قرارگرفته که در قلمرو اطلاعات و دانش روی داده است. در این تعبیر از جامعه اطلاعاتی، مشابهت با آراء سند شورای عالی اطلاع‌رسانی موسوم به «مروری بر رفتار توسعه نوین» وجود دارد که:
جامعه اطلاعاتی یکپارچه، تبلوری مجدد از کلیه فرایند‌های متعارف و سنتی اجتماعی نظیر کسب، و کار، آموزش و… و حتی فعالیت‌های شخصی نظیر تفریحات و امثال آن، در قالبی نوین با استفاده از فناوری ارتباطات و اطلاعات است. (شورای عالی اطلاع رسانی, اسفند 1381, ص. 15)
جامعه¬ی اطلاعاتی جامعه¬ای فراصنعتی است که رسانه¬های جدید در آن از اهمیت زیادی برخوردار است. رسانه¬های الکترونیکی از ویژگی¬های جوامع مبتنی بر اطلاعات است. سرعت زیاد، هزینه¬ی کم، قابل درک بودن در سطح جهان از دیگر خصوصیات رسانه¬های این عصر است. (ایمانی, 1385). در حقیقت مفهوم جامعه¬ی اطلاعاتی زمانی تولد یافت که رایانه¬ها با مخابرات ممزوج شدند. (خان محمدی, زمستان 85, ص. 249) درواقع رشد سریع تقاضای رایانه موجب تحول در وضعیت توزیع یا انتقال پیام از یک نقطه‌به‌نقطه‌ی دیگر شده است.
در خصوص دامنه¬ی مفهومی «جامعه اطلاعاتی» می¬توان گفت؛ در جوامع غربی که اساس آن مبتنی بر انسان¬محوری است؛ حقوق بشر به‌عنوان یک اصل انکارناپذیر پذیرفته شده و پایه¬ی همه‌چیز را تعیین می¬کند. بنابراین با توجه به اعلامیه جهانی حقوق بشر، مفهوم «آزادی بیان»، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین حقوق اساسی بشر در نظر گرفته می¬شود و به‌تبع آزادی بیان، انسان «حق انتشار کلام» می¬یابد. وقتی برخورداری از امکان انتشار به‌عنوان یک حق تلقی شده و در مفاد اعلامیه حقوق بشر گنجانده شود؛ ملازم با آن، باید حق دیگری به نام «حق دسترسی به اطلاعات» نیز به رسمیت شناخته شود. حق دسترسی به اطلاعات نیز تابع حق بزرگ‌تری به نام «حق تعامل و حق ارتباط » است که سال‌هاست زمزمه آن در میان اندیشمندان غربی پیچیده است و ازجمله حقوق اساسی انسان انگاشته شده است. پس در تمدن غرب که مبتنی بر جامعه¬ی مدنی و بورژوایی است، «جامعه¬ی اطلاعاتی» برای نیل انسان غربی به این حقوق مفروض بشر، متبلور شده است. از سویی دیگر، ازآنجاکه در جامعه اطلاعاتی مهم‌ترین ابزار انتقال اطلاعات، اینترنت است ویژگی¬های انحصاری رسانه‌هایی مثل رادیو و تلویزیون کم¬رنگ شده و جنبه‌های دموکراتیک رسانه¬ی اینترنت برجسته‌تر شده است. در تصویر زیر ارتباط مفاهیم مذکور، ترسیم شده است.

تصویر 13-2 بستر مفهومی جامعه اطلاعاتی
جامعه اطلاعاتی، مورد بحث مجامع علمی و حقوقی و بین¬المللی فراوانی قرارگرفته، که از همه مهم-تر اجلاس سران کشورهای مختلف جهان در زمینه¬¬ی جامعه¬ی اطلاعاتی است که مقدمه¬ای برای تکوین مفهوم و ماهیت جامعه مبتنی بر اطلاعات است. (محمدبیگی, مهر 83, ص. 63) «اجلاس جهانی سران درباره جامعه اطلاعاتی» WSIS مأموریت دارد تا مفاهیم و معیارهایی که ذیل اعلامیه حقوق بشر برشمرده شد را، در جامعه اطلاعاتی محقق نماید و آن‌ها را به‌عنوان اصول رهنمود برای گذار به جامعه اطلاعاتی آینده به کار گیرد.
البته شایان ذکر است که دیدگاه حقوق بشری، در فرایند جامعه اطلاعاتی، در برخی از اصول و حقوق مهم انسانی، مانند عدم تبعیض، حق توسعه، حق آزادی بیان، حق ارتباط، حق حریم زندگی خصوصی و حق مشارکت آزاد در زندگی فرهنگی جامعه، با تضاد و تعارض روبرو می¬شوند. (معتمدنژاد, ص. 32)
جامعه اطلاعاتی از بُعد اقتصادی، با اقتصاد مبتنی بر اطلاعات تعریف می¬شود و اطلاعات به‌عنوان یک مبنا برای اقتصاد درنظر گرفته می¬شود. مقوله «ثروت ملی» نیز برحسب میزان محصولات مرتبط با اطلاعات و دانش اندازه¬گیری خواهد شد. نگاهی دیگر به جامعه¬ی اطلاعاتی، نگرش سیاسی است؛ بدین مفهوم که به جامعه اطلاعاتی از منظر رابطه قدرت و ساختار قدرت نگریسته شود.
شاخص¬ها و ویژگی‌های عمده¬ی جامعه¬ی اطلاعاتی را می¬توان چنین برشمرد:
• متصل بودن و دسترسی مناسب به اطلاعات مناسب؛
• حضور رایانه¬ها و فن¬آوری¬های اطلاعاتی ارتباطات دوربرد؛
• برتری اطلاعات بر سرمایه به‌عنوان منبعی راهبردی؛
• رشد زیرساخت¬های مبنایی برای کاربرد فن¬آوری اطلاعات؛
• تغییر ساختارهای شغلی از فعالیت¬های مبتنی بر صنعت به فعالیت¬های مبتنی بر اطلاعات. (نصیب & ک.سی.دباس, زمستان 1382)
بزرگ‌ترین اثر فن¬آوری تکنولوژی تغییر اجتماعی است که جامعه¬ را کاملاً دگرگون می¬کند. (مولانا, بیتا) سازمان و جامعه یک موجود زنده و پویا تلقی می¬شود و به‌عنوان یک سیستم باز، که از ویژگی¬های جامعه¬ی اطلاعاتی است، هم بر محیط اثر می¬گذارد و هم از آن تأثیر می¬پذیرد. (ایمانی, 1385) یکی از اثرات اجتماعی فناوری اطلاعات را می¬توان این دانست که غالباً، فناوری اطلاعات موجب نادیده گرفتن نقش انسان در فرایند تکنولوژی می¬شود. یعنی جبر تکنولوژی تعیین‌کننده‌ی حیات اجتماعی است. (محمدی, ص. 249)
تکنولوژی¬های ارتباطی امروز و به¬ویژه اینترنت، جهان را به مثابه دهکده¬ی کوچکی درآورده که با سیطره¬ و جهان¬شمولی خود، دنیا را به‌سوی فرهنگ و تفکری واحد به نفع دنیای غرب می¬کشاند. به‌صراحت می¬توان گفت که شبکه اینترنت فارغ از جنبه¬های مثبت آن به ابزاری مؤثر در گسترش استیلای فرهنگی دنیای غرب در کشورهای درحال‌توسعه و جهان سوم تبدیل گردیده است. ازاین‌رو، بسیاری از اندیشمندان و محققان علوم اجتماعی و فرهنگی بر آن شده¬اند تا با مطالعه و بررسی این فناوری نوین، به آسیب¬ها و تهدیدهای آن بپردازند و از سوی دیگر فرصت¬های به‌دست‌آمده در این مجال را شناسایی و پیشنهادهایی برای آن ارائه نمایند. (نوری & سیدباقری, 1385)
اندیشمندان برجسته در این حوزه عمدتاً با نگاهی انتقادی، در پس چهره¬ی موجه و دوست¬داشتنی این جامعه¬ی پیشرفته، به برخی از زمینه¬های نابرابری، سلطه و همچنین شکاف عمیق اطلاعاتی در دنیای مدرن تأکید کرده و حتی به جنبه¬های موقعیت¬های نامتوازن در خود کشورهای پیشرفته در دسترسی و بهره¬مندی از اطلاعات اشاره می¬کنند.
به‌هرتقدیر، جامعه غرب در زمینه فراهم‌شده بر بستر جامعه مدنی و جامعه¬ی بورژوایی خود؛ از جامعه¬ی صنعتی عبور نموده و در وضعیت جامعه¬ی اطلاعاتی به سر می‌برد. تمدن غرب همگام با توسعه¬ی تکنولوژیک خویش، با تسری این جامعه و تسلط و سیطره¬ی جهانی پدیده¬های ارتباطات جهانی و به¬ویژه اینترنت، سایه¬ی جامعه¬ی اطلاعاتی را بر جهان، مستولی نموده است.
تسری جامعه¬ی اطلاعاتی، عموماً با مفاهیم کاربردی تکنولوژی اطلاعات و ارتباطات، ازجمله دولت الکترونیک، تجارت الکترونیک، یادگیری الکترونیک، بهداشت الکترونیک، اشتغال الکترونیک، محیط زیست الکترونیک، کشاورزی الکترونیک، علم الکترونیک همراه هستند. برای آشنایی با این مفاهیم باید به تحلیل شهر الکترونیک پرداخت.

مطلب مرتبط :   احزاب، ، آلمان، زنان، حزب، انتخابات

شهـــر الکــــترونیک
شهر الکترونیک بنا به یک تعریف «امکان دسترسی الکترونیکی شهروندان به کلیه اداره¬ها و اماکن درون¬شهری و دستیابی به اطلاعات مختلف موردنیاز به‌صورت شبانه¬روزی و هفت روز هفته به شیوه¬ای باثبات قابل‌اطمینان، امن و محرمانه» است. انواع شهرهای مجازی عبارت‌اند از: توریستی، تاریخی، کارگاهی، داده¬ای، ماهواره¬ای و علمی. (عاملی & خلقتی, بهار91، , ص. 64)
در تعریف شهر الکترونیک اگرچه بیش از همه به برآورده کردن نیازهای مردم در 24 ساعت شبانه¬روز و در طول 7 روز هفته و دسترسی آن‌ها به مراکز خدماتی شهری اشاره می‌شود؛ اما بر اساس توصیفات صورت گرفته از آن، شهر الکترونیک شامل مشارکت عمومی در فعالیت‌های شهرداری و ارتباط آسان شهروندان با مسئولین شهری و همچنین تعامل میان¬سازمانی نهادهای شهر نیز می‌گردد. این موضوع، بنابر اذعان متخصصین و پژوهشگران حوزه IT (گزارش شهر الکترونیک مشهد, خرداد86, ص. 104)، دامنه¬ای را برای ایجاد شهر الکترونیک در پی دارد که شامل شاکله¬ای سه‌بعدی از قبیل، شهر الکترونیک، دولت الکترونیک و شهروند الکترونیک می¬گردد.

تصویر 14-2 دامنه شهر الکترونیک
بنابر نگاه متخصصان این امر، دولت الکترونیک نیازمند شهر الکترونیک و شهر الکترونیک نیازمند شهروند الکترونیک میباشد، که سه مفهوم مذکور، حلقه¬وار به یکدیگر متصل بوده و لازم و ملزوم یکدیگرند. (گزارش شهر الکترونیک مشهد, خرداد86, ص. 105)
دولت الکترونیک نیز بنابر تعریف «شیوه¬ای برای دولت¬ها به‌منظور استفاده از فناوری¬های جدید است که به افراد، تسهیلات لازم برای دسترسی مناسب به اطلاعات و خدمات دولتی، اصلاح کیفیت آن‌ها و ارائه فرصت¬های گسترده برای مشارکت در فرآیندها و نهادهای مردم¬سالار می¬دهد.» (سرفرازی & معماری, اسفند 87، , ص. 47) در این دامنه، شهروند الکترونیک نیز، به کسی اطلاق می¬گردد که «از حداقل دانش لازم درباره مفاهیم پایه فناوری اطلاعات و ارتباطات برخوردار بوده و توانایی برقراری ارتباط با اینترنت، استفاده از پست الکترونیک دریافت اطلاعات، خدمات، کالاها و نرم¬افزارهای موردنیاز خود، تأمین امنیت شخص و خانواده در برابر آسیب¬های اینترنتی و نهایتاً انجام امور مختلف زندگی تا حد امکان از طریق شبکه¬های اینترنتی را داشته باشد.» (سرفرازی & معماری, اسفند 87، ) از سویی دیگر، باید در نظر داشت که شهر الکترونیک ارکان و اجزایی دارد که به‌واسطه آن‌ها شکل می¬گیرد. این عناصر عبارت‌اند از:
1. زندگی الکترونیک: که منظور از آن، سبک و شیوه¬ای از زندگی است که به‌تبع زیستن در فضای به وجود آمده از توسعه فناوری‌های ارتباطی، اینترنت و… موجبیت است و خود، اجزایی از قبیل آموزش الکترونیک، تفریح الکترونیک، ارتباطات الکترونیک و تراکنش الکترونیک را داراست.
2. سازمان الکترونیک: شرکت¬ها و سازمان¬هایی که به‌تبع فناوری¬های الکترونیک توسعه ‌یافته و در ابعاد جهانی با گستره فرامرزی با توجه به زیرساخت‌های استاندارد جهانی ازجمله تجارت الکترونیک، تدارکات و زنجیره تأمین الکترونیک و سیستم¬های برنامه¬ریزی منابع سازمان و مدیریت روابط مشتریان و … فعالیت می¬کند.
3. دولت الکترونیک: که شامل چهار بعد اساسی دولت و مردم، دولت و بخش خصوصی، دولت و کارمندان و دولت و دیگر بخش‌های دولتی می‌باشد.
4. زیر ساختار الکترونیک: که زمینه لازم برای توسعه فناوری اطلاعات، است و به وسیله زیرساختار فناوری اطلاعات، قوانین و مقررات، نیروی انسانی و فرهنگ و شرایط اجتماعی محقق می‌گردد.
در نمودار زیر نسبت میان این ارکان مشخص شده است:

مطلب مرتبط :   به‌، انگلیس، بحرین، بریتانیا، که‌، انگلیس‌

تصویر 15-2 ارکان شهر الکترونیک
بر این اساس، مهم‌ترین فعالیت¬هایی که در شهر الکترونیک صورت می¬پذیرد، (جلالی ع. , اردیبهشت 1382) عبارت‌اند از؛ فعالیت‌های تجاری، فعالیت‌های درمانی، فعالیت‌های تفریحی، فعالیت‌های علمی، فعالیت‌های آموزشی، کسب اطلاعات و فعالیت‌های مسافرتی. متخصصان این امر و به¬ویژه کارشناسان IT، بدون در نظر گرفتن ابعاد استراتژیک جامعه¬سازی و معماری تمدنی و تبعات کشاندن جامعه به میدان جدیدی به نام شهر الکترونیک، مزایای داشتن شهر الکترونیک را براساس فهرست زیر عنوان می¬کنند و نکته جالب آنجاست که بر اساس آن مزایا، شهر الکترونیک را یک ضرورت می¬دانند:
اما فارغ از تعاریف، عناصر و ارکان شهر الکترونیک، در باب «ماهیت شهر الکترونیک» می¬بایست به خاستگاه آن، ریشه¬های ایجابی آن و نسبت آن با مبانی تمدن غرب پرداخت. بر این اساس، شهر الکترونیک در نموداری که به فرآیند کلی مطالب می¬پردازد، در نسبت با سایر جوامع غرب بررسی شده است.
تصویر 16-2 ریشه‌یابی شهر الکترونیک
3-7-3-2 جامعه دانشی
این عبارت از دو بخش جامعه (Society) و دانش(knowledge) تشکیل شده که مفهومی جدید را به¬وجود آورده است. واژه¬ی knowledge مربوط به اوایل قرن 12 میلادی می¬باشد که در آن زمان، به شکل cnawlece بوده است، ریشه¬ی ابتدایی واژه از کلمه¬ی know است و بخش دوم کلمه تیره و نامفهوم است ممکن است اسکاندیناویایی باشد. کلمه knowledge به معنی «ظرفیت دانستن، فهمیدن و آشنایی؛ واقعیت دانستن» مربوط به اواخر قرن 14 میلادی است. مفهوم «قالب منظمی از واقعیت¬ها و معلومات» به سده¬ی 1400 میلادی مربوط می¬شود.
جامعه¬ی دانشی، جامعه¬ای است که در آن، تولید، توزیع و استفاده از دانش عامل اصلی رشد و توسعه پایدار است. البته افزایش دانش به خودی خود موجبات دانش¬محوری جامعه را هم فراهم نمی¬آورد؛ بلکه بهره¬گیری از آن در همه ابعاد مورد نیاز است و جهانی¬شدن نیز از پیامدهای دانش¬محور بودن جامعه می¬باشد. ایجاد و تولید دانش باعث توسعه¬ی جامعه می¬شود و توسعه و به‌کارگیری دانش باعث به¬وجود آمدن جامعه دانش¬محور می¬گردد. (امامی & سعیدی, 1388, ص. 58-61)
بر اساس تحقیقاتی که مرکز تحقیقات ترندوان در حوزه¬ی آینده¬شناسی رسانه صورت داده¬ است؛ جامعه دانشی شامل مؤلفه‌هایی ازجمله وب2.0 ، پادکست، وبلاگ، ویکی، تجارت اجتماعی و جامعه¬ی همراه می¬گردد. در زیر برخی از این مؤلفه‌ها و مؤلفه‌های دیگری که مربوط به جامعه دانشی است، توضیح داده می-شود.

تصویر 17-2 سیر تطور جامعه

آموزش الکترونیک: E-Learning

این واژه¬ی مخفف شده به معنی سیستم آموزشی¬ای است که به‌صورت الکترونیکی تأمین محتوا می-شود. این سیستم شرایط آموزشی قبلی را تغییر داد و آن را کامل و مترقی نمود. چنین بسته¬های آموزشی با کمک اطلاعات و تکنولوژی ارتباطات در برابر الگوهای مختلف یادگیری در انسان¬های مختلف