نزدیک بودن آن به اندازه چند فیش است. از نقاط ضعف دیگر این کتاب استناد به منابع مشکوک همچون اثبات الوصیه منسوب به مسعودی و… عدم دقت محققانه در پاره¬ای نقاط (در جایی سال خلافت عثمان را 23ق و جایی 24ق می¬شمارد: ص97 و ص99 ؛ روز ورود امام حسینعلیه‌السلام به کربلا را اول محرم ذکر می¬کند: ص 164) و ارجاع به کتاب¬های دست چندم (آدرس شعر فرزدق ص 191) است.
1.7.4. تحلیلی از تاریخ تشیع و امامان ؛ این کتاب که یک متن درسی پیرامون تاریخ تشیع و ائمهعلیهم‌السلام است، اثری ارزشمند و دارای چاپ‌های متعددی است، اما به موضوع این تحقیق نپرداخته است.
1.7.5. تشیع در مسیر تاریخ ؛ دربارۀ این کتابِ محققانه و روشمند که هر پژوهشگر تاریخ تشیعی با آن آشناست، سوگمندانه باید گفت که از ترجمۀ خوبی برخوردار نیست. دکتر جعفری به خوبی علل و عوامل پیدایش، رشد و تکوین اولیه تشیع را با استناد و مقایسه متون متقدم به تصویر کشیده است. هر چند کتاب ایشان نیز به موضوع این تحقیق نپرداخته ولی از گزارش¬های مربوط به سقیفه و برخی از تحلیل‌های ایشان استفاده شده است.
1.7.6. جانشینی حضرت محمدصلی‌الله علیه‌وآله: پژوهشی پیرامون خلافت نخستین ؛ تحقیقی ارزشمند و در خور توجه است. این کتاب به خوبی مسئله جانشینی رسول¬اللهصلی‌الله علیه‌وآله را بر اساس سنت الهی یاد شده در قرآن به نزدیکترین اهل¬بیت آن حضرت یعنی امام علیعلیه‌السلام منتسب دانسته است. هر چند این کتاب برای هر محقق صدر اسلامی مفید و قابل استفاده است، اما به صورت مستقیم، درباره موضوع این تحقیق اشاره¬ای ندارد.
1.7.7. تاریخ سیاسی صدر اسلام؛ شیعه و خوارج ؛ این کتاب نیز مانند بسیاری از مطالعات فرقه-نگاری، فارغ از چگونگی و میزان گرایش مردم مدینه به تشیع و ائمهعلیهم‌السلام، موضوع پیدایش تشیع، حقیقت و حقانیت آن را به عنوان یکی از فرقه¬های اسلامی مورد توجه قرار داده است.
1.7.8. التنظیمات الاجتماعیه و الاقتصادیه فی المدینه فی القرن الاول الهجری ؛ پس از کتاب¬های پیش¬‌گفته که در عرصه تحقیق پیرامون تاریخ تشیع، امکان نزدیکی به موضوع را داشتند، نوبت به تحقیقات پیرامون تاریخ مدینه می¬رسد. صرف نظر از کتاب¬های فراوانی که پیرامون تاریخ مدینه نگاشته شده اما به مباحث جغرافیایی، معالم و مآثر مدینه در صدر اسلام می¬پردازد و این تحقیق را سودی نمی‌بخشد، مطالعات دیگری هستند که به ابعاد مختلف سیاسی، اجتماعی و فرهنگی مدینه پرداخته‌اند. کتاب نجمان یاسین از جمله تحقیقاتی است که اطلاعات قابل استفاده¬ای پیرامون مسایل اجتماعی و اقتصادی مدینه در قرن نخست هجری ارایه می¬کند.
1.7.9 الحیاه الفکریه فی المدینه المنوره فی القرنین الاول و الثانی للهجره ؛ این کتاب، از جمله تحقیقاتی است که به تاریخ فکری ـ فرهنگی مدینه می¬پردازد. هر چند که مولف نتوانسته به عنوان وفادار بماند و از قرن دوم به سرعت عبور کرده اما توانسته اطلاعات مفیدی در تاریخ علوم قرآن، حدیث، فقه و اصول، سیره، تاریخ و ادبیات در مدینه ارایه کند. به نظر می¬رسد که نقش شیعیان در این علوم در محدودۀ مکانی و زمانی مذکور، نیاز به تحقیق جدی¬ با دیدی شیعی دارد.
1.7.10 تاریخ امراء المدینه المنوره ؛ سوگمندانه باید گفت که به رغم وجود مراکزی که شهر مدینه برایشان اهمیت بسزایی دارد مانند سازمان حج و زیارت ایران، وزارت حج عربستان و جستجوی فراوانی که انجام شد، تحقیق جامعی پیرامون تاریخ سیاسی ـ اجتماعی مدینه یافت نشد. در این میان می¬توان به کتاب¬هایی مانند تاریخ امراء المدینه المنوره اشاره کرد. کتاب مذکور امیران مدینه را در دورۀ زمانی 1-1417ق بررسی کرده است. اما از هر حاکمی اطلاعات بسیار مختصری آن چنان که با یک جستجوی ساده در منابع قابل یافت بوده را ارایه کرده و این که در دورۀ آن امیر چه اتفاقاتی در مدینه افتاده، مغفول مانده است.
1.7.11 رسالۀ دکتری «تاثیر مناسبات قبیله‌ای بر گروه‌بندی‌های مذهبی در مدینه عصر پیامبرصلی‌الله علیه‌وآله» ؛ هر چند این رساله وزین، دربارۀ موضوع این تحقیق نیست اما محقق از اطلاعات مربوط به شناخت مدینه ، رهنمودها و ملاطفت‌های مولف محترم آن، فراوان سود جست.
1.7.12. الانصار و الرسولصلی‌الله علیه‌وآله؛ اشکالیات الهجره و المعارضه فی الدوله الاسلامیه الاولی ؛
1.7.13. پژوهشی پیرامون انصار ؛
1.7.14. تعامل انصار با اهل¬بیتعلیهم‌السلام ؛
1.7.15 رساله دکتری «بررسی و تحلیل روابط و مناسبات امام علیعلیه‌السلام با انصار» ؛
1.7.16. مناسبات مهاجرین و انصار ؛
پس از کتاب¬های تاریخ تشیع و تاریخ مدینه، مطالعات پیرامون انصار، در گمانه¬زنی پیشینه این تحقیق، بررسی شدند. از آن جا که انصار جمعیت قابل توجه مدینه و در برابر حزب قریش به ویژه امویان قرار گرفتند، بررسی تعامل آنان با اهل¬بیتعلیهم‌السلام و گرایششان نسبت به ایشان، ضروری است. این سه کتاب به بررسی رابطه انصار با پیامبر و اهل¬بیتعلیهم‌السلام ایشان پرداخته¬اند. این سه کتاب با تحقیق پیش رو، رابطه عموم و خصوص مطلق دارند؛ نخست آنکه کتاب¬های یاد شده ویژه انصار و این تحقیق شامل همه اهل مدینه است. دوم آنکه این کتاب¬ها در تمام طول دوره زمانی¬اشان رابطه و تعامل مثبتی را تصویر کرده¬اند اما این تحقیق در بعضی فواصل زمانی مشخصی، شرایط دیگری را ترسیم نموده است. نکتۀ آخر اینکه در این تحقیق، دو قرن نخست بررسی شده که اعم از زمان تحقیق در این کتاب¬هاست.
کتاب سوم که پایان¬نامه مولف بوده، مبتلا به عدم اتقان برخی منابع، فراوانی خروج از موضوع، نتیجه گیری¬های نادرست است. برای نمونه، در بخش انصار و امام حسنعلیه‌السلام و امام حسینعلیه‌السلام، وجود یا موضع یک یا چند نفر، مساوی وجود یا موضع همه انصار دانسته شده است. این کتاب، بیش از آنکه یک اثر پژوهشی باشد، اثری ترویجی ـ تبلیغی است. اثر چهارم که یک رساله دکتری است، اطلاعاتی درباره مناسبات و تعامل امام علیعلیه‌السلام و انصار در خود جای داده است. کتاب پنجم اما توانسته اطلاعات مستند و مفیدی پیرامون رفاقت¬ها و رقابت¬های مهاجران وانصار ارایه کند. این تحقیق که محدودۀ زمانی عصر رسالت را مد نظر داشته، می¬تواند خواننده را به تاریخ دشمنی¬ میان مهاجران و انصار آشنا کند. این نکته در حوادث پس از پیامبرصلی‌الله علیه‌وآله و شکل‌گیری سیاست حکومت قریش نسبت به انصار موثر بود.

مطلب مرتبط :  

2. مفهوم¬شناسی
2.1. تشیع: پیرامون مفهوم تشیع و گستره فرقه¬ای آن، مباحث فراوانی در کتب ملل و نحل مطرح گردیده است. مطالعات ارزشمندی نیز از سوی محققان معاصر صورت پذیرفته که پژوهشگر را از صرف وقت زیاد بی¬نیاز می¬سازد. با مروری بر تعاریف مختلفی که از تشیع در منابع ملل و نحل آمده، در می¬یابیم که در برخی از آنها، تنها از اعتقاد به برتری امام علیعلیه‌السلام، دوستی و همراهی صمیمی با حضرتشان و مشایعت و پیروی از ایشان سخن به میان آمده است . در برخی از تعابیر، علاوه بر اعتقاد به برتری، باور به امامت وی نیز نهفته است . در تعابیر بعدی، اعتقاد به امامت وی بر پایه نص و تصریح پیامبرصلی‌الله علیه‌وآله استوار شده است . قید اعتقاد به امامت فرزندان وی نیز در تعاریف بعدی ملاحظه می‌شود . برخی نیز قید اعتقاد به امامت منصوص(از طرف خدا و رسول) برای فرزندان مشخص شدۀ وی (ائمه اثناعشرعلیهم‌السلام) را نیز افزوده¬اند . اعتقاد به عصمت، تولی و تبری و برخی از نشانه¬های دیگر نیز در تعریف¬های دیگر مشاهده می¬شود.
فرقه¬پژوهان این تعاریف را با توجه به اطلاعاتی که از فرق مختلف شیعی چون کیسانیه، زیدیه، اسماعیلیه، واقفه و اثنی¬عشریه به آنان رسیده، استخراج کرده¬اند. هر کدام از این فرق را می¬توان به تشیع خاص تعبیر ¬کرد. اما آنچه در این تحقیق مد نظر قرار گرفته، یک نوع تشیع عام در برابر فرق خاص تشیع است. تشیعی که اعتقاد به ولایت و امامت بلافصل امام علیعلیه‌السلام و نفی امامت از پیشی¬گیرندگان بر آن حضرت دارد . برخی محققان معاصر نیز این تعریف از تشیع عام را تایید می¬کنند اما برخی دیگر، تشیع عام را با عنوان «تشیع عراقی» و اعتبار و اعتنای بیشتر قائل شدن برای امام علیعلیه‌السلام در مقایسۀ ایشان با خلفای قبلی، تعریف کرده¬اند . بدین¬ ترتیب گرایش¬ مردم مدینه به قیام نفس زکیه و عدم گرایش آنان به قیام فخ به دلیل این که گرایش آنان تشیع امامی نبوده است، از گردونه تحقیق خارج نشده و بررسی خواهد شد.

2.2. گرایش: بدان روی که در جای جایِ تحقیق، واژه «گرایش» به کار می¬رود، به مفهوم¬شناسی این واژه می¬پردازیم. گرایش، از گرای + ش، اسم مصدر بوده و به معنای میل، خواهش و رغبت است . مصدر گرایش، گرویدن به معنای باور کردن، گمان کردن، ایمان آوردن، تصدیق نمودن، قبول و اذعان کردن و بر دل، محبت و اطاعت شخصی را گره بستن است . اگر همین معنای مصدری اخیر را، در عنوان این تحقیق، مورد نظر قرار دهیم، آن گاه مفهوم «گرایش مردم مدینه به تشیع» همان «تشیع مردم مدینه» معنا خواهد داد. واضح است که این کار، واژه¬پردازی بیهوده و بازی با کلمات است. در آن صورت باید این گرایش را نیز آن گونه تقسیم¬ کرد که برخی محققان معاصر تشیع را به گونه¬های مختلف تقسیم کرده¬اند. بدیهی است که این دور، باطل و این سخن، نادرست است. بنابراین گرایش به همان معنای میل، خواهش و رغبت است. اما از آنجا که مبحث، مبحثی اعتقادی و بنیادی است، میل و خواهشی مد نظر است که زمینه¬ساز اعتقاد و همراه با رنگ و بوی آن، بروز خارجی داشته و قابل اثبات باشد. به نظر می¬رسد، آن چه از فحوای تاریخ برمی¬آید نیز همین معناست. یعنی در عرف و ادبیات تاریخ و فرقه¬شناسی، گرایش به معنای اخیر است.

مطلب مرتبط :   مثلی، یأس، تقصیر، ضرر، از:، دادگاه

2.3. مدینه: هم اکنون به «مدینه النبی» یا «المدینه المنوره» مشهور است و «در استان حجاز از عربستان سعودی در عرض جغرافیایی 24 درجه و 28 دقیقه شمالی، طول جغرافیایی 39 درجه و 36 دقیقه شرقی، حدود 160 کیلومتری دریای سرخ و 350 کیلومتری شمال مکه، واقع شده است. این شهر از یک آبادی کویری (واحه) به یک زمین نسبتا مسطح توسعه پیدا کرده بود. در شمال مابین کوه احد و عیر در جنوب است. شرق و غرب آن زمین¬هایی است که از سرازیر شدن گداخته¬های آتشفشانی تشکیل می¬شود که در عربی به آن حره یا لابه گویند ». در این تحقیق، حدود مدینه به صورت خیلی دقیق مورد نیاز نیست و تسامح تا حدی که عرف اجازه می¬دهد، بلامانع است. لذا مدینه و اطراف عرفی آن تا بدآنجا که فرد ساکن آن منطقه، قابلیت تاثیرپذیری از فضای مدینه را داشته باشد، مد نظر است.

2.4. اهل مدینه: مراد از «اهل مدینه» که در طول تحقیق گاهی از آن به «مدنی» تعبیر می¬کنیم، مجموعۀ کسانی هستند که در شهر مدینه از زمان رسول¬اللهصلی‌الله علیه‌وآله تا پایان دو قرن نخست زندگی می¬کردند. این مجموعه شامل انصار، مهاجران و کوچندگان به مدینه پس از فتح مکه می¬شود.
2.4.1. انصار: انصار در لغت جمع «ناصِر» است. ناصر، اسم فاعل از ریشۀ «نصر» به معنای «یاری¬رساندن به مظلوم در برابر دشمن» است اما در اصطلاح، انصار، در تمایز با «مهاجران» به کار می¬رود. آنان همان اهل مدینه، «بنوقیله» یا اوس و خزرجند، که پیامبرصلی‌الله علیه‌وآله را یاری کردند. پس از هجرت پیامبرصلی‌الله علیه‌وآله به یثرب، اصطلاح اوس و خزرج، کاربرد خود را از دست داد و جای خود را به انصار داد .
2.4.2. مهاجران: «مهاجر» در لغت، اسم فاعل از ریشۀ «هجر» است. «الهِجره» و «الهُجره» به معنای ترک سرزمینی به سوی سرزمین دیگر است . در اصطلاح، مسلمانان اهل مکه را گویند که قبل ، همراه یا پس از پیامبرصلی‌الله علیه‌وآله تا فتح مکه به مدینه کوچ کردند . پس از فتح مکه امتیاز هجرت لغو شد . از آنجا که برخی از مسلمانان غیرمکی، بدون هجرت، مفتخر به کسب امتیاز «مهاجر» شدند ، باید گفت که مهاجرانی مد نظر این تحقیق هستند که به مدینه مهاجرت کرده و در آن زیسته¬اند . طرفه آنکه برخی افراد نیز به «مهاجری انصاری» مشهور شدند. برای نمونه می¬توان به « ذکوان بن¬عبد قیس‏ »، «عباس بن-عباده »، «عقبه بن¬وهب »، « زیاد بن¬لبید »، « عبد الله بن¬أنیس‏ » اشاره کرد.
2.4.3. کوچندگان به مدینه پس ازهجرت: این تحقیق شامل کسانی که پس از فتح مکه یا پس از درگذشت رسول¬اللهصلی‌الله علیه‌وآله به مدینه مهاجرت کرده و در این شهر اقامت گزیدند، گرچه مهاجر و انصار نیستند نیز می¬شود. در نگاه عرف، هر شخصی که در جایی سکونت گزیند، پس از مدتی که ملاک علمی و دقیقی ندارد، اهل آن¬جا محسوب می¬شود.
در پایان این بخش، ذکر چند نکته لازم است. اول آنکه قسمت عمدۀ جمعیت «اهل مدینه» را انصار تشکیل می¬دهند لذا اگر در جاهایی، تحقیق بر روی انصار متمرکز شد، این انحراف تمرکز، مخل به محدودۀ جمعیتی تحقیق نیست، چرا که بدین وسیله نیز، هدف تحقیق که دستیابی به یک اطلاع نسبی است، حاصل می¬شود.
دوم آنکه این تعریف از «اهل مدینه» بدون پشتوانه علمی نیست. «یعقوبی» نیز درباره اهل مدینه می¬گوید: «أهلها المهاجرون و الأنصار و التابعون ». تابعان که در ادامه مهاجر و انصار آمده است، کسانی هستند که محضر شریف رسول¬اللهصلی‌الله علیه‌وآله را درک نکرده¬اند ولی صحابه رسول¬اللهصلی‌الله علیه‌وآله را درک کرده¬اند. آنان می¬توانند از مهاجرین، انصار و یا غیر این¬دو باشند که پس از رسول¬اللهصلی‌الله علیه‌وآله به مدینه آمده، در آ