بین کوهی شکل داده¬اند. پیچیدگی ها و تنوع حاکم بر جغرافیای انسانی قفقاز، شناخت این منطقه را نیازمند توجه ویژه¬ای نموده است. جغرافی نویسان قفقاز را به دو بخش شمالی و جنوبی تقسیم کرده¬اند. قفقاز جنوبی مشتمل بر سه ایالت شیروان، اران و گرجستان می باشد. این سه ایالت به دلیل موقعیت استراتژیکی، قرار گرفتن در چهار راه تجاری بین شرق و غرب، زمین های حاصلخیز، رودهای پرآب و برخورداری از نیروی انسانی در طول تاریخ همیشه مطمع نظر حکام ایرانی بوده و توجه آنان را به خود جلب نموده است. <br />شیروان یا شروان نام ایالتی در جنوب شرقی قفقاز که حدود آن در دوره¬های مختلف تغییرات مختصری داشته است. این ناحیه به سبب قرار گرفتن در کنار کوه های قفقاز و دریای خزر، سکونت اقوام گوناگون در آن و بهره مندی از موقعیت ممتاز اقتصادی که در نتیجه¬ی شکوفایی رونق تجارت و کشاورزی آن به دست آمده بود، و همچنین ظهور علما و عرفای قفقازی در زمینه علوم عقلی و نقلی و حضور آنها در دربارهای شیروانشاهان، تبریز، هرات و عثمانی زمینه توجه دولت های تیموری، ترکمانان و صفویه را فراهم نمود. در شروان خاندان شروانشاهی از قدیم الایام به عنوان حکومت های محلی خراجگزار و به عنوان دولت حائل بین ایران و عثمانی اداره مناطق مسیحی نشین و مسلمان نشین را در دست داشتند و بر حسب شرایط زمانی و موقعیت سیاسی با حکومت های ایرانی رفتار می کردند. چنانکه تغییر موضع شروانشاهان نسبت به حکومت مرکزی را در دوره تیموری و صفوی به وضوح می-توان دید. همین تناقض در رفتارهای سیاسی آنها به سقوط خاندان شروانشاهی به دست شاه تهماسب صفوی منجر شد.
اران (آلبانیا) نام سرزمینی در قفقاز است که از ناحیه دربند در شمال شرق، تا شهر تفلیس در غرب، و تا رود ارس در جنوب و جنوب غرب امتداد داشت. دربند، بیلقان، بردع، گنجه و باکو از جمله شهرهای اران می باشد؛ این شهرها بر رونق اقتصادی منطقه افزودند. اران گاه زیر فرمان شروانشاهان دربندی و گاه تحت نفوذ فرمانروایان آذربایجان بود. بر اساس گزارش های جغرافیدانان مسلمان اکثر ساکنان آن مسیحی بودند و در کنار مسلمانان در صلح و آرامش زندگی می کردند.
سرزمین گرجستان بخشی از قفقاز است و به دلیل موقعیت جغرافیایی ویژه ای که داشت چهارراه عبور فاتحان از شرق به غرب و شمال به جنوب بوده است. گرجستان از دوران باستان زیر نظر حکومت های ایران اداره می شد اما این سلطه همواره با شدت و ضعف همراه بود. تاخت و تاز به گرجستان به بهانه غزا ولی به سبب وجود ثروت بی حد و کثر آن، کنیزان زیبارو و نیروی انسانی مورد نیاز سپاه در قرن نهم و دهم هجری بیشتر بوده است. در بحبوحه همین لشکرکشی ها زمینه تبادلات فرهنگی و آشنایی به زبان فارسی نیز فراهم شد. وجود علما ، شعرا، هنرمندان و حتی سربازان گرجی در دربارهای تیموری و صفوی مؤید همین مطلب می باشد. سه ایالت شیروان، اران و گرجستان در قرن نهم و دهم هجری با چالش ها و مسائل گوناگونی در مواجه با قدرت های ایرانی مواجه شدند. در این پژوهش به بررسی همین چالش ها و روابط سیاسی، اقتصادی و عملکرد آنان نسبت به هم را مورد بررسی قرار می دهیم و ضمن آن به تشریح فعالیت های فکری و فرهنگی، علما و دانشمندان آن و تأثیری که از نظر علمی و فرهنگی بر جهان اسلام از خود بجا گذاشتند نیز اشاره می شود. این پژوهش مشتمل بر پنج فصل می باشد که هر فصل به یکی از مباحث تحقیق اختصاص دارد. فصل اول مربوط به کلیات تحقیق که شامل بیان مسأله، سؤالات، پیشینه و نقد منابع، اهداف و اهمیت پژوهش می باشد. فصل دوم جغرافیای تاریخی قفقاز را در سه بخش جداگانه شروان، اران و گرجستان مورد بررسی قرار داده است. بخش جغرافیای قفقاز را از نگاه جغرافی دانان مسلمان و با استفاده از منابع عربی دست اول که در قرن 9 و 10 هجری نوشته شده، مورد بررسی قرار دادیم. فصل سوم مربوط به تحولات سیاسی قفقاز در قرن نهم و دهم هجری می باشد. این فصل مشتمل بر پنج بخش که به روابط متقابل شروانشاهان و پادشاهان نیمه مستقل گرجستان با تیموریان و ترکمانان و صفویه می پردازد. در اینجا به روابط سیاسی و نظامی و دلایل این لشکرکشی ها اشاره شده است. فصل چهارم به اوضاع اقتصادی قفقاز جنوبی پرداخته شده است. این فصل مشتمل بر سه بخش اوضاع اقتصادی، تجارت خارجی قفقاز با دولت های تیموری، ترکمانان، صفویه و بخش سوم به منابع درآمدی این ایالات می پردازد. در این فصل به روابط بازرگانی و تجاری، نوع محصولات کشاورزی، فعالیت بازرگانان قفقازی در کشورهای ایران و عثمانی پرداخته شده است. در این فصل از منابع و مآخذ لاتین بخصوص از آثار خلیل اینالجیق که بیشتر از اسناد تجاری بورسا استفاده کرده و سفرنامه سیاح آلمانی، شیلتبرگر که به وضعیت اقتصادی شهرهای قفقاز جنوبی اشاره دارد، استفاده شده است. علاوه بر این از اسناد تجاری مازندرانی که در رساله فلکیه به صورت اعداد و ارقام ثبت شده سعی کردیم مطالب اقتصادی را تحلیل کنیم. در فصل پنجم به حیات فکری و فرهنگی قفقاز در بخش های فرقه های صوفیه، علما، شعرا، نویسندگان و هنرمندان قفقازی و آثار و نوشته های آنان پرداخته شده است.
با تلاشی که در زمینه جمع آوری مطالب شده است با این همه متأسفانه به دلیل مشکل دسترسی به اسناد و تحقیقات لاتین و عدم تسلط به زبان ترکی اطلاعات جامع و کاملی برای تبیین مطالب به دست نیامده است؛ امید است که این تحقیق برای ادامه تحقیقات گسترده بعدی در این زمینه فتح باب باشد.

مطلب مرتبط :   کلیسا، دینی، حکومت، فلسفه، دین، اسلام

فصل اول
___________________________________________________________________________________
کلیات تحقیق

1-1تعریف و تحدید موضوع
منطقه قفقاز از دوران باستان به عنوان یک منطقه ژئوپلتیک مهم در عرصه سیاست جهانی مطرح بود. در قرن نهم و دهم هجری همزمان با فرمانروایی خاندان دربندی در شروان و پادشاهان گرجی در گرجستان، خاندان تیموری و ترکمانان و پادشاهان صفوی نیز در ایران قدرت را در دست داشتند. با توجه به اهمیتی که منطقه قفقاز چه از نظر گذرگاهی و چه از لحاظ اقتصادی و فرهنگی و همچنین نقش واسطه ای که بین شرق و غرب ایفا می کرد مورد حمایت و توجه ویژه دولت ایران قرار گرفت. پژوهش حاضر در صدد بررسی روند و چگونگی روابط سیاسی، تجاری و فرهنگی که بین شیروانشاهان و پادشاهان گرجستان با دولت های تیموری و ترکمانان و صفویه در قرن نهم و دهم هجری برقرار بود می باشد.
1-2 بیان مسئله
شیروان، اران و گرجستان از جمله ایالت های قفقاز جنوبی بودند که تیمور در اواخر قرن هشتم هجری در پی کشورگشایی های خود این مناطق را تصرف نمود. منطقه شیروان از یک سو به دلیل موقعیت کشاورزی و صنعتی در تولید ابریشم و آب و هوای ملایم قره باغ و از سوی دیگر به علت موقعیت تجاری که در مسیر جنوب به شمال قرار داشت مورد توجه تیمور و دیگر حاکمان وقت قرار گرفت. توسعه تجارت زمینه رونق علمی منطقه و ظهور علما و عرفای برجسته در علوم عقلی و نقلی را فراهم نمود. گرجستان نیز دارای موقعیت چهار راهی بود که ارتباط شرق با غرب را از طریق دالان طبیعی قفقاز برقرار می ساخت و همواره به عنوان تلاقی دو فرهنگ متمایز مسلمان و مسیحی، آسیایی و اروپایی مطرح بوده است؛ به همین خاطر مسیحیان و مسلمانان از گذشته به طور مسالمت آمیز در کنار همدیگر به سر می برده اند مگر با مداخله دولت های مرکزی ایران به بهانه جهاد با کفار، سرزمین گرجی ها بارها مورد حمله تیموریان و صفویه قرار گرفته است. در این دوران علاوه بر حضور ترکمانان که در سیاست های تیمور و صفویه نقش داشتند، حاکمان شیروان نیز برای حفظ منافع اقتصادی و سیاسی خود و در امان ماندن از شر دشمنان از حکومت مرکزی اطاعت می کردند. در کنار تیموریان و ترکمانان، شیوخ صفوی نیز به دلیل نداشتن جایگاه سرزمینی، بدست آوردن منبع درآمد و تبلیغ عقاید مذهبی خود به منطقه قفقاز که اختلاط مذاهب در آن بیداد می کرد چشم طمع داشتند؛ به علاوه در این دوره ابریشم به عنوان یک کالای مهم بازرگانی، زمینه پیشرفت تجارت، عامل مهاجرت و اسکان ارمنیان مسیحی را به ایران و اصفهان فراهم نمود.
با توجه به اهمیت اقتصادی منطقه قفقاز جنوبی چه در تولید کالاهای کشاورزی نظیر ابریشم و صنایع دستی و یا در صدور ابریشم به حوزه دریای سیاه یا شهرهای آناتولی که از مهمترین فعالیت های تجار آذری و ارامنه و مسیحیان ساکن قفقاز بوده است، روشن ساختن نقش ایالات قفقاز جنوبی در اقتصاد و تجارت ایران موضوعی است که نیاز به بررسی دارد؛ از سوی دیگر وجود علمای برجسته در این منطقه در علوم و نقش آنان در تدوین آثار علمی و تأثیری که علمای این منطقه در ایران و آناتولی از نظر فرهنگی و علمی داشته اند، در کنار مباحث اقتصادی از اهم مطالبی است که در خصوص ایالات قفقاز جنوبی مورد توجه قرار خواهد گرفت. در کنار مسائل اقتصادی و فرهنگی به روابط سیاسی دولت های تیموری، ترکمانان و صفویه با حاکمان محلی و مناسبات اجتماعی و سیاسی مسلمانان و مسیحیان اهداف و مطامعی که این دولت ها در قفقاز تعقیب می کردند و نتیجه این سیاست ها در دوره های مورد نظر بخشی دیگر از موضوعات این پژوهش خواهد بود. با بررسی تحولات اقتصادی، فرهنگی و سیاسی ایالات قفقاز در قرن 9 و 10 هجری تاثیر این ایالات در تاریخ تحولات ایران و یا برعکس تاثیر سیاست های حکومت های مرکزی ایران در آن مناطق به خوبی روشن خواهد شد.
1-3 اهمیت موضوع و ضرورت تحقیق
با توجه به بررسی و ارزیابی بعضی از کتاب ها، مقالات و نوشته ها، نوشته ای که به صورت کامل به بررسی تحولات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی قفقاز جنوبی با تأکید بر ایالات های شیروان، اران و گرجستان در قرن نهم و دهم هجری بپردازد به رشته تحریر درنیامده است. در کتاب ها و نوشته های دیگر هم فقط به یکی از مباحث آن به صورت گذرا و خلاصه اشاره کرده اند. در خصوص اهمیت این ناحیه برای ایران و نقشی که در سده های نهم و دهم هجری برای هر سه دولت ایران داشته است بحث و گفتگو می گردد. در این تحقیق سعی شده که به صورت همه جانبه به روابط سیاسی، اقتصادی و فرهنگی قفقاز جنوبی با دولت های تیموریان، ترکمانان و صفویه پرداخته شود.
1-4 بیان اهداف تحقیق
هدف از این پژوهش دستیابی به تصویری روشن از تحولات ایالات مسلمان و مسیحی نشین شیروان و اران و گرجستان در قرن نهم و دهم هجری می باشد. در پژوهش حاضر به نقش ایالات قفقاز جنوبی در ترانزیت کالا به خصوص ابریشم به اروپا و عثمانی و حتی روسیه، سود و عواید حاصل از این مناسبات تجاری، همچنین راه¬های اصلی تجارت؛ و مسائل فکری و فرهنگی و حضور علمای قفقازی در دربارهای ایرانی و عثمانی و تأثیر آنان در رشد فرهنگی منطقه و فعالیت های علمی آنها؛ و همچنین عواملی که زمینه ساز مناسبات سیاسی و لشکرکشی های نظامی به این بخش از قفقاز در دوره های تیموریان و ترکمانان قره قویونلو و آق قویونلو و صفویه شد، پرداخته می شود.
1-5 سوالات تحقیق
سؤال اصلی:
1. مهمترین تحولات ایالات مسلمان و مسیحی نشین قفقاز در قرون ۹ و ۱۰ ه.ق چه بوده است؟
سؤالات فرعی:
1. اوضاع اقتصادی ایالات قفقاز در دوره تیموریان و ترکمانان و صفویه چگونه بوده است؟
2. جایگاه علمی فرهنگی منطقه قفقاز در قرن 9 و 10 هجری چگونه بوده است؟
3. روابط سیاسی حکومت های محلی قفقاز با دولت های مرکزی ایران چگونه بوده است؟
4. روابط ایالات مسلمان نشین و مسیحی نشین قفقاز با یکدیگر چگونه بوده است؟
1-6 پیشینه تحقیق
در رابطه با موضوع این پژوهش نوشته ای با عنوان بررسی تحولات ایالات مسلمان و مسیحی نشین قفقاز در قرن ۹ و ۱۰ه.ق با تکیه بر شیروان، اران و گرجستان تحقیقی صورت نگرفته است؛ البته این گفته به این معنی نیست که تا به حال درباره روابط سیاسی قفقاز در این دوره مطلبی نوشته نشده است، بلکه منظور این است که پژوهشی که در بر گیرنده همه جانبه این موضوع در یک پژوهش باشد، وجود ندارد. البته در این زمینه کتابها و مقاله هایی نوشته شده که به طور کلی درباره ی تاریخ شیروان به صورت عمومی و بیشتر در بعد سیاسی مطالبی نوشته اند و یا مقالاتی که تنها به یکی از جنبه های اقتصادی یا فرهنگی اشاره کرده اند. مقاله “روابط خارجی شروانشاهان دربندی” از دکتر کورش صالحی و محرم قلی زاده که به بررسی کیفیت و ماهیت روابط خارجی سه شروانشاه نخست از خاندان دربندی (سلاله دوم) در ارتباط با سه قدرت برتر تیموریان، ترکمانان و صفویه پرداخته است. سیاستی که شروان شاهان دربندی در قبال دولتها و امپراتوری بزرگ منطقه بکار گرفته اند تا حدودی مثبت و سازنده بوده است و نقش عنصر مذهب در موضع گیری این حکومت تأثیر گذار بوده است. مقاله “مناسبات ایران و گرجستان از آغاز تا عصر صفوی” از علی اکبر کجباف به بررسی روابط سیاسی ایران و گرجستان از دوران باستان تا دوره صفوی که اوج آن در زمان شاه عباس اول صفوی می باشد، پرداخته است. اما در زمینه فرهنگی و اقتصادی به موضوعی اشاره نکرده است. مقاله دیگری که به این پژوهش نزدیک است “شروان در دوره صفوی” نوشته دکتر محمد سلماسی زاده نگاهی پرشتاب به شروان در دوره صفویه داشته است؛ تأکید او بیشتر بر وضعیت مکانی با نگاهی اقلیم نگارانه بوده است و در ادامه به صورت مختصر به رواب

مطلب مرتبط :   ﻣﯽ، رﻓﺘﺎری، اﯾﻦ، ﮐﻪ، ﮐﻮدﮐﺎن، اﺳﺖ