نتیجه‌گیری کرد، یاد کرده است. <br />توجّه به آیات آفاقی: جهان، که کتاب دیدنی طبیعت است و از آنجا که ساخته و معجزۀ آفریدگار سبحان است، کسی قادر به آفرینش و افزایش ذرّه‌ای بر ذات آن نمی‌باشد و در جای ‏جای آن آیات الهی جلوه‏گر شده است.
(وَفِی الْأَرْضِ آیَاتٌ لِّلْمُوقِنِینَ)
توجّه به آیات انفسی: قرآن ضمیر انسانی را به عنوان یک منبع معرفت ویژه نام می‏برد. از نظر قرآن، سراسر خلقت آیات الهی و علائم و نشانه‏هایی برای کشف حقیقت است. قرآن از جهان خارج انسان به «آفاق» و از جهان درون انسان به «أنفس» تعبیر می‏کند؛
(سَنُرِیهِمْ آیَاتِنَا فِی الْآفَاقِ وَفِی أَنفُسِهِمْ حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ . . . )
“کانت” فیلسوف آلمانی می‏گوید:
«دو چیز است که اعجاب انسان را سخت برمی‏انگیزد: یکی آسمان پرستاره‏ای که بالای سر ما قرار گرفته است و دیگر وجدان و ضمیری که در درون ما قرار دارد.»
هرچه بینشها وسیعتر و دیدها عمیقتر گردد و مطالعه و تحقیق دربارۀ این دو کتاب خداوندگار هستی بیشتر انجام گیرد، رموز و اسرارشان بهتر جلوه‌گر می‌شود و حقایق تازه‌تری از آنها بدست می‌آید.
خداوند جلوه‏های خود را در همه موجودات جهان نشان داده است، و در پیشانی هر موجودی أسما و صفات او نقش بسته است. او با صد هزار جلوه بیرون آمده، او در دل هر ذرّه‏ای آفتابی نهان کرده است او در جای جای آیات قرآن از همین طریق معرّفی شده و نشانه‏هایش را در آفاق و أنفس بر شمرده است. تنها دو چشم بینا، دو گوش شنوا، و یک دل بیدار، لازم است.

1.2.1.1. خلقت انسان
خداوند خلقت انسان از خاک و همچنین اختلاف زبان و شکل، رنگ انسانها و دیگر موجودات را از آیت الهی بر شمرده است.

1.2.1.2. خلقت روح
روح نیز از عجیب‏ترین و اسرارآمیزترین پدیده‏های عالم هستی است به همین دلیل یکی از نشانه‏های مهم علم و حکمت و تدبیر پروردگار همین آفرینش روح انسان است. آیات قرآن نیز روی این پدیدۀ بزرگ جهان هستی تکیه کرده و با اهمّیّت فراوان از آن یاد نموده است.

1.2.1.3. آفرینش آسمان‏ها و زمین
آفرینش آسمانها و زمین از نشانه‏های قدرت خداوند است و خردمندان، عاقلان، عالمان و مومنان می‏توانند آن را دریابند.
در آیات قرآن کریم، خلقت آسمان بدون داشتن ستون از دیگر نشانه‏های الهی برشمرده شده است.
کثرت و وفور آیات خداوند در پهنۀ آسمانها، و زیبائی‏های بی‏نظیر آسمان شب، سبب شده است که قرآن مجید و روایات اسلامی همۀ انسانها مخصوصا مؤمنان را برای کسب ایمان بیشتر، همیشه به مطالعۀ آسمانها دعوت کند. خورشید و ماه از نشانه‏های حضور خداوند در آیات قرآن برشمرده شده است.
راهیابی به وسیله‏ی ستارگان در قرآن به عنوان نشانۀ قدرت خداوند معرفی شده است و همچنین نشانه‏هایی برای عاقلان در رام کردن خورشید و ماه و ستارگان نیز وجود دارد. همچنین تعیین شماره‏ی سالها و ماهها به وسیلۀ خورشید و ماه صورت می‏گیرد.

1.2.1.4. خلقت شب و روز
در قرآن بیش از سی بار پدیدۀ شب و روز به عنوان نشانه‏ای از وجود خدا و دلیلی بر علم و قدرت او شمرده شده است. ولی گاه می‏گوید: «این عبرتی است برای اندیشمندان» و گاه می‏گوید: «آیاتی است برای قوم پرهیزگار» گاه می‏گوید: «آیاتی است برای آنها که اهل ایمان هستند.» در واقع رابطه این سه امر از اینجا روشن می شود که تفکّر و اندیشه آن هم اندیشه‏ای پخته و عمیق، سبب ظهور ایمان و تقویت آن می شود، و ایمان نیز سبب ظهور تقوا در درون قلب و جان می گردد.
به این ترتیب دقّت در آیات عظمّت و علم و قدرت خدا در پهنۀ جهان هستی‏، هم عقیده را تقویت می‏کند، و هم انسان را از نظر عمل تربیت می‏نماید. وجود نشانه‏ی خداوند در جا به جا کردن شب و روز به جای هم و همچنین در رام کردن شب و روز وجود دارد. خداوند شب را مایه‏ی آرامش و روز روشن را برای حرکت و تلاش قرار داده است.

1.2.1.5. آفرینش کوه
قرآن مجید در آیات فراوانی روی مسأله آفرینش کوه‏ها به عنوان یکی از آیات توحید و نشانه‏های علم و قدرت پروردگار تکیه کرده است. آفرینش کوه‏ها با فوائد بسیار مهم و حیاتی و سرنوشت ساز آنها، از نشانه‏های مهم علم و قدرت پروردگار و دلائل حکمت و رحمت او نسبت به انسانها است و به خوبی نشان می دهد که آفرینش این جهان، و جزء جزء موجوداتش، تا چه اندازه پر معنی و پر محتوا است که هر قدر در آنها مطالعه شود اسرار تازه‏ای کشف و به دنبال آن عشق و علاقه جدیدی نسبت به آفریدگار آنها برای انسان ایجاد می شود.

مطلب مرتبط :  

1.2.1.6. پیدایش ابر و باد و باران
نقش ابرها، و باد و باران، در زندگی انسانها و تمامی موجودات زنده به قدری آشکار است که نیازی به شرح ندارد. نشانه‏ای از قدرت الهی در زنده کردن زمین پس از مرگ ، آفرینش میوه‏های رنگارنگ از آب باران ، نشانه‏هایی از قدرت خداوند درحرکت کشتی‏ها به وسیله آفرینش باد و باد به عنوان نویدی برای بارش باران همگی این موارد از آیات الهی به شمار می‏آیند.
از مجموع موارد فوق با توجّه به نکات دقیق و ظریفی که در آنها منعکس است، به خوبی استفاده می شود که نظام بسیار دقیق و حساب شده‏ای بر مسأله وجود بادها و ابرها و باران حاکم است که هر چه انسان در آن بیشتر می اندیشد، به دقّت و ظرافت و منافع و برکاتی که در آنها به کار رفته است پی می‏برد. در قسمتی از این آیات، آب مایۀ حیات شمرده شده است و در بعضی، وسیله پاکیزگی‏ و در بعضی به عنوان یک موجود مبارک و در بعضی به عنوان یک نوشابه گوارا و در مجموع در هر گوشه‏ای از آن که نگریسته شود، آثار خدا و حکمت بالغۀ او دیده می‏شود.

1.2.1.7. پیدایش رعد و برق
رعد و برق با نظم خاصّی صورت می گیرد و آثار و برکات قابل ملاحظه‏ای برای انسانها دارد. و در قرآن کریم به عنوان یکی از آیات بزرگ الهی معرفی گشته است.

1.2.1.8. آفرینش دریاها و کشتی‏‌ها
قرآن مجید دریاها و کشتی‏ها را از آیات حق شمرده است و انسانها را به مطالعۀ اسرار آن دعوت نموده است. نشانه‏ای دیگر از قدرت الهی در کشتی و مرکوب‏های دیگری که انسانها از آن بهره می‏برند و هر کدام از آنها نشان‏دهنده‏ی وجود قدرتی برتر در جهان است که آنها را اداره می‏کند.

1.2.1.9. عالم حیات
در برخی از آیات قرآن، روی مسأله حیات و مرگ به عنوان یکی از آیات بزرگ الهی و نشانه‌های ذات پاک پروردگار تکیه شده است.

1.2.1.10. عالم گیاهان و میوه‏ها
در قرآن کریم به همۀ انسانها تذکّر داده می‏شود که در آفرینش گیاهان پر ارزش بر روی زمین، نشانه‏ی آشکاری بر وجود آفرینندۀ دانا و توانا وجود دارد. ولی بیشتر انسانها به آنها توجّه نمی‏کنند تا بدین وسیله ایمان بیاورند. همچنین یادآور می‏شود که زمین مرده برای آنها نشانه‏ای “از عظمت خدا” است که خداوند به وسیله‏ی باران آن را زنده می‏کند و دانه‏های غذایی را از آن خارج می‏سازد.
در قرآن کریم انسانها دعوت به توجّه در مورد جزئیات گیاهان می‏شوند و از انسان می‏خواهد که به چگونگی رسیدن میوه‏ها توجّه کنند تا شاید متذکّر شود. و همچنین برای کسانی که متذکّر می‏شوند به بودن نشانه‏هایی روشن در تنوع کیفیت میوه‏ها و رنگارنگ بودن گیاهان، تأکید می‏کند. تولید مواد خوراکی خوب و مفید از میو ها یکی دیگر از نشانه‏های قدرت خداوند است و تنها کسانی این نشانه‏ها را درک می‏کنند که تعقّل می‏کنند. جفت بودن گیاهان متنوع بر روی زمین یکی دیگر از هنر نمایی‏های قدرت الهی است که با توجّه به آن دریچه‏هایی از معرفت برای انسان باز می‏شود.
درس عبرت در دگرگونی‏های طبیعت یکی دیگر از جلوه‏های قدرت الهی است که تنها صاحبان خرد آن را درک می‏کنند.

1.2.1.11. آفرینش ارزاق عمومی
نظام رزق و روزی در عالم آفرینش، و چگونگی تهیّه آنها، و سپس طرز قرار گرفتن در اختیار هر موجود زنده، و همچنین طرز استفاده از آنها نظام بسیار ظریف و دقیق، و گاه اسرارآمیز است که فصلی از نشانه‏های مهم توحید و علم و قدرت خداوند در آن نهفته است. لذا قرآن به صورت مکرر در آیات مختلف روی آن تکیه کرده است.
نشانه‏ای از حکمت خداوند در تفاوت انسانها در قدرت مالی وجود دارد. خداوند روزی را برای هر کس بخواهد وسعت می بخشد یا تنگ می گیرد و در این امر برای گروهی که ایمان می آورند نشانه‏هایی وجود دارد.

1.2.1.12. آفرینش پرندگان
قرآن مجید بر آفرینش پرندگان تأکید کرده است، و همگان را به مطالعۀ عالم پرندگان فرا می‏خواند، تا آیات و نشانه‏های خدا را در وجود آنها بنگرند.

1.2.1.13. زنبوران عسل
زندگی زنبورهای عسل از شگفت انگیزترین پدیده‏های آفرینش است و در قرآن به عسل که یکی از نعمت‏های خداوند برای انسان‏هاست اشاره شده است که خداوند آن را شفا برای انسانها قرار داده است و در رنگ‏های مختلفی پدید می‏آید و توجّه و دقّت در زندگی آنها نشانه‏ای از قدرت الهی برای کسانی است که فکر می‏کنند و از نعمت فکر و اندیشه‏ی خویش استفاده می‏کنند.

مطلب مرتبط :   حدیث، احکام، شک، ، نماز، علمای

1.2.1.14. آفرینش حیوانات
حیوانات، بخش عظیمی از موجودات زنده جهان را تشکیل می‏‏دهند. حیوانات با ساختمانهای مختلف و اشکال گوناگون و تنوّع فراوان و شگفتی‏های عظیم، توجّه هر بیننده‏ای را به خود جلب می‏کند و مطالعه، دربارۀ هر یک از آنها، انسان را، به علم و قدرت بی پایان آفریننده‏ی آنها آشنا می‏سازد.
از میان این حیوانات، حیوانات اهلی که در خدمت انسانها هستند و منافع و برکات گوناگونی برای بشر دارند، بیشتر قابل توجّه هستند.
به همین دلیل قرآن مجید در آیات توحیدی خود، روی تمام جنبندگان به طور کلّی‏، و روی انعام و چهار پایان تکیه کرده، و قسمت‏هایی از شگفتی‏های آنها را در آیات متعدّد بر شمرده است. خداوند در آفرینش حیوانات بر روی آفرینش چهارپایان تأکید می‏کند و انسانها را به توجّه و دقّت در مورد آنها راهنمایی می‏کند و در مورد ویژگی‏های آنها مانند پشم و شیر و گوشت سخن به میان می‏آورد.
در آیات قرآن نه تنها بر روی شیر و گوشت و پشم و چرم چهار پایان تأکید می‏شود و انسانها را به توجّه در آن دعوت می‏کند بلکه بر روی استفاده از آنها برای رساندن بار به مقصد و مسافرت اشاره می‏کند و آنها را به عنوان نشانه‏ی قدرت خداوند که قابل انکار نیستند معرفی می‏کند.

1.2.1.15. زندگی اجتماعی انسان
خداوند انسان را از نفسی واحد خلق کرد و جفت آن را، نیز از آن پدید آورد تا به آرامش دست یابند و دوستی و محبّت را در میان آنها قرار داد و انسانهای فهیم و متفکّر را به دقّت و توجّه در این امر دعوت می‏کند، زیرا دقّت و توجّه در این امر رازهای نگفته‏ای از آفرینش را برای آنها بازگو خواهد کرد.

1.2.1.16. مسخّر شدن همه چیز در دست انسان
خداوند همه چیز در آسمانها و زمین را برای انسانها رام کرد و قطعاً در این امر برای کسانی که می‏اندیشند نشانه‏هایی از وجود خداوند است که با دقّت در آن می‏توانند به معرفت الهی دست ‏یابند.

1.2.2. آیات تاریخی
منظور از آیات تاریخی نشانه‏ها و عبرتهایی است که خداوند در بطن تاریخ بشریت آنها را در سرگذشت انسانها به عرصۀ ظهور گذاشته است و از انسانها خواسته تا به آنها توجّه کنند و در مسیر زندگی توجّه به آنها را سرلوحۀ کار خویش قرار دهند، همانگونه که در قرآن آیات بسیاری انسانها را به مطالعۀ اقوام گذشته دعوت می‏کند و یادآور می‏شود که در ذکر کردن سرگذشت اقوام گذشته برای مردم درس عبرت فراوانی وجود دارد و آنها را به عنوان آیات و نشانه‏هایی از سوی خدا برای بشر معرفی می‏کند که با توجّه و دقّت در مطالعۀ آن می‏توانند به حقایق الهی دست پیدا کننند و آن را مانند یک منبع برای کسب علم معرفی می‏کند. از نظر قرآن، تاریخ بشر و تحولات آن بر طبق یک سلسله سنن و نوامیس صورت می‏گیرد، عزتها و ذلتها، و موفقیتها و شکستها، و خوشبختیها و بدبختیهای تاریخی حسابهایی دقیق و منظّم دارد و با شناختن آن حسابها و قانونها می‏توان تاریخ حاضر را تحت فرمان درآورد و به سود سعادت خود و مردم حاضر از آن بهره گیری کرد.

1.2.2.1. سرگذشت فرعون
یکی از مهمترین سرگذشتهای تاریخی در قرآن کریم، داستان زندگی حضرت موسی و قوم بنی‌اسرائیل و فرعون است که در سوره‏های بسیاری از قرآن کریم در مورد آنها سخن به میان آمده است و به جزئیات آن پرداخته شده است. با دقّت و توجّه در برخوردهایی که آنها در برابر آیات الهی از خود نشان داده‏اند و با مطالعۀ سرگذشت آنها می‏توان درسهای فراوانی به دست آورد.
خداوند تمام معجزات خویش از جمله معجزۀ بزرگ خود را به فرعون نشان داد. ولی فرعون تکذیب نمود و اعراض و عصیان کرد و برای مبارزه با موسی به کوشش پرداخت. او گروهی را برای این کار گردآوری کرد و ادعای خدایی کرد. و خدا او را به کیفر دنیا و آخرت گرفتار کرد و سرگذشت او را مایۀ عبرت قرار داد. همچنین خداوند در قرآن کریم غرق شدن فرعونیان و نجات قوم موسی را درس عبرت برای جهانیان معرفی می‏کند زیرا با قدرت بسیاری که در اختیار داشت نتوانست از عذاب الهی جان سالم به در ببرد و حتی پشیمانی او در لحظۀ آخر هیچ کمکی به او نکرد زیرا وقت او به پایان رسیده بود.

1.2.2.2. تولد حضرت عیسی(علیه السلام)
حضرت عیسی بدون داشتن پدر متولّد شد و خداوند او و مادرش را نشانه‏ای از آیات