالبدی آنها به صورت خطی (راسته) بود و غالباً به میدان و بازارچهها متصل میشدند. بازارهای گرگان بر خلاف بازارهای بزرگ ایران همچون اصفهان و کاشان سرپوشیده نبودند. فقط تعدادی از راستههای بازار کهنه با طاق آجری، خرپا و سقف چوبی پوشیده شده بود. در بازار کهنه که هنوز هم بقایایی ضعیف از آن باقی است هر راسته عمدتاً متعلق به یک صنف بود.

ز) عناصر خدماتی
درکتاب شهرهای ایران ابنیه شهر گرگان ( استرآباد) بدین شرح ذکر شده است:

( دیاگرام شماره 3-1 ) عناصر و فضاهای خدماتی شهر گرگان دوران قاجاریه
منبع: معطوفی، 1374 و استنتاجات نگارنده، 1393
نقشه شماره 3-9 موقعیت تقریبی عناصر و فضاهای اصلی دوره قاجاریه شهر گرگان را نمایش میدهد. این نقشه اگرچه شامل مقیاس و موقعیت دقیق نمیباشد، اما اطلاعات آن حاکی از فضاهایی است که در این دوران حائز اهمیت میباشد. وجود موقعیت نسبی محلات اصلی شهر، عناصر اصلی هر محله، دروازه ها و باروهای شهر در ان نقشه گنجانده شده است.

( نقشه شماره 3-9 ) فضاها و عناصر شاخص محلات گرگان در اواخر دوره قاجاریه
منبع: معطوفی، 1374: 327

د: شهر گرگان در دوره معاصر ( 1300 هجری شمسی، از ابتدای دولت پهلوی تاکنون )
د-1) دوران پهلوی اول
در اوایل قرن حاضر ( 1300 ) مبارزه سراسری با پشه مالاریا در گیلان، مازندران و استرآباد آغاز شد. در راستای این حرکت کوبیدن قسمتهایی از بارو و حصار قدیمی استرآباد و پرکردن خندق بیماریزای دور باروی شهر در دستور کار قرار گرفت. تا این تاریخ هنوز شهر شکل قلعهای داشت و ویرانههای برج و بارو و دروازههای قدیمی پا بر جا بود. شهر تا این دوره در داخل برج و باروی خود رشد کرد.

بر روی باروی قسمت شرق هنوز ویرانههای قلعه محمدحسن خان باقی بود که آنرا همان قلعه کهنه فعلی دانستهاند. یک ضلع باروی شهر از دروازه مازندران (فلکه مازندران فعلی) شروع و به دروازه چهل دختران (فلکه امام رضای فعلی) میرسید. ضلع دوم آن از دروازه چهل دختران شروع و به دروازه بسطام (فلکه کاخ فعلی) وصل میشد.
اواخر دوره قاجار و دوره پهلوی اول مصادف با ورود عناصر دنیای مدرن به شهرهای ایران است. اولین این عناصر خیابانهای چلیپایی و عمود برهم است. این خیابانها با ساخته شدن بر روی بافت قدیم و تاریخی شهر و یا برج وباروی آن، زمینهساز حضور عناصر دیگری چون ساختمان شهربانی و شهرداری، مریضخانه، سینما و … در مجاورت خود میشوند. این عناصر در دوره پهلوی اول و دوم در شهر گرگان به شرح زیر در تذکره ها و اسناد تاریخی نام برده شدهاند:
خیابان ها: اولین خیابان اصلی شهر، خیابان میدان عباسعلی به فلکه مرکزی (میدان شهرداری فعلی) که در حال حاضر خیابان امام خمینی نام دارد، با تخریب خانههای مسیر در سال 1311 شمسی آغاز یافت. این خیابان اوایل سنگفرش بود.
سپس خیابان سرپیر (شهدای فعلی) و بعد از آن خیابان مولن روژ ( 5 آذر فعلی) و در نهایت خیابان سرخواجه را از سال 1318 ه ش شروع به ساختن نمودند. خیابان شالیکوبی (ولیعصر فعلی) نیز در سال 1315 ه ش احداث گردید ( سازمان نقشه برداری، عکس هوایی). نقشه شماره 3-10 موقعیت گذرهای دور پهلوی اول را نمایش میدهد.

مطلب مرتبط :   ماریتن، دموکراسی، مسیحیت، مسیحی، دین، حکومت

( نقشه شماره 3-10 ) بافت شهر در انتهای دوره پهلوی اول
منبع: سازمان نقشه برداری کشور، عکس هوایی سال 1335
کاروانسراها: در سطح شهر چندین کاروانسرا محل اقامت کاروانهای مقیم شهر بودند. دو کاروانسرا در غرب گذر سرچشمه قرار داشت که متعلق به شخصی کلیمی بود که به آن کاروانسرای مهدی جهود و بعدها کاروانسرای خانه ماشین میگفتند. کاروانسرای دیگر در میدان عباسعلی بنام کاروانسرای کلبعلی وجود داشت که هنوز ویرانههای آن پابرجاست.
کاروانسرای حاج عباس شفیع در راسته بازار کهنه نزدیک میدان قیصریه واقع بود که از یک طرف به راسته کفشدوزان (مکتب حسین فعلی) متصل میگردید. کاروانسرای حاج محمد تقی خان (هزار جریبی) نیز بسیار معتبر و در راستهای به همین نام در بازار کهنه قرار داشت. از کاروانسرای بزرگ نعلبندان (کوچه باریک روبروی تکیه نعلبندان) نیز باید نام برد.

صنایع و کارخانجات: یکی از کارخانههای بزرگ و مهم آن زمان، کارخانه شالیکوبی، متعلق به پهلوی اول بود. این کارخانه در خیابان ولیعصر فعلی (کمی بالاتر از سینما کاپری) قرار داشت. بعلاوه در سراسر مسیر رودخانه زیارت که از جاده ناهارخوران به داخل شهر میرسید، آسیابهای مختلف قرار داشت و همگی آنها از نیروی آب این رودخانه به گردش در میآمدند. آسیابهای مهم این دوره عبارت بودند از: آسیاب دو سنگه، آسیاب پاچنار، آسیاب صفایی، آسیاب پور اکبر، آسیاب کر رجب، آسیاب آب چرخو و … چندین کارگاه صابون پزی نیز در سطح شهر مشغول به کار بودند؛ همچنین کارگاههای رنگرزی نیز در شهر فراوان بود و پارچههای کرباس، متقال و بافتنیهای دستی را سفارشی رنگ میکردند.

ادارات وسازمان ها: بعد از اینکه تلفن مغناطیسی در سال 1305 ه ش در گرگان مورد بهره برداری قرار گرفت، برای اولین بار تلفن خودکار در سال 1343 ه ش بکار افتاد. در سالهای 1307 ش، اولین ژنراتور مولد برق در استان مازندران به قدرت 150 کیلو وات ساعت در استرآباد نصب گردید. بعدها با تاسیس وزارت برق در سالهای 1344 « روشنایی گرگان » خریداری و شرکت راساً در سال 1346 ه ش مستقل اعلام شد.
اولین اداره سجل احوال استرآباد در شیرکُش و سپس در محله پاسرو (در حاشیه مسجد جامع فعلی) قرار داشت اما در سال 1312 شمسی اداره کل آمار و ثبت احوال جایگزین اداره قبلی شد. ساختمان باغ کشاورزی و شهربانی استرآباد نیز در سال 1315 ه ش ساخته شد. اولین سینما در گرگان در حدود سالهای 1315 ه ش توسط شخصی ارمنی تاسیس شد. این سینما در مکان قبلی چاپخانه گرگان که فعلاً بانک ملت است (جنب دهنه اول بازار نعلبندان) واقع شده بود. سپس سینما دیانا (رویا) در محل هتل میامی (ساختمان ضلع شرقی فلکه شهرداری) تاسیس شد و بعد سینما مهتاب، امپایر، مولن روژ و کاپری مورد بهره برداری قرار گرفت.
در سال 1317 ه ش ساختمان فرمانداری و ارتش که از سال 1312 عملیات ساخت آن شروع شده بود مورد بهره برداری قرار گرفت. سپس دبیرستان ایرانشهر بازگشایی شد. ساختمانهای دیگر شهر از جمله اداره دارایی ، بانک ملی، اداره راه، شهرداری، امنیه (ژاندارمری)، صحیحه (بهداری)، عدلیه (دادگستری) و ارتش منظم و کلاسیک (در پادگان) در دوره رضا شاه و در همین سالها ساخته شدند. بعلاوه قسمتهای دیگر از برج و باروها و خندقهای اطراف شهر را به همت شهرداری و استفاده از نیروی کارگران ساده بویژه قزاقهائی که تازه وارد شهر شده بودند تخریب و هموار کردند.

مدارس: اولین مدرسه دخترانه در گرگان در آذر 1305 ه ش بنام « دبستان دوشیزگان» تأسیس شد. چندسال بعد