دانلود پایان نامه
مدارک معدودی که در حفاریهای مختلف دهه اخیر (تاریخ نگارش حدود سال 1316 شمسی.م) در ایران بدست آمده است به اطلاعات ما درباره سفالگری ابتدایی این ناحیه می افزاید.انتشار نتایج این اقدامات که تا کنون با جزییات کافی چاپ نشده است نشان خواهند داد که این مدارک تا چه اندازه فرضیه های قبلی را درباره تاریخ هنر ایران متحول خواهد ساخت.به این ترتیب یافته های جدید نظریه های قدیمی تر را واضح تر بیان می کنند و یا تغییراتی در آنها ایجاد می نمایند.(کونتو،ژرژ،هنر سفالگری ابتدایی،1380،چاپ اول،تهران،ناشر مترجم،ص10)آثار سنگی و اسکلتهایی که در غارهای قدیمیا یران در اطراف بیستون و مازندران (نوشهر – بهشهر) کشف شده ثابت کرده که از 80 هزار سال قبل از میلاد سرزمین ایران قابل سکونت بوده است.
سفالی که در دوران نوسنگی در ایران ظاهر گردید. جانشینی ارزان و با دوام برای ظروف سنگی بود که با زحمت صیقل خورده و ظروف چوبی که دوام کمتری نسبت به دیگر مواد داشت.
درباره تاریخ پیدایش اولین سفالینه ها در ایران نظرات بسیار زیادی وجود دارد. پرفسور واندنبرگ تاریخه کهن ترین سفال ایران را در دوران نوسنگی (پیش از هزاره ششم) متعلق به تپه گوران تعیین کرده است. در حالیکه رومن گریشمن سیلک را به عنوان کهن ترین محل استقرار انسان در فلات ایران و نخستین اثر باز مانده او را به هزاره پنجم پیش از میلاد نسبت داده است به نظر چارلز ویلکنسون سفال تپه سراب کهن ترین سفال ایران و مربوط به هزاره ششم قبل از میلاد میباشد. همچنین لیلا رفیعی با استناد به تاریخ و نقل قول ها بر این عقیده است که کهن ترین سفال موجود در جهان متعلق به ایران و از غرب ایران کشف شده است.
کهن ترین اشیاء سفالی به دست آمده در کاوشهای باستان شناسی ایران از تپه گنج دره (ده کیلومتری شرق هرسین) در استان کرمانشاه به دست آمده است که تاریخ آن به هزاره هشتم قبل از میلاد می رسد در سالهای اخیر در محوطه های باستانی دیگر مانند غار کمربند هوتو و گاومیشان در جنوب بهشهر و تپه های زاغه در دشت قزوین سفالینه هایی به دست آمده که همانند گنج دره متعلق به هزاره هشتم قبل از میلاد است. شکل ظروف عموماً ساده با کف گود و بدنه کروی بوده که اغلب به شکل کاسه ساخته می شده است.(کیانی،پیشینه سفال و سفالگری در ایران،ص7)از قدیمی ترین آثار بدست آمده از ایران که در آنها به فرم ها به گونه ای موثر و شاید هم دلپذیر بیان یک اندیشه را آشکار می سازند. پیکره های گلینی هستند که از حفریات یک دهکده دوران نوسنگی در تپه سراب نزدیک کرمانشاه به دست آورده اند و نمونه که در ساختن آنها دقت بیشتری بکار رفته است یکی از آن دو پیکره زنی که به ونوس تپه سراب مشهور است و دیگری مجسمه گلی گرازی کوچک می باشد.(ایدت،پرادا.هنر ایران باستان.ص7)
در نتیجه حفاری های هیئت مورگان ابتدایی ترین سفالهای ایران از ناحیه شوش مرکز اصلی ایلامیان قدیم بدست آمد.سفالهای شوش بخشی از وسایل قبری است که از گورستانی در سطح زیرین تپه شوش با ارتفاع 25متر بیرون آورده شد.گورستان تپه ای بوده استکه پس از بصورت اسکلت در آمدن جسدها در یک قبر اولیه آنها را حمل و در نزدیکی یکدیگر کپه می کردندو قسمتی از وسایل مخصوص گور را برای استفاده در زندگی پس از مرگ آنها قرار می دادند.سنگینی خاک باعث شکستن سفالها شده است.اما بیشتر قطعات را می توان بازسازی کرد.ظروف و سلاحها و وسایل تراشیده شده از سنگ و تبرهای کوچک و آینه های مسین بدست آمده از این قبرها نشان می دهد که در آن دوران از مس و سنگ هر دو استفاده می شده است.همچنین چند آثار منسوج نیز در این قبرها قرار دارد.) ژاک دو مرگان، جغرافیای غرب ایران، ترجمه دکتر کاظم ودیعی. تبریز، چهر، 1339. ص 114تاص120)
3-3- ساخت سفال
سفال عبارت است از مخلوط خاک و آب و ماده ای که بتواند پس از حرارت دیدن مخلوط ذرات مخلوط را به هم پیوند داده و متصل نگهدارد. چنانچه مخلوط آماده را بیش از 400 درجه سانتیگراد حرارت دهیم جسمی سخت به دست می آید که در اصطلاح سفال نامیده می شود. حرارت 4000 درجه سانتی گراد از این نظر کافی تشخیص داده شده است که می تواند مولکولهای آب را به صورت بخار از داخل مخلوط خارج نماید. برای آماده نمودن مخلوط اولیه علاوه بر آب و خاک باید یکی از مواد زیر را حداقل به مخلوط اضافه نمود. لازم به یادآوری است که نام آن گروه از مواد ذکر می شود که در رابطه با تکنیک سفالگری پیش از تاریخ منطقه بیش از سایر مواد مورد استفاده بوده است و عبارتند از کاهو، سبزیجات خرد شده، شن ریزه، پودرش ماسه بادی، سفال خرد شده، پودر سفال، صدف خرد شده به ندرت و گاهی نیز از موی حیوانات استفاده میشده است.( ملک شهمیرزادی ،، صادق .باستان شناس و هنر پیش از تاریخ ایران ، انتشارات مارلیک، صفحه 125) تهیه سفال از ابتدا تا ظرف قابل استفاده مراحل مختلفی دارد که به ترتیب به شرح زیر است:
1. آماده سازی مخلوط اولیه: ابتدا مقداری خاک تمیز و بدون مواد خارجی زائد را که ضمن نرم هم باشد آماده و به آن به مقدار کافی آب می افزایند تا به صورت گل در آید و سپس یکی از مواد نام برده در فوق را به عنوان چسباننده به مخلوط می افزایند.
2. ورز دادن : در این مرحله پس از آماده نمودن مخلوط اولیه آن را با دست و در صورت زیاد بودن با پا مالش ورز می دهند. این عمل مالش دادن و یا ورز دادن را تا به حدی ادامه می دهند که آب و خاک و ماده چسبنده کاملاً با یکدیگر مخلوط شوند. هر چه عمل ورز دادن کاملتر انجام شود سفال مرغوب تری تهیه خواهد شد.
3. فرم دادن : برای فرم دادن قسمتی به مقدار لازم از مخلوط آماده شده را برداشته به یکی از سه طریق ممکن زیر به آن فرم و شکل مورد نظر داده می شود که بدون استفاده از چرخ سفالگری و یا با استفاده از چرخ و یا روش قالبگیری را انجام می گیرد.
نخستین مدارک فعالیت انسان در دشت شوشان تنها از محوطه چغابنوت بدست آمده است. به نظر می آید فاز آغازین بدون سفال، دارای اجاق، تیغه هایی از سنگ چخماق و ظروف سنگی بوده است . شاخص دوره ی بعدی سفال ساده ای است موسوم به پشت نما. با توجه به اطلاعات بسیار اندک در مورد فاز اولیه ی استقرار در شوشان وجود آن در مطالعه منشا کشاورزی و زندگی روستایی و ارتباط آن با توسعه های مشابه در کوه های زاگرس اهمیت دارد. (عباس پرویز، تاریخ سرزمین ایران، انتشارات نگاه، 1390، صفحات 25 و 26 )
3-4 پیدایش سفالینه های منقوش :
گرایش به زیبایی و زیباپسندی از جمله خصوصیاتی است که خالق بزرگ در روح اشرف مخلوقاتش دمیده است و همواره الهام بخش روح زیبای آدمی بوده و تا جاییکه ظروف مورد استفاده روزمره بشر از این امر مستثنی نبوده و همان مردمی که در ابتدایی ترین وضع زندگی می کردند با الهام از روح زیبای خود، نقوش زیبایی را در روی ظروف سفالی طرح می کردند.
دیری نپایید که سفالگر ایران با تکیه بر هوش و ذکاوت خویش و الهام از اشیاء و طرح های موجود در تمدن پیرامونش سفال های ظریف و منقوشی را به وجود آورد. اینگونه بود که سفال به دلیل شکل پذیری آسان تغییر رنگ در اثر روش پخت و نقاشی روی دیواره آن وسیع ترین امکانات را برای خلق آثار فراهم کرد. بدیهی است که برای مدت طولانی ازحدود هزاره ششم تا هزاره سوم قبل از میلاد، شکل سازی و نقاشی روی سفال یکی از فعالیت های اصلی هنری مردم دهکده های ایران بوده است. حتی پس از هزاره سوم پیش از میلاد تولید سفال منقوش برای قرنها در دهکده های پاره ای از مناطق ایران ادامه داشت.(ایدت،پرادا.هنر ایران باستان.ص7) اولین نمونه های سفالینه منقوش ایران از تپه گوران (حدود 6900 ق.م) بدست آمده است که شامل سفالیته های نخودی به شکل کاسه و آبخوری قرمز اخرایی زائل شونده و نقش مایه های بافت سبدی و با خطوط باز شبکه های تور بافت تزئین و نقاشی شده اند که این سفالینه های منقوش مشخصه دوره نوسنگی زاگرس هستند.نقوش این ظروف شامل نقوش زیگزاک(زاویه دار)همراه مثلث ها و مربع های کوچکی است که روی زمینه نخودی رنگ نقاشی شده است.(اکبری.پیشینه نقوش بر روی سفالینه های ایران.ص57)
3-5 فلسفه نقوش و مفهوم آن
نقوش جمع کلمه نقش می باشد که به معانی: اولا: صورت، تصویر، رسم، ترسیم، شبیه ، صورت و شکل، نشان و ثانیا اثر، رد، نگار، پیکر، خلقت و در جای دیگر، اثر و نشانی که از کسی یا چیزی باقی بماند آمده است.
منظور نگارنده از کلمه نقوش در این بحث، طرحی است که توسط قلم مو یا شی دیگری روی دیواره ظروف سفالی پیش از تاریخ رنگ آمیزی شده باشد که اغلب رنگ مورد نظر از اخرا، اکسید فلزات و مواد معدنی تعیین می شده است.
استفاده از رنگ سنگ های معدنی به آسانی برای مردم پیش از تاریخ مقدور نشده است. تجربه این کار چیزی نبوده است که به ذهن آنها راه یابد جز اینکه باور کنیم تصادف آنها را با این رنگ آشنا کرد و موجب برخورداری آنها از این شیوه تزئین سفال شده است. با کشف این رنگ سلیقه مردم قبل از تاریخ دامنه گرفت و ذوق آنها در راه طرح ریزی و ترکیب بندی شکل های ساده وسعت یافت. تا مدتها دیواره ظروف سفالی بسان بومهای نقاشی برای ایرانیان هنرمند عمل می کرده است.
اصولا اینکه چرا عین یک سفال در جای دیگری ساخته شده است، چگونه این سفال شناخته شده است مربوط به هنر تطبیقی می باشد اما اینکه هر هنری بازتاب اندیشه است و هر انسانی با توجه به شرایط اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، جوی و فرهنگی خود به خلق می پردازد. مثلا می توان نقوش را با مسائل فرهنگی، عقیدتی دیگر مقایسه کرد. عرفان بودایی، عرفان زینت (Zeniste) های جنبی، عرفان شمنی (بت پرستی)، عرفان مسیحی، اسلامی (همه یک احساس را بیان می کنند اما آنچه وسیله بیان این احساس باشد متفاوت است.
بنابر همین تفاوتها در دیگر آثار هنری همزمان مناطق مختلف وجود دارد. اصل کلی وحدت احساس است با تعابیر مختلف. اما دیگر عوامل نیز تشابهات آثار هنری وجود دارد. مانند مهاجرت، تبادل اقتصادی و فرهنگی، در تجارت و به همین دلیل آثار به جا مانده نشان می دهد که بین سفال سیلک با سفال تپه حصار و حتی گیان در غرب ایران روابطی وجود داشته است. در تحلیل نقوش باید به چگونگی زیست و شرایط آن پرداخت.
کلیه آثار نشان می دهد که هنرمند خود را متعهد به بیان طبیعی می پندارد که او را در خود جای داده است و هر کدام از عوامل، اشیاء به نوعی او را به زندگی پیوند می دهد، اصولاً انسان وقتی درست می نگرد در می یابد انگار هر چه او در طبیعت وجود دارد فقط برای او آفریده شده است. پس باید به انسان حق ستایش از طبیعت و موجودات اطرافش را داد. در نگاه اول باید گفت: آنچه در روی سفالها منقوش شده بیان ستایش طبیعت، زمین، آب، گیاه و جانوران هر یک به نوعی به انسان بهره داده است و با او ارتباط برقرار کرده اند.