در شناخت و ساماندهی استخوانبندی اصلی شهر مطرح نمود. این مطالب حاصل جمعبندی منابع موجود در این زمینه نظیر ” استخوانبندی شهر تهران – حمیدی، 1376″، ” شهرسازی و ساخت اصلی شهر- بذرگر، 1382″، ” مبانی طراحی شهری معاصر – بحرینی، 1388″، ” تاریخ شکل شهر – جیمز موریس، 1385″، ” طراحی شهرها- بیکن،1384″ میباشد.

( جدول شماره 2-11 ) قانونمندیهای ساماندهی استخوانبندی اصلی شهر – ویژگیهای کالبدی
ویژگیهای کالبدی
قانونمندیهای کلی
الف : اجزا و عناصر کالبدی
1: استخوانبندی اصلی شهرها از ابنیه، محوطه‌ها و عناصر کالبدی مختلف و متنوعی متشکل‌اند. عناصر متنوعی در شهرهای مختلف، استخوانبندی اصلی شهر را شکل می‌دهد. که عمده‌ترین آنها عبارتنداز:
عناصر و مجموعههای حکومتی و اداری، عناصر مذهبی، عناصر فرهنگی و …
2: عناصر با کاربریهای تجاری مثل بازارها، سراها، کاروانسراها، راسته‌های تجاری، از اجزای اصلی استخوانبندی شهر هستند.
3: فضاهای باز در اغلب شهرها از عناصر با اهمیت استخوانبندی به شمار می‌آیند. این گونه فضاها مشتمل بر فضاهایی چون میادین و فضاهای وسیع باز شهری و پارکها می‌باشد.
4: در شهرهایی که عناصر طبیعی به ویژه رودخانه وجود دارد، از اجزای اصلی استخوانبندی شهر محسوب می‌شود.
5: سایر عناصر استخوانبندی شهر، عناصر خدماتی مانند خدمات درمانی (بیمارستانها) و ادارت هستند.
6: راههای اصلی شهر، پیوند دهنده عناصر اصلی هستند و برخی از عناصر مربوط به جابجایی مانند پایانه‌ها، بزرگراهها نیز در استخوانبندی اصلی شهرها جای دارند.
ب : موقعیت قرارگیری در شهر
1 : موقعیت قرارگیری هسته اولیه استخوانبندی شهر در محل تقاطع راههای اصلی مواصلاتی شهر با منطقه می‌باشد.
2 : ابقای موقعیت مرکزی استخوانبندی در شهر در دو حالت اصلی اتفاق می‌افتد: در شرایطی که استخوانبندی اولیه شهر موقعیت مرکزی داشته و توسعه شهر در تمام جهات اتفاق می‌افتد و حالت دیگر وقتی است که جهت توسعه شهر با جهت توسعه استخوانبندی همخوانی دارد.
3 : استخوانبندی شهرها اغلب دارای موقعیتی مرکزی (مرکزیت هندسی) می‌باشند و به عبارت دیگر در مرکز ثقل شهر قرار دارند.
4 : مغایرت جهت توسعه شهر با استخوانبندی آن به تضعیف موقعیت مرکزی استخوانبندی در شهر منجر می‌شود.
5 : موقعیت عناصر طبیعی و جاذبه‌های آن در موقعیت استخوانبندی شهر موثر است.
ماخذ : نگارنده با برداشت از منابع، 1392

( ادامه جدول شماره 2-11 ) قانونمندیهای کلی ساماندهی استخوانبندی اصلی– معیارهای کالبدی
ویژگیهای کالبدی
قانونمندیهای کلی
ج : ساختار استخوانبندی شهر و روند رشد آن
1: یکی از الگوهای رایج رشد ساختاری استخوانبندی شهر، انشعاب شاخه‌هایی از محور اصلی و قرار گرفتن هسته‌ای بر آن بوده است.
2: در روند رشد ساختاری کالبدی، الگوی هسته‌ای به خطی- هسته‌ای تبدیل می‌شود. در این روند دو حالت اصلی اتفاق می‌افتد، یا هسته اولیه در راستای مهمترین محور ارتباطی به هسته دیگری متصل می‌گردد و یا در جهت محور اصلی موجود، در مکانی مناسب هسته ثانویه شکل می‌گیرد.
3 : در ساختار کالبدی الگوی خطی محدودیت رشد وجود داشته و لذا تغییر آن به الگوهای دیگر ضرورت می‌یابد.
4 : خروج از محور یا تغییر مکان یکی از محورهای (راههای) اصلی شهر در محل تقاطع با یک محور دیگر (راه دیگر)، موقعیتی برای تمرکز هسته‌ای عناصر و ابنیه شهر فراهم می‌آورد.
5 : در الگوی شبکه‌ای ساختار کالبدی، هسته‌ها یا عناصر اصلی غالباً در محل تلاقی محورها و رئوس شبکه شطرنجی یا مثلثی واقع می‌شوند.
6 : شهرهایی که دارای نظم هندسی در سطح کل شهر هستند، الگوی ساختاری استخوانبندی نیز تابع نظم کلی است.
د : بافت استخوانبندی شهر
1: بافت شهری محدوده استخوانبندی نسبت به بافت سایر نقاط شهر، اکثراً از قطعه‌بندیهای بزرگتر برخوردار است.
2: در محدوده استخوانبندی اصلی شهر، اغلب تنوعی از انواع الگوهای بافت شهری وجود دارد که با یکدیگر ترکیب شده‌اند.
3: ترکیب انواع بافتها در استخوانبندی شهر الگوی ارگانیک، پیوسته و فشرده‌ دارد اگر چه اجزای تشکیل دهنده این فضاها از الگوهای منظم در ترکیب فضاهای باز و بسته برخوردارند.
4: بافت شهری بخشهای مختلف استخوانبندی اصلی شهر اغلب تابعی از نوع کاربردی آن است به عنوان مثال راسته‌های تجاری و بازار ریز بافت، بخشهای حکومتی و مذهبی و فرهنگی دارای قطعه‌بندیهای بزرگتر هستند.
ه : فضای باز شهری در استخوانبندی
1 : استخوانبندی غالب شهرها دارای فضاهای باز شهری است که در مراحلی از تکامل استخوانبندی شهر به عنوان عامل برای سازمان‌یابی فضایی شهر مطرح می‌شوند و یا به صورت میادین به انتظام مرکزی و منظم عناصر منجر شده و یا به صورت خطی، انتظامی از عناصر را امکان پذیر می‌سازد.
2 : از دیگر انواع فضاهای باز محدوده استخوانبندی، نوعی از فضاهای باز است که با داشتن یک نقطه کانونی (یک عنصر نشانه‌ای یا یادمانی) عاملی برای انتظام بصری می‌شود.
4 : فضاهای باز شهری مانند میادین، گاه یک فضای واسط بین کاربریهای مهم شهری بوده و یا مجموعه‌های مختلف احداث شده در مراحل مختلف رشد استخوانبندی را به یکدیگر مرتبط می‌نمایند.
5 : معمولاً فضای باز محصور عناصر استخوانبندی نیز جزئی از فضاهای باز استخوانبندی به حساب می‌آیند زیرا بعضاً به علت ارتباط با شبکه راهها جزیی از فضای عمومی شهر می‌شوند.
ماخذ : نگارنده با برداشت از منابع، 1392
( ادامه جدول شماره 2-10 ) قانونمندیهای کلی ساماندهی استخوانبندی اصلی– معیارهای کالبدی
ویژگیهای کالبدی
قانونمندیهای کلی
و: شبکه ارتباطی و دسترسی ها در استخوانبندی شهر
1 : دسترسی به استخوانبندی اصلی شهر از خارج و نقاط مختلف شهر، مستقیم و با سهولت صورت می‌گیرد زیرا مجموعه‌ها بر محورهای اصلی برون و درون شهری قرار داشته یا توسط انشعابات اصلی به آن مرتبط می‌شوند.
2 : فواصل دسترسی به استخوانبندی اصلی شهر از اغلب مناطق شهری یکسان یا متعادل است. به ویژه اگر استخوانبندی اصلی شهر موقعیتی مرکزی در شهر داشته باشد.
3 : استخوانبندی اصلی شهر در کنار بالاترین رده دسترسی درون و برون شهری واقع شده و دسترسی از نقاط مختلف و خارج شهر به استخوانبندی اصلی دارای سلسله مراتب است. ارتباط دهنده عناصر اصلی استخوانبندی، مهمترین راههای شهر می‌باشند.
4 : استخوانبندی اصلی شهر توسط شبکه‌ای از گذرهای اصلی به مجموعه‌های فرعی مرکز محلات شهر ارتباط و دسترسی می‌یابد. همه محله‌های شهر از طریق پیوند با راسته یا محور اصلی به عنوان ستون فقرات شهر که خود محور اصلی دسترسی شهر است، به کلیه عناصر دسترسی می‌یابند.
5 : هر یک از عناصر مهم استخوانبندی اصلی شهر حداقل دارای یک دسترسی از معبر اصلی بوده و در مواردی خاص مثل بازارها، از طریق معابر فرعی متعدد نیز با بخشهای مختلف شهر ارتباط داشته‌اند.
6 : برخی از عناصر استخوانبندی شهر (مثل بازارها و میادین شهری) دارای دو نقش عملکردی و ارتباطی بوده‌اند.
7: با پیوند یافتن عناصر و مجموعه‌های استخوانبندی شهر به شبکه راههای اصلی و پررفت و آمد شهر، این عناصر به گذرگاههایی عمومی تبدیل شده و در زمره شبکه دسترسی در آمده، سپس به نقش و اهمیت آنها در زندگی روزمره مردم افزوده شده و در نتیجه فعال ماندن، بقای آنها در مجموعه تحقق می‌یابد.
8 : به محدوده استخوانبندی اصلی شهر، دسترسیهای متعدد وجود دارد.
9 : نوع دسترسی به بخشها و عناصر استخوانبندی شهر با توجه به عملکرد آنان متفاوت میباشد.
ماخذ : نگارنده با برداشت از منابع، 1392

مطلب مرتبط :   جنایی، دینی، حقوق، پاسخدهی، عقل، دین

( جدول شماره 2-12 ) قانونمندیهای کلی ساماندهی استخوانبندی اصلی– ویژگیهای عملکردی
ویژگیهای عملکردی
قانونمندیهای کلی
الف : اجزای عملکردی
1 : اجزای عملکردی استخوانبندی شهر در دوره‌های تاریخی توسعه آن تا حدی متفاوت بوده و عملکرد غالب، تابع نقش و اهمیت عملکردی شهر در آن مقطع تاریخی است.
2 : عملکردهای حکومتی، فرهنگی، مذهبی، تجاری و خدماتی در اکثر شهرها از اجزای اصلی عملکردی استخوانبندی اصلی شهر می‌باشند.
3 : عملکردهای ادارای، گذران اوقات فراغت، تفریحی و توریستی در برخی شهرها، از نظر اهمیت در استخوانبندی شهر از عملکردهای ثانویه محسوب می‌شوند.
4 : کاربری پیوند دهنده مجموعه‌های عملکردی ویژه هر دوره تاریخی، راسته بازارها بوده‌اند.
5 : عناصر و فضاهایی با قابلیت تغییر عملکرد در محدوده استخوانبندی اصلی شهر، برای تکمیل مجموعه و تغییرات آینده، پیش‌بینی می‌شود.
ب : ترکیب و همجواری عملکردها
1 : عملکردهای اصلی به صورت ترکیبی از کاربریهای متنوع در مجموعه‌های شهری می‌باشند. حوزه‌های جداگانه‌ای نداشته و ممکن است در سطح استخوانبندی شهر، چند مجموعه جداگانه متعلق به دوره‌های مختلف از رشد استخوانبندی وجود داشته باشد.
2 : الگوی همجواری عملکردی عناصر در برخی شهرها به صورت وجود حوزه‌های جداگانه اما مرتبط به وسیله راههای اصلی می‌باشند.
3 : محدوده‌های عملکردی خاص در برخی از شهرها دارای حوزه‌های جداگانه ولی همجوار می‌باشند.
4 : حوزه عملکردهای مذهبی و اداری غالباً منفک از یکدیگرند و توسط راسته‌ای از فعالیت‌های تجاری و مذهبی پیوند می‌یابند.
5 : نوع عملکرد اصلی عناصر در موقعیت قرارگیری آنها در شهر و همجواری آنها با یکدیگر موثر بوده است.
6 : در الگوی همجواری عناصر، سلسله مراتب وجود دارد. عناصر اصلی شهر مجاور یکدیگر و مجاور شبکه راهها یا میادین اصلی شهر واقع شده و عناصر کم اهمیت‌تر در شبکه راههای انشعابی از محورهای اصلی واقع می‌شوند.
7 : در الگوی انتظام عناصر پیرامون میادین، گاه حوزه‌های عملکردی در اضلاع مختلف میدان واقع شده و توسط یک عملکرد دیگر مثل تجاری با یکدیگر پیوند می‌یابد.
ماخذ : نگارنده با برداشت از منابع، 1392

مطلب مرتبط :   (اختیار، مشی‌گذاری، زیست‌محیطی، نیازسنجی، مشی‌های، کارگذاری

( جدول شماره 2-13 ) قانونمندیهای کلی ساماندهی استخوانبندی اصلی شهر

ماخذ : نگارنده با برداشت از منابع، 1392

ب- چگونگی سنجش و ارزیابی معیارهای شناخت استخوانبندی اصلی شهر
در این بخش به چگونگی ارزیابی معیارهای مشخص شده برای شناخت ساخت اصلی شهر پرداخته می‌شود. برخی از این معیارها قابل اندازهگیری و برخی دیگر غیر قابل اندازهگیری میباشند. روش ارزیابی، بررسی توأم معیارها می‌باشد. راه شناخت ساخت اصلی بررسی توأم جنبههای کمی و کیفی عناصر و اجزای تشکیلدهنده آن است. در مطالعات ساخت اصلی شهر هم مسائل کیفی شامل ارزشهای کالبدی جنبههای نمادین عناصر و اجزای شهر مطرح می‌شود هم مسائل کمی مطرح می‌شود. در جدول زیر چگونگی سنجش معیارهای شناخت ساخت اصلی مورد بررسی قرار گرفته است.

( جدول شماره 2-14 ) نحوۀ سنجش معیارهای شناخت استخوانبندی اصلی شهر
ردیف
معیار مورد بررسی
شیوه بررسی
مسائل مورد بررسی
1
عوامل محدوده کننده یا مانع (barrier)
– بررسی تأثیر این عوامل بر شکلگیری کالبدی و فضایی کانونهای زیستی
– بررسی موقعیت جغرافیایی استقرار شهر
– بررسی نظامهای طبیعی انسان ساخت مؤثر بر شکلگیری و رشد شهر
1. بستر طبیعی شهر
2. ارتفاعات و ناهمواریهای شهر
3. رودخانه و دریاچه ها
4. پوشش گیاهی (جنگلها- باغها)
5. عناصر انسان ساخت عمده از قبیل بیمارستان ها و پادگان ها و …
2
ثبات (پایداری در طول زمان)
Stability
– بررسی قدمت عناصر شهر و تعیین میزان حفظ کالبد و کارکرد عناصر در طول تاریخ
– دستهبندی عناصر براساس میزان دوام
– سیر تحولی تاریخی شهر با استفاده از نقشه ها و عکسهای هوایی
• قدمت عناصر و فضاهای شهر
• دوام کالبدی
• دوام کارکردی و عملکردی
• تقسیم بندی عناصر به 4 دسته پابرجا، حذف شده، قطع شده و جدا مانده از ترکیب و در نهایت عناصر جایگزین شده
3
مقیاس عملکردی و کالبدی عناصر
– بررسی محدوده عملکردی هریک از عناصر و اجزاء شهر به منظور دستیابی به حوزۀه نفوذ آنها
شناخت عملکرد عنصر یا فضا در سطوح تقسیمات شهری و فراشهری (محله – ناحیه – شهر – فراشهری)
4
عناصر و فضاهای تسهیل کننده روابط اجتماعی
در این الگو با انتخاب و بررسی عناصر مختلف شهر از لحاظ میزان مراجعات و گروههای سنی و … می‌توان به شدت استفاده و تراکم جمعیتی و فعالیتی عناصر پی برد.
– الگوی زمانی استفاده از فضاها و عناصر
– بررسی گروههای سنی و جنسی و طبقات اجتماعی استفاده کننده از فضاها و عناصر
– نوع استفاده از فضاها (به صورت دائمی یا ترددی)
5
عرصه های مهم و تأثیرگذار فعالیتی و کالبدی
بررسی میزان عمومی و خصوصی بودن فضاها – هرچه فضا عمومی تر باشد (در دسترس تر باشد) آن فضا جزء اصلیترین فضاهای استخوانبندی اصلی شهر محسوب می‌گردد.
– تعیین فضاها و عناصر عمومی شهر از طریق قابلیت فراهم ساختن موقعیت کنشهای اجتماعی
– شناسایی حوزههای اصلی فعالیتی جاذب جمعیت در شهر
6
شبکه ترکیبی گذرها شامل مراکز و محورها
– شناسایی شبکهی اصلی گذرهای ارتباطی و تثبیت آنها در طول تاریخ با استفاده از نقشههای هوایی
– شناسایی گرههای مهم فعالیتی و ترافیکی در شهر
– شناسایی ارتباط بین شبکههای جدید و قدیم ارتباطی (سواره و پیاده)
– شبکۀ معابر اصلی شهر و دسته بندی آنها بر اساس عرض معابر و حجم استفاده
– بررسی گره های ترافیکی تأثیر گذار بر تردد عابر پیاده و سواره
– شناسایی و دستهبندی محورهای فعالیتی