شوشتر دیده می شود. و زیر زمینی با عمق بسیار زیاد است. با توجه به ویژگی خاک این دو شهر، در واقع در دل زمین حفر می شود و معمولاً فاقد مصالح بنایی است و حداکثر در مواردی بخش هایی از دیواره ی آنرا با گچ می پوشانند. سقف آن گنبدی و فاقد سازه است. در بالاترین قسمت سقف، سوراخی وجود دارد که معمولاً به کف حیاط می رسد.
این فضا که گاه ۶ تا ۷ متر در زیر زمین پایین می رود به زیر حریم مالکیتی خانه ی مجاور نیز نوفذ می کند.
شوادان ها علاوه بر مکش سوراخ بالا که موجب جریان هوا می شود، از پدیده ی نفوذ تأخیری فصول در زمین استفاده می کنند. در چنان عمقی معمولاً با دمای یک یا حتی دو فصل قبل روبرو هستیم.
شوادان ها عملاً تزییناتی ندارند و اغلب الگوی فضای مشخصی در آنها دیده نمی شود، اما در نمونه های عالی الگوی شکم دریده یا چلیپا دارند.
شبستان
این فضا در مساجد به عنوان نماز خانه در دو طرف گنبد خانه یا اطراف ایوان ها شکل می گیرد و معمولاً در زمستان بیشتر استفاده می شود. به زیر زمین خانه های شوشتر و دزفول هم شبستان گفته می شود که معمولاً حدود ۵/۱ تا ۲ متر در زمین فرو رفته و پنجره هایی به حیاط دارند و حد فاصل شوادان و طبقه ی اول اند. از این فضا در ساعاتی از روز در تابستان و در بهار و پاییز و در مواردی به عنوان انبار نیز استفاده می شود. سازه و تزیینات آن آجری و پلان آن امتداد پلان طبقه ی اول است. در کاخ های قدیمی به حرمسرا نیز گفته می شود، در این صورت تزیینات پیچیده تری داشته اند.
شناشیل
این فضا که مختص مناطق جنوبی ایران بخصوص بوشهر است، نوعی بالکن به سمت بیرون خانه و روی معبر عمومی است. که با چوب ساخته شوده و پیرامون آن با نرده های مشبک پوشیده می شود.تا هوا به راحتی در آن جریان یابد. در برخی از موارد سقف ندارند. نمونه هایی از این فضا در برخی از خانه های شیراز نیز دیده شده است.

آب سرا
به ساختمانهای ییلاقی گفته می شود که در میان استخر یا دریاچه و برای استفاده از رطوبت و چشم انداز آب ساخته می شوند. نمونه های عالی آن شاه گلی در تبریز و چشمه علی دامغان هستند.
کنده
فضایی است که دردل زمین کنده شود. نمونه های عالی آن روستای کندوان در اسکو و میمند اند، ولی در بسیاری از خانه های کوهستان، قسمت های پشتی فضا را به شکل پستو در دل زمین می کنند که کیفیت اقلیمی بسیار مناسبی در زمستان وتابستان بوجود می آورد و گاهی به عنوان اتاق کرسی نیز استفاده می شود.
اتاق بادگیر
در تابستان نشین خانه های حاشیه کویر یا حاشیه دریای جنوب، علاوه بر تالار اصلی، در برخی موارد گوشواره ها نیز از جریان هوای بادگیر استفاده می کرده اند. اتاق بادگیر به هر فضایی در طبقه اول تابستان نشین که از هوای بادگیر استفاده کند گفته می شود. تزیینات این فضا همچون تزیینات ایوان است(محمودی، 1385).
انواع بادگیر. بادگیرها را برحسب چند عامل می توان تقسیم بندی و بررسی کرد:
1. شکل برشِ میله .
میله یا بدنه بادگیرها به اشکال مربع و مستطیل و هشت ضلعی ساخته می شود. بدنه چهارگوش و هشت گوش بیشتر مناسب مناطقی است که در آنها بادهای ملایم و متنوع می وزد و امکانِ گرفتن باد از جهات مختلف وجود دارد. بدنه های مستطیل نیز مناسب ناحیه هایی است که جهت وزش باد در فصل گرما از یک سو و به طور معمول از شمالِشرقی به جنوبِ غربی است . بدین دلیل ، دراین گونه مناطق میله را مستطیل می سازند تا دهانه ای که باد را مستقیماً می گیرد، سطح تماس بیشتری داشته باشد.
2. تعداد و انواع دهانه .
بادگیرها برحسب تعداد دهانه به دو دسته کلّیِ یک دهانه و چهاردهانه تقسیم می شوند. بادگیرهای یک دهانه خود به سه نوع تقسیم می شوند: الف) در منطقه هایی که غالباً در آنها گردباد و طوفانهای شدید می وزد، بادگیرها را یک دهانه می سازند وبه طور معمول دهانه روبه کوهستان و اغلب به سوی شمال شرقی است و سقف آنها را برای مقاومت در برابر گردباد، به صورت خرپُشته می سازند؛ ب) در کرانه های خلیج فارس بادگیرها یک دهانه و خرطومی شکل است . دهانه پشت به دریاست و بادِمرطوب برخاسته از دریا را درون بنا به جریان می اندازد و هوای داخل را سبک می کند. در بندرعباس در چند مورد کوشیده اند تا با کندن چاهِ آب در زیر این بادگیرهای مکنده ، هوای خنک چاه را بالا بیاورند و فضای داخل را بیشتر قابل تحمل کنند؛ ج) روی خانه ها و آب انبارهای بعضی از شهرها چون تهران و کاشان بادگیرهای «مضاعف » هست . تعداد آنها بسته به بزرگی آب انبارها، گاهی به شش می رسد. دهانه های این بادگیرها روبه جهات مختلف است و از هرطرف که باد بوزد، به داخل آب انبار کشیده می شود و از بادگیر یا بادگیرهای دیگر هوای داخل به بیرون رانده و جریان برقرار می شود. بنابراین ، یک میله یا دو میله کار بادگیر را می کند و میله یا میله های دیگر کار هواکش را. معماران ، این گونه بادگیرها را «بده و بستان » می نامند. بادگیرهای چهاردهانه ، بیشتر در شهرهای مرکزی و حاشیه کویر دیده می شود و گذشته از کاربرد اصلی آنها که خنک کردن داخل بناست ، به زیبایی و جلوه فضای عمومیِ معماریِ شهر نیز می افزاید. در میناب و قشم نیز چند بادگیر چهاردهانه و هشت تَرْک هست که تقسیمات داخل میله کارِ بادگیر و هواکش را همزمان انجام می دهد و هوا را از داخل بنا یا آب انبارها به جریان می اندازد. با آنکه بادگیرهای مضاعف قدرت زیادی دارند، گاهی بر روی بناهای بزرگ ، بویژه آب انبارهای حجیم ، از یک تا شش بادگیر چهاردهانه ساخته می شود (نمونه آن آب انبار شش بادگیره یزد است).

مطلب مرتبط :   داستان، پیرنگ، حمام، علّت، خواتیم، موافقت

3. تعداد اشکوب .
بادگیر دو اشکوبه یکی از انواع بادگیرهای ایرانی است . این نوع بادگیر حجیم است و در منطقه هایی ساخته شده که در آنجا سطح وزش باد متغیراست . برای آنکه بتوانند از بادِ منطقه که گاه بالاتر یا پایینتر می وزد بهره بجویند، دو بادگیر را روی هم و بادگیر زیرین را با سطح بزرگتر و بادگیر بالایی را با سطح کوچکتر ساخته اند (نمونه آن در یزد و ابرقو وجود دارد).
4. ساختمان داخل میله .
برای کشاندن بادِ خوش به درون و راندن هوای گرم و آلوده به بیرون ، داخل میله را با تیغه ها و پرّه های آجری مورب تقسیم می کنند. باد پس از ورود از یکی از دهانه ها بر اثر برخورد با دیواره و پرّه های واقع در مسیر آن دهانه به پایین کشیده می شود. بر اثر ورود باد، هوای آلوده و گرم از طریق شبکه های دیگرِ بادگیر، که پشت به جهت وزش باد دارند، به بالا و بیرون می رود.
5. تیغه و دریچه بادگیر.
معمولاً در دهانه بادگیرها تیغه هایی عمودی به موازات یکدیگر قرار دارد که به گونه ای زیبا آنها را شکل داده وتزیین کرده اند. نقش اصلی و فنی این تیغه ها تنظیم فشار باد است . انتهای بالای میله بادگیر، روی بامِ بنا یا کنارِ بدنه دیوار قرار دارد و در داخل فضاهای مسکونی ، دیواره مشبکی از کاشی یا چوب جلو دهانه نصب شده است تا به زیبایی داخل بنا لطمه نزند. گاه نیز در این محل چیزی شبیه پنجره قرار می دهند که می توان آن را باز و بسته کرد. در سقف شاه نشین بناهای بزرگی که بادگیرهای دو اشکوبه دارد، زیر هر یک از مَجراهای بادگیر، دریچه ای چهارگوش قرار می دهند که می توان آن راباز و بسته کرد.
6. تعیین بلندی میله بادگیر.
تعیین بلندی میله بادگیر و محل دهانه های آن از نظر فنی اهمیت فراوان دارد. معماران بادگیر از نردبانهای دو طرفه بالا می روند و از برخورد باد به لاله های گوشِ خود و با تجربه ای که در این کار دارند، ارتفاع مطلوب و مطبوع باد و براساس آن ، بلندی میله و محل دهانه ها و ارتفاع آن را طوری تعیین می کنند که بتوان از بیشترین و بهترین بازده بهره مند شد.

3-6- انرژی
نیاز انسان شهرنشین به طبیعت،چشم انداز های بصری مناسب و کاهش آلودگی های محیط از یک سو و نیاز به تجدید نظر در مصرف انرژی و ضرورت بهینه سازی انرژی از سوی دیگر از جمله مسائل مهم مدیریت شهری به حساب می آیند. مصرف بی رویه زیانی مستقیم و انکار ناپذیر بر محیط زیست دارد، چرا که تعادل در زیست بوم به هم خورده و سیستم های زنده قدرت تطبیق خود را از دست می دهند، کره ی زمین گرم می شود و به دنبال آن آب و هوا تغییر پیدا می کند. کمیته ی علمی تغییر آب و هوا در سال 1992 اظهار داشت که دی اکسید کربن عامل اصلی تغییر آب و هواست. مقدار قابل توجهی از این دی اکسید کربن ناشی از مصرف انرژی در ساختمان ها برای رسیدن به فضایی مطلوب در داخل آن ها است(واتسون، 1382).

3-6-1- منابع انرژی
فعالیت های بشری با سرعت بی سابقه ای موجب تغییر ترکیب هوای موجود در جو زمین است. اگر روند کنونی ادامه پیدا کند، این امکان وجود دارد که سیاره ما با یک “شوک” آب و هوایی روبرو شود. این واقعه در یک زمان کوتاه اتفاق نمی افتد که ما بتوانیم تغییرات ناشی از آن را فورا احساس کنیم . آب و هوا مثل یک موجود در حال انقراض نیست که ناپدید شود و یا به مانند یک راکتور خارج از کنترل منفجر شود. با این وجود خطر تغییرات سریع آب و هوایی در زمان ما در حال افزایش است. در این زمینه شوک مناسب ترین کلمه به نظر می رسد. این کلمه بیان کننده نتایج حاصل از این تغییرات در اقتصاد و محیط زیست است.
محدود بودن ذخایر فسیلی و همچنین آلودگی های ناشی از مصرف این سوخت ها موجب گشته تا در دو دهه اخیر موضوع محیط زیست و ابعاد سیاسی، اقتصادی و اجتماعی آن تدریجا از محدوده مرزهای داخلی کشورها فراتر رفته و به عنوان یک مشکل بین المللی مطرح گردد. مواردی از قبیل بحران انرژی ، گرم شدن زمین و جو، تخریب لایه ازن و شیوع آلودگی های ناشی از استفاده بی رویه از منابع انرژی موجب گشته تا در کشورهای صنعتی از اوایل دهه 1970 قوانین جامعی جهت بهینه سازی مصرف انرژی در خصوص منطقی ساختن الگوی مصرف اعمال گردد.
امروزه مهمترین هدف جوامع مختلف علاوه بر ادامه حیات فیزیکی، تامین یا استمرار بخشیدن به یک توسعه پایدار است که به مدد آن قدرت مادی و توانایی های سیاسی و امکان بسط و اجرای طرح ها یا آرزوهای ملی مقدور گردد. طبیعتا تداوم یات بشر با کار و مصرف انرژی همراه است و بنابراین شناخت عوارض ناشی از منابع مختلف تولید انرژی می تواند راه حل مناسب و متحمل برای برخورد با این مسئله را در بر داشته باشد.
“توسعه پایدار” عبارت است از توسعه ای که احتیاجات نسل امروز را بدون صدمه زدن به توانایی تامین نیازهای نسل های آینده برآورده نماید. روند توسعه کنونی منجر به آلودگی و نابودی منابع آب ، خاک و هوا گشته و موجب تغییرات اقلیمی وسیعی در حوزه زندگی بشری می گردد.
فلسفه طراحی پایدار مبتنی بر تامین و تعدیل احتیاجات و نه صرفا خواسته های بشری بر اساس ظرفیت های فرهنگی و طبیعی محیط زیست است. بنابراین طراحی پایدار ، تاثیرات سوء بر محیط زیست ، تولید و مصرف انرژی و مصالح را به حداقل ممکن می رساند. در شرایط ایده آل ، در صورت ضرورت توسعه ، طراحی پایدار است که بتواند بر اساس مصالح طبیعی موجود در منطقه شکل گرفته و انرژی مورد نیاز خود را از طریق منابع تجدید شونده طبیعی تامین و ضایعات و مواد دورریز تولید شده را تدبیر نماید(واتسون، 1382).

مطلب مرتبط :   درواز?، زمین‌های، باروی، ربض، بخارا، دروازه‌های

3-6-2- مسائل عمده در حفظ محیط زیست
خطرات ناشی از تغییرات سریع آب و هوا محدود به لایه های پایین اتمسفر نخواهد بود. کاهش ضخامت لایه ازون، باران های اسیدی و سایر تغییرات در محیط زیست جهانی، در ارتباط با گرم شدن کره زمین ناشی از اثر گلخانه ای است ، تغییرات آب و هوا به صورت غیر خطی است. غیر خطی بودن به این معنی است که ابعاد تغییرات با ابعاد محرکی که این تغییرات را به وجود آورده متناسب نمی باشند. بدین صورت که اگر میزان نیروی محرکی مانند گرمای محبوس شده در اطراف زمین به دلیل اثر گلخانه ای ، دوبرابر شود. ممکن است اثرات آن به روی آب و هوا دو برابر نشود. این نیرو با سایر عوامل ترکیب می شود و در ابتدا اثرات کمی از خود بروز می دهند. هنگامی که این نیرو به حد معینی برسد، تغییرات ناشی از آن به طور ناگهانی و غیر قابل تصوری افزایش خواهد یافت . دانشمندانی که مسائل زیست محیطی را به طور وسیع و مرتب مورد بررسی قرار می دهند. بر این عقیده اند که محیط زیست در حال حاضر در آستانه تغییرات غیر خطی است و ممکن است که فراتر از این آستانه ، سامانه آب و هوای فعلی به کلی تغییر یافته و به یک سامانه جدید که کاملا با شرایط کنونی متفاوت است تبدیل شود.
امروزه تغییرات آب و هوا که انسان عامل به وجود آورنده آن است، برابر با تغییرات آب و هوا در دوران یخبندان بزرگ است. آیا تغییرات آب و هوای زمین به دلیل تجمع گازهای گلخانه ای است؟ دماهای ثبت شده در نقاط مختلف جهان نشان دهنده این حقیقت است که دما سال به سال تغییر می کند، اگر چه این تغییرات دارای نوساناتی است لیکن روند کلی حاکی از گرم شدن است(قیابکلو،1380).

3-6-3- میزان مصرف انرژی بخش های مختلف
بنابر اطلاعات منتشر شده در ترازنامه انرژی سال 1384 که توسط معاونت امور انرژی وزارت نیرو منتشر شده ، در کشور ما بیشترین مصارف انرژی به ترتیب در بخش های خانگی و تجاری، حمل و نقل ، صنعت و کشاورزی است. بر اساس این آمار مصرف انرژی در بخش خانگی و تجاری 35/44 در صد، بخش حمل و نقل 73/29 درصد، صنعت 22 درصد و کشاورزی 90/3 درصد بوده است(چراغچی و همکاران ، 1391).
همان گونه که در نمودار شکل زیر