دانلود پایان نامه
نخست وزیر ترکیه و دبیرکل سازمان کنفراس اسلامی به تهران سفر کردند و خواستار پذیرش آتش بس شدند و از طرف صدام حامل پیامی بودند. صدام به انها گفته بود پس از پذیرش آتش بس، مذاکرات درباره اروند رود شروع میشود و سپس نیروهای عراقی از خاک ایران خارج خواهند شد. اما بار دیگر ایران شروط قبلی خود به علاوه بازگشت اسیران به کشور را مطرح کرد.
4-1-13.عملیات فرماندهی کل قوا
در کنار عملیات های موفق ایران از انتهای اسفند ماه که شروع تحولات در استراتژی نظامی بود و راهبرد فرصت ندادن به دشمن جایگزین واگذاری زمین و خریدن زمان شده بود، تا خرداد ماه سال 1361 تحولات سیاسی نیز در تهران پایخت ایران به سرعت در حال انجام بود. نیروهای انقلابی با بنی صدر درگیر شدند و تحرکات سازمان مجاهدین خلق و بنی صدر باعث شد آشوب های خیابانی در تهران به منتهی الیه خود برسد. امام خمینی در تاریخ بیست خرداد ماه سال 1360 طی نامه ای به ستاد مشترک نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران، از عزل بنی صدر از فرماندهی کل قوا خبر داد. پس از عزل وی از این منصب، فشار درباره کفایت سیاسی بنی صدر در مجلس شورای اسلامی ایران زیاد میشود. در نهایت در روز 31 خرداد سال 1360 با رای 177 نماینده مجلس ایران، عدم کفایت سیاسی بنی صدر احراز شد205 و او از مقام ریاست جمهوری نیز خلع شد. در همان روز دکتر مصطفی چمران نیز به شهادت رسید و ضربه بزرگی به ایران وارد شد.
اما عملیات فرماندهی کل قوا از آن جهت دارای اهمیت است که یک روز پس از عزل بنی صدر توسط پاسداران مستقر در دارخوین انجام شد. این عملیات هشت روز به طول انجامید و برای نخستین بار در این عملیات همزمان با تک، برای پدافند از منطقه تصرف شده، شبانه خاکریز زده شد، از این رو با وجود واکنش های شدید عراقی ها، منطقه آزاد شده تثبیت گردید. این عملیات هشت روز به طول انجامید حدود صد تن از نیروهای سپاه به درجه شهادت نائل شدند. همچنین لازم به ذکر است نام این عملیات بنا بر پیشنهاد فرمانده سپاه خوزستان فرمانده کل قوا – خمینی روح خدا نام گذاری شده بود. نبردهای محدود در این مدت توانسته بود بیست درصد از مناطق اشغالی کشور را بازگرداند و اعتماد به نفس رزمندگان را دوچندان کند. عملیات های شهید چمران، تپه 332 و عملیات شهیدان رجایی و باهنر نیز در مرداد ماه و شهریور ماه همان سال انجام شد.(رشید،1391: 40)
4-2.تحولات 9 ماه پایانی سال 1360 هجری شمسی
تحولات شکل گرفته در نه ماهه پایانی سال 1360، این سال را به یکی از مهمترین و حساس ترین برهه های تاریخ جمهوری اسلامی ایران تبدیل کرده است. برکناری ابوالحسن بنی صدر در خرداد ماه باعث تحول در جنگ و آغاز رویکرد جدید در مقابله با ارتش رژیم بعث عراق شد.” در حقیقت استراتژی نظامی، فرماندهی میدان نبرد، سازمان عمل کننده، طرح ریزی و تاکتیک های بکار گرفته شده تغییر کرد و اندیشه های کلاسیک با روحیه انقلابی درهم آمیخته شد”.(همان،1391: 44) در این موقعیت سپاه پاسداران انقلاب اسلامی که در زمان فرماندهی بنی صدر بر نیروهای مسلح دچار ناملایمات های فراوان شده بود با انتصاب محسن رضایی در تاریخ بیستم شهریور ماه به فرماندهی خود به سطح مطلوبی از انسجام رسید. محسن رضایی پنجمین فرمانده سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در ایران بود که به جای مرتضی رضایی انتخاب شده بود. قبل از مرتضی رضایی عباس آقا زمانی ملقب به ابوشریف، عباس دوزدوزانی و جواد منصوری فرماندهی سپاه را بر عهده داشتند. ” با انتصاب محسن رضایی، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی که تا آن روز بیشتر توان خود را معطوف به مسائل فرهنگی و امنیتی کرده بود، گرایش به سمت نظامی گری را به صورت جدی آغاز کرد و ضمن گسترش سازمان رزم خود، استعداد گردان های مستقل را تا سطح تیپ206 افزایش داد و امکان جذب نیروهای داوطلب بسیجی را فراهم آورد.”(همان،1391: 44)
پس ازخروج ابوالحسن بنی صدر به همراه مسعود رجوی207 از ایران، شهید محمد علی رجایی در انتخابات دوم مرداد ماه سال 1360 رییس جمهور ایران اسلامی شد و شهید محمد جواد باهنر را به عنوان نخست وزیر انتخاب کرد اما دیری نپایید که در حادثه بمب گذاری در ساختمان نخست وزیری در هشتم شهریور ماه همان سال به شهادت رسیدند. موج تازه ای از خشونت و ترور در ایران توسط سازمان مجاهدین خلق آغاز شده بود که به سادگی به پایان نمیرسید.
با انتخاب آیت الله خامنه ای و نخست وزیری مهندس میرحسین موسوی فاز جدیدی از قرار گرفتن دولت در موضوع جنگ شکل گرفت چنان که در دهه های بعدی از این دولت به عنوان دولت جنگ و از میرحسین موسوی به عنوان نخست وزیرهشت سال دفاع مقدس یاد شد.
همچنین با تغییر بنی صدر لزوم تحول در سطح فرماندهی ارتش نیز محتمل به نظر میرسید. بنی صدر توانسته بود با کمک عوامل خود در نیروی هوایی از ایران خارج بشود لذا در 16 مرداد ماه سال 1360 کلیه فرماندهان پایگاه های هوایی و تعدادی از مسئولین آن تعویض شدند. شهید جواد فکوری به عنوان فرمانده و سرهنگ معین پور به عنوان جانشین ایشان انتخاب شدند. همچنین در نیروی زمینی ارتش، سرهنگ علی صیاد شیرازی به فرماندهی غرب نیروی زمینی ارتش یعنی لشکر 64 رسید و از این به بعد شاهد فصلی نو در تاریخ همکاری سپاه و ارتش شاهد هستیم.
سقوط هواپیمای حامل فرماندهان ارشد نظامی در هفتم مهر ماه و شهادت امیران فکوری، نامجو و فلاحی ضرورت این تحول در ارتش قطعی شد. یکی از بدترین اتفاقات سال 1360 سقوط هواپیمای سی 130 مورد اشاره است که علاوه بر از دست دادن امرای ارتش، موجب به شهادت رسیدن محمد جهان آرا فرمانده سپاه خرمشهرو یوسف کلاهدوز قائم مقام وقت سپاه شد.
پس از فاجعه سقوط هواپیما سرهنگ علی صیاد شیرازی به مقام فرماندهی نیروی زمینی ارتش نائل شد که این امر خود یکی از اتفاقات مبارک آن سال بود زیرا روند همکاری سپاه و ارتش وارد مرحله سازنده و جدیدتری شد و توانست تاثیر بسزایی در روند جنگ بر جای بگذارد. استان خوزستان برای ایران دارای اهمیت فراوانی بود. زیرا بار سیاسی – اقتصادی برای کشورداشت و آزادسازی مناطق اشغالی آن میتوانست جنگ را به سوی خاتمه یافتن ببرد. همچنین خوزستان به دلیل قرار گرفتن در کنار خلیج فارس، منطقه ژئوپلیتیکی حساسی به شمار میرفت چنان که اگر صدام خوزستان را تصرف میکرد به راحتی میتوانست به کشورهای دیگر حمله ور بشود. ” ارتش عراق که در مناطق وسیعی زمین گیر شده بود، به همان وسعت نیز نیروهای ایرانی را درگیر پدافند کرده بود، لذا در انتخاب مناطق عملیاتی اهدافی تعیین میشد که علاوه بر آزادی زمین، متضمن آزادی نیرو از خطوط پدافندی نیز باشد.”(همان،1391: 44) ظهور تفکر خلاق عملیاتی در کنار استفاده از تجربه گرانسنگ سال ابتدایی جنگ و همچنین همکاری مشترک سپاه و ارتش باعث گردید تغییر در استراتژی نظامی ایران پدید بیاید و این نکته ای بود که از دید دشمن دور مانده بود.
به جرات میتوان ادعا کرد نیمه دوم سال 1360 که امتداد آن تا سوم خرداد 1361 به طول می انجامد پر افتخارترین دوره تاریخی جنگ برای ایرانیان است. از مهر ماه سال 1360 تا خرداد ماه سال 1361 چهار عملیات بزرگ و سرنوشت ساز شکل گرفت. نکته مهم در این عملیات ها زنجیره ای بودن و بهم پیوستگی آنان بود به این معنا که اجرای هر کدام از عملیات های بزرگ به موفقیت عملیات قبلی بستگی داشت و به همین دلیل ترتیب ترکیب و توالی آن ها بسیار مهم بود. این چهار عملیات تماما در سرزمین های جنوبی درگیر با عراق شکل گرفت. در این عملیات ها به ترتیب 130 کیلومتر مربع، 650، 2500 و 5380 کیلومتر مربع از خاک ایران آزاد شد. امیر موسوی قویدل208 از فرماندهان وقت ارتش جمهوری اسلامی اعلام میدارد که در قرارگاه مرکزی دو اکیپ تشکیل شد که یکی از آنها مسئول طرح ریزی عملیات طریق القدس شد و دیگری همزمان طراحی عملیات فتح المبین را آغاز کرد. در حقیقت عملیات طریق القدس انجام نشده بود که عملیات فتح المبین در حال طراحی بود. هنوز عملیات فتح المبین نیز آغاز نشده بود که اطلاعات جامع از منطقه عملیاتی بیت المقدس به دست آمده بود.(همان،1391: 44)
4-2-1.عملیات ثامن الائمه
نخستین عملیات از سلسله عملیات های چهارگانه ثامن الائمه نام داشت که در شمال آبادان به منظور شکستن حصر آبادان شکل گرفت. “ثامن الائمه نقطه عطفی در تاریخ جنگ بود. این عملیات از سویی نتیجه سال اول جنگ و اوج نبردهای نیمه گسترده محسوب میشد و از سویی دیگر، عامل تحول استراتژیک جنگ بود و اولین گام از نبردهای گسترده برای آزادسازی به حساب می آمد.”(همان،1391: 45) محسن رضایی فرمانده وقت سپاه پاسداران در این باره میگوید: عملیات ثامن الائمه نقطه عطف است و به عنوان مبدا آغاز استراتژی مرحله دوم جنگ است و یکی از نقاط ایجاد اعتماد به نفس در استراتژی مرحله دوم، عملیات ثامن الائمه بود که حلقه واسط و مبداء تحول بود. عزل بنی صدر برای سپاه پاسداران خوش یمن بود زیرا توانستند طرح شکست حصر آبادان را که از اوایل سال 1360 آماده کرده بودند به اجرا در آورند. عملیات ثامن الائمه در ساعت 1 بامداد پنجم مهر ماه 1360 با فرماندهی مشترک ارتش و سپاه از چهار محور به اجرا درآمد که دارخوین و فیاضیه از محورهای اصلی این عملیات بودند. در این عملیات هشت گردان پیاده و هفت گردان توپخانه از لشکر 77 ارتش و 12 گردان پیاده از سپاه حضور داشتند. ” منطقه عملیات ثامن الائمه (ع) در شرق رودخانه کارون و در حدفاصل شمال شهر آبادان و جنوب منطقه دارخوین قرار داشت و شامل سرپل ارتش عراق به وسعت 150 تا 180 کیلومتر مربع می شد که در اشغال نیروهای عراقی بود. عوارض حساس منطقه، رودخانه کارون و دو جاده اهواز – آبادان و ماهشهر – آبادان بودند و عوارض مصنوعی منطقه نیز بیشتر شامل مواضع استحکامات دشمن نظیر خاکریزهای متعدد، مواضع تانک، سنگرهای اجتماعی و انفرادی می شدند. با توجه به اهمیت دو پل قصبه و حفار برای دشمن که به منزله معبر و محل اتصال عقبه های او در شرق کارون بودند، مواضع و استحکامات فراوان و تعداد زیادی نیروی رزمی در این دو محور وجود داشت.”(درودیان،1391: 155) ثامن الائمه مجموعا 55 ساعت به طول انجامید و در پایان آن رزمندگان توانستند شهر آبادان را پس از 349 روز از محاصره ارتش بعثی عراق در آورند. در این عملیات مجموعا 130 تا 150 کیلومتر از خاک ایران آزاد شد. از نکات بارز این عملیات خسارت شدیدی که به تجهیزات و نفرات ارتش عراق وارد شده است. حدود سه هزار نفر از نیروهای دشمن زخمی و کشته شدند و حدود 1800 نفر به اسارت درآمدند. 90 دستگاه تانک و نفربر به همراه 150 دستگاه خودرو به غنیمت گرفته شد و سه فروند هواپیما و یک فروند هلی کوپتر منهدم شد. با غنیمت گرفته شدن 20 توپ 122 و 152 میلی متری از عراق، نخستین یگان توپخانه سپاه نیز شکل گرفت و در عملیت طریق القدس شرکت کرد.(رشید،1391: 46)
4-2-2.عملیات طریق القدس
با انتصاب محسن رضایی به فرماندهی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، تحول اساسی در دستور کار سپاه قرار گرفت و مقرر شد برای جنگیدن با ارتش عراق و بیرون راندن انها از خاک ایران، اقدامات تازه ای انجام بشود. از جمله این اقدامات: تشکیل تیپ های سپاه، تشکیل گروه طرح ریزی سپاه برای برنامه ریزی عملیات ها با هویت مستقل و مشخص سپاه، طراحی زنجیره ای از عملیات ها به منظور بیرون راندن ارتش عراق از ایران و تعیین راهبرد عملیات نظامی با هدف پایان دادن به اشغال سرزمین های ایران بود. همچنین با فعال شدن فرماندهان جدید سپاه و ارتش در جنوب، قرارگاه عملیاتی مشترک کربلا متشکل از بخش های عملیات، اطلاعات، مهندسی، مخابرات و … شکل گرفت.
طریق القدس نخستین پازل از استراتژی جدید تحت عنوان مجموعه عملیات های کربلا بود. ” در آن زمان تصور میشد که با اجرای حدود 12 عملیات میتوان قوای ارتش بعثی را از خاک ایران بیرون راند. بنابراین عنوان سلسله عملیات های کربلای یک تا دوازده را برای طرح انتخاب کردند.”(علایی،1391: 361)
محدوده ی بین اراضی شمال غربی شهر اهواز محدود به ارتفاعات الله اکبر و ارتفاعات میش داغ و تپه های رملی از جنس ماسه بادی یا شنی در شمال، رودخانه ی نیسان و شهر هویزه در جنوب، در شرق شهر سوسنگرد و در غرب هوالهویزه و تنگه چزابه و مرزهای بین المللی بود که وسعتش سه برابر منطقه عملیاتی ثامن الائمه بود. ویژگی اصلی عملیات طریق القدس، گذشتن از زمین های رملی غیر قابل عبور در شمال منطقه عملیاتی بود که سبب غافل گیری ارتش عراق شده بود. عملیات طریق القدس در ساعت 30 دقیقه بامداد روز هشتم آذر ماه سال 1360 آغاز شد. تجربه عملیات های قبلی کمک زیادی به رزمندگان ایرانی کرد. نکته قابل توجه آن است که هنگام شروع عملیات، نم نم باران آغاز گردید و باعث شد تپه های رملی محل عبور رزمندگان محکم و سفت بشود و تردد از مسیر شن های روان برای آنها آسان تر بشود. در پایان این عملیات شهر بستان پس از 427 روز اشغال، آزاد گردید و رزمندگان ایرانی توانستند 650 کیلومتر مربع از خاک ایران را آزاد کنند. البته در 22 روز عملیات طریق القدس، 700 نفر از نیروهای ایرانی به شهادت رسیدند. غنائم زیادی از جمله 19 عراده توپ 152 میلی متری، 170 تانک و نفربر، 70 قبضه توپ ضد هوایی 23 و 14 میلی متری و 250 خودرو به غنیمت گرفته شد. علاوه بر این تعداد زیادی از ماشین های