دانلود پایان نامه
ت کیلومتر به عقب برانند اما با پاتک سنگین عراق، لشکر 21 که 60 درصد بیشتر استعداد نیرو نداشت از هم گسیخت و عقب نشینی کرد. آنها تنها توانستند سر پل مختصری را در کرانه باختری پل نادری نگه دارند. در این عملیات بیش از 400 تفر از نیروهای لشکر 21 حمزه شهید و مجروح شدند و 60 تانک چیفتن که بسیار حیاتی بود و انگلستان در اوایل انقلاب از دادن آنها به ایران سر باز زده بود منهدم شد. طرح ریزی تعجیلی، عدم برآورد دقیق از نیروهای دشمن، آموزش ندیده بودن نیروها و چند عامل دیگر باعث شکست این عملیات شد. اما با استقرار لشکر 21 حمزه در منطقه پل نادری تلاش لشکر یک تقویت شده ارتش عراق برای عبور ار رودخانه کرخه و پل نادری در نهم آذر 1359 ناکام ماند.(رشید،1391: 31)
4-1-8.عملیات جاده ماهشهر
در روز سوم آبان 1359، دومین عملیات ارتش جمهوری اسلامی ایران موسوم به جاده ماهشهر با هدف باز کردن جاده ماهشهر – آبادان و همچنین شکستن محاصره آبادان با استعداد نیروی بالغ بر یک تیپ شامل گردان 144 ارتش و گردان 201 ژاندارمری، 15 نفر از نیروهای مردمی و تعدادی از دانشجویان دانشکده افسری اجرا شد. این عملیات در بحبوحه سقوط خرمشهر به اجرا در آمد. بر اساس طرح این عملیات گردان 144 ارتش میبایست با یک گردان تانک در نقش تلاش اصلی در محور ماهشهر – آبادان به خط سر پل دشمن حمله میکرد و سایر نیروها در محورهای شادگان، دارخویین و بهمن شیر در مقام تلاش های پشتیبانی وارد عمل میشدند. در روز اول نیروهای ایرانی موفق شدند ارتش عراق را به عقب برانند اما کمی بعد با پاتک شدید عراق و مورد اصابت قرار گرفتن تانک های ایرانی، نیروهای خودی با تلفات سنگین عقب نشینی کردند. نداشتن اطلاعات دقیق از تعداد نیروهای دشمن، تناسب نداشتن نیروهای خودی با اهداف تعیین شده و عوامل مختلف دیگر از جمله دلایل شکست این عملیات ذکر شده است. ابوالحسن بنی صدر اجرای ناکام عملیات را متوجه ارتشیان میدانست و در نامه ای به امام خمینی در تاریخ دهم آبان ماه نوشت: به نظر این جانب، ترس ارتشیان عامل عمده کندی کار است. نکته مثبت این عملیات آن بود که ارتش عراق حدود 48 ساعت در این جبهه متمرکز شده بود و در همین 48 ساعت گردان 153 ارتش توانسته بود وارد شهر آبادان بشود و حمله عراق به آبادان عقیم بماند.(علایی،1391: 287)
4-1-9.عملیات نصر
عملیات نصر از آن جهت در تاریخ جنگ هشت ساله قابل اهمیت است که برای نخستین بار بنی صدر اجازه حضور نیروهای سپاه در آن را داد. او با شهید داوود کریمی فرمانده عملیات سپاه در جنوب کشور تماس گرفت و یاری نیروهای سپاه را در این عملیات خواستار شد. این عملیات که کرخه کور نیز نام دارد با طرح ریزی شهید تیمسار فلاحی در روز 15 دی ماه 1359 با شرکت دو تیپ از لشکر 16 زرهی قزوین که یکی از کار آمدترین یگان های ارتش بود به همراه حدود سه گردان از سپاه به اجرا در آمد. بر اساس طرح، عملیات قرار بود در چند مرحله به اجرا در بیاید. در مرحله اول پاک سازی شمال و جنوب کرخه کور، پادگان حمید و منطقه جفیر انجام گیرد و سپس منطقه طلاییه و کوشک در جنوب این منطقه آزاد شود. در مرحله دوم پس از آزاد سازی خرمشهر و به تبع آن کل منطقه خوزستان، مقرر شد نیروها در داخل خاک عراق تا شط العرب پیشروی کنند و حمله انان در عراق تا روستای تنومه در منطقه عمومی شرق بصره ادامه یابد. مرحله اول عملیات موفق بود به طوری که لشکر 16 زرهی قزوین توانست یک تیپ از لشکر پنج مکانیزه عراق را نیز به دام بیاندازد و حدود 800 نفر را نیز اسیر کند. ” بنی صدر طی پیامی به امام خمینی اظهار امیدواری کرد که مراحل بعدی نیز با پیروزی کامل اجرا خواهد شد. امام خمینی در پاسخ به نامه ی رییس جمهور در 15 / 10 / 1359 فرمودند:
(( امیدوارم خبر پیروزی نهایی را به خواست خداوند تعالی به زودی دریافت دارم. ))
(همان،1391: 290)
روز دوم عملیات با پاتک سنگین دشمن آغاز شد و ارتش عراق که دارای تانک های تی 72197 ساخت شوروی بود و از لحاظ نظامی برتری نسبی نسبت به تانک های ایرانی داشت توانست برتری پیدا کند. همچنین موشک های ضد تانک مالیوتکا198 که حدود سه کیلومتر برد داشت به شدت به کار ارتش عراق آمد و نیروهای خود که قصد داشتند روز دوم عملیات را در دو مرحله به سرانجام برسانند به مواضع اولیه خود در شمال رودخانه کرخه بازگشتند. در این عملیات 160 نفر از رزمندگان از جمله حسین علم الهدی و حسین خوش نویسان به شهادت رسیدند. همچنین سه فروند جنگنده اف 1994، اف 5200 و سی 130 منهدم گردید و شش خلبان به شهادت رسیدند. به نظر میرسد با توجه به عجله بنی صدر و وجود اشتباهات اساسی در استراتژی نظامی این عملیات، بسیار قابل حدس است که عملیات شکست بخورد. تنها استعداد 2 لشکر برای اجرای یک عملیات به بزرگی اهداف تعیین شده نشان از نداشتن استراتژی مناسب نظامی است. بنی صدر قبل از شروع این عملیات به جبهه جنوب رفته بود و خطاب به رییس ستاد مشترک و فرمانده نیروی زمینی ارتش گفته بود: ” فورا به یک جایی حمله کنید، همین روزها است که در شهر راهپیمایی شود که ارتش چرا خوابیده است؟ یک هفته به شما فرصت میدهم تا در یک جایی به مواضع ارتش عراق حمله کنید.” (مصاحبه اختصاصی با سردار رشید و امیر بختیاری)
پس از ناکامی عملیات نصر، ارتش عراق توانست با عقب راندن نیروهای ایرانی در تاریخ 17 دی ماه 1359 جاده هویزه به سوسنگرد را تصرف کند و به تبع آن توانست شهر هویزه را اشغال کند و تا اواخر اردیبهشت سال 1361 در آنجا بماند.
4-1-10.عملیات توکل
عملیات جاده ماهشهر – آبادان دومین عملیات از سلسله عملیات های چهارگانه در دوران بنی صدر و نخستین عملیات برای عقب راندن ارتش عراق به غرب رودخانه کارون بود که با شکست مواجه شد. امام خمینی در روز 14 آبان ماه سال 1359 در پیامی اعلام کرد که: من منتظرم که این حصر آبادان از بین برود. به این منظور طرح آفندی گسترده توسط ارتش جمهوری اسلامی به منظور شکستن حصر آبادان که به عملیات توکل معروف شد طرح ریزی شد و در روز 27 آذر ماه 1359 منتشر شد. 20 دی ماه سال 1359 و تنها پس از گذشت چهار روز از عملیات نصر یا همان کرخه کور عملیات توکل اجرا شد. این عملیات از ساعت ده صبح آغاز شد و تا ظهر به طول انجامید اما بر خلاف عملیات نصر که در مرحله اول با موفقیت همراه بود، در مرحله اول این عملیات نیز توفیق چندانی حاصل نشد. ” هوشیاری و اجرای آتش دشمن در روز پیش از عملیات ( 19 دی ) نشان میداد که آنها از طرح عملیات قبلا آگاهی داشتند. این عملیات نیز بدون حضور نیروهای سپاه و نیروهای داوطلب بسیجی انجام شد و عدم توجیه نیروهای عمل کننده؛ نداشتن طرح مانور مناسب و پایین بودن روحیه ی نیروها از جمله دلایل شکست این عملیات ذکر شده است.(رشید،1391: 33)
4-1-11.عملیات های محدود ایران و ورود سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به عرصه جنگ
شکست های پی در پی در عملیات های چهار گانه ارتش موجب شد استراتژی نظامی ایران با نوعی بن بست مواجه بشود. در این زمان لزوم تغییر در تاکتیک و شیوه جنگیدن با دشمن احساس میشد و باید در دستور کار قرار میگرفت. لذا تعیین راهبرد نظامی، استعداد نیروی کافی برای مقابله با دشمن و همچنین طرح ریزی عملیات هوشمندانه در اولویت قرار گرفت. سپاه نیروهای بسیجی و خط شکن بسیاری داشت که از داشتن آتش توپخانه بی بهره بودند و ارتش نیز پشتیبانی رزمی و خدمات رزمی فراوانی داشت که میتوانست در کنار سپاه عملیات های بزرگی را انجام بدهد که نتیجتا در نیمه دوم سال 1360 ه ش نیز شاهد آن اتفاق بودیم. اسفند ماه رو به پایان بود که نیروهای انقلابی توانستند با انجام یک عملیات محدود در غرب سوسنگرد به باز شدن گره بن بست استراتژی نظامی ایران نوید بدهند. در 26 اسفند سال 1359 عملیاتی تحت عنوان امام مهدی عج الله تعالی فرج الشریف در غرب سوسنگرد با هدف انهدام دشمن به اجرا درآمد. سپاه با کمک آتش توپخانه ارتش موفق به اجرای این عملیات شد به طوری که طرح ریزی، فرماندهی و اجرای آن به عهده سپاه بود و در آتش پشتیبانی از ارتش کمک گرفته شد. از این عملیات به عنوان نقطه عطفی در تاریخ جنگ نام برده میشود زیرا سازمان رزم سپاه و ارتش با یکدیگر ادغام شدند و به ترکیب جدیدی دست یافتند. ” یعنی اندیشه کلاسیک، تجهیزات و سازمان رزم ارتش توام با خلاقیت و ابتکار، خطر پذیری و تجهیزات رزمی سبک سپاه که مانع چابکی رزمنده نیست به کار گرفته شود تا زمینه های تحول مثبت در استراتژی جنگ فراهم آید.” (همان،1391: 44)همچنین نیروهای جنگ نا منظم به فرماندهی شهید دکتر مصطفی چمران201 و نیروهای فدائیان اسلام به فرماندهی شهید سید مجتبی هاشمی202 در منطقه اهواز و آبادان مستقر شدند و توانستند کمک زیادی انجام بدهند. در مجموع این تفکر جدید باعث پدید آمدن تحول جدید در جبهه ها بشود. البته اشاره کنیم که در بهمن ماه ایران یک عملیات محدود به نام ضربت ذوالفقار در جبهه میانی در ارتفاعات میمک به فرماندهی ارتش و کمک سپاه و هوانیروز انجام داد که به موفقیت نسبی دست یافت.
در مجموع از اسفند ماه 1359 تا مهر ماه سال 1360 ه ش 25 عملیات محدود طرح ریزی و اجرا شد که نیروهای مردمی در طرح ریزی، فرماندهی و اجرا نقش محور را ایفا میکردند و بعدا این عملیات ها به نام عملیات های مردمی نیز معروف شد. نخستین مرحله از این عملیات ها تا خرداد ماه سال 1361 با اجرای 14 عملیات به طول انجامید که چهاردهمین عملیات از اهمیت فوق العاده ای برخوردار بود و به طور مفصل تر از سایر عملیات ها به آن خواهیم پرداخت. سیزده عملیات دیگر به شرح ذیل میباشد:
1. عملیات کلینه در منطقه دشت ذهاب
2. عملیات روی ارتفاعات چغالوند در منطقه گیلان غرب
3. عمیات امام مهدی ( عج ) در غرب سوسنگرد که به آن اشاره کردیم
4. عملیات قوچ سلطان در منطقه مریوان
( از این عملیات به بعد وارد سال 1360 هجری شمسی میشویم )
5. عملیات در ارتفاعات ذیل در منطقه ایلام
6. عملیات حضرت مهدی ( عج ) در منطقه غرب دزفول
7. عملیات امام مهدی ( عج ) در منطقه شوش
8. عملیات بازی دراز در منطقه سر پل ذهاب
9. عملیات آزادسازی تنگه حاجیان در منطقه گیلان غرب
10. عملیات شیخ فضل الله نوری در منطقه آبادان
11. عملیات امام علی ( ع ) روی تپه های الله اکبر
12. عملیات آزادسازی ارتفاع و روستای کاوه زهرا و ارتفاع موسوک در منطقه پاوه
13. عملیات ایذایی در منطقه دهلران – چیلات (درودیان،1391: 41)
همچنین در حین انجام عملیات های محدود زمینی توسط نیروهای مردمی و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، عملیات هوایی بزرگی توسط نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران طرح ریزی و عملیاتی شد که شاید در تاریخ جنگ های هوایی بی نظیر باشد. نیروی هوایی برای نخستین بار طرح یک حمله هوایی به دورترین پایگاه هوایی ارتش عراق در 50 کیلومتری مرز اردن را برنامه ریزی کرد. ” این پایگاه الولید نام داشت، از مجموعه ی سه پایگاه هوایی به نام اچ 3 تشکیل میشد”.(علایی،1391: 307) این عملیات در روز 15فروردین ماه سال 1360 با حضور هشت فروند هواپیمای فانتوم اف 4 و دو هواپیمای بوئینگ سوخت رسان 747203 از پایگاه هوایی همدان آغاز شد. با وجود اینکه از پایگاه هوایی همدان ده دقیقه بیشتر تا بغداد پایتخت عراق زمان بیشتر برای هواپیماهای جنگنده لازم نبود و این امر پاشنه آشیل ارتش عراق محسوب میشد، اما این بار این مسیر برای اجرای عملیات انتخاب نشد. آنها بر روی دریاچه ارومیه سوخت گیری کردند و از طریق مناطق شمالی عراق خود را به این پایگاه رساندند و آن را بمباران کردند. آنها توانستند 48 فروند بالگرد و هواپیمای نیروی هوایی ارتش عراق را مورد اصابت قرار بدهند که بعضی از آنها منهدم شدند. در اثنا بازگشت هواپیماها به کشور، دو فروند سوخت رسان در فرودگاه سوریه به عنوان هواپیمای باری فرود آمدند و سپس به سمت آسمان ایران پرواز کردند و توانستند به موقع سوخت به جنگنده های در حال بازگشت از ماموریت برسانند. این اولین و آخرین بار نبود که صدام حسین و نیروی هوایی ارتش عراق از آسمان ضربه میخورد. در طول هشت سال جنگ تحمیلی نیروی هوایی ارتش توانست ضربات مهلکی را بر پیکر ارتش عراق وارد کند. همچنین اسراییل نیز یک بار پس از حمله نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران به تاسیسات اتمی عراق، یک عملیات شمشیر سوزان که اوسیراک204 لقب گرفت را طی یک عملیات هوایی به نام اپرا به تاسیسات اتمی عراق طرح ریزی و اجرا کرد تا خطر دستیابی صدام به سلاح اتمی را از بین ببرد.
4-1-12.هیئت های صلح
باز هم در سال 1360 هیئت صلحی متشکل از کشورهای عضو سازمان غیر متعهد ها وارد ایران شدند و با مقامات کشور ایران دیدار کردند اما باز هم راه به جایی نبردند. همچنین در روز 31 خرداد نیز دوباره آقای اولاف پالمه که علاقه زیادی برای پایان دادن به جنگ از خود نشان میداد به ایران سفر کرد و با آقای هاشمی رفسنجانی، رییس مجلس سابق ایران دیدار کرد.(هاشمی،1386: 141)
در اواخر سال 1360 و پس از عملیات های ثامن الائمه و طریق القدس بود که آقای اولاف پالمه طرح صلح جدیدی را به ایران ارائه داد. اما بار دیگر به دلیل اختلاف نظر میان مقامات ایران و مواد طرح های ایشان، مذاکرات به نتیجه مشخصی دست نیافت. در اسفند ماه سال 1360 بود که روسای جمهور گینه، پاکستان، بنگلادش و