باغ، فردوس، قنات، کاشانک، خیابان، شاه

حاضر، ازشمال به میدان تجریش و ابتدای خیابان ولیعصر، از جنوب به بزرگراه مدرس و خیابان فرشته ازشرق به خیابان دربندی و انتهای آفریقا و از غرب به خیابان ولیعصر و پل پارک وی محدود می گردد ( نقشه شماره 19-3 ) . در رابطه با محدوده زمانی شکل گیری این محله می توان گفت که این محل محدوده زمانی مشخصی ندارد ولی اینگونه که به نظر می رسد زمان شکل گیری محله در زمان پادشاهان قاجاریه یا شاید قبل از آن می باشد و این محل نیز همانند بسیاری از محلات شمیران به دلیل آب و هوای مساعد و دارا بودن زمین های حاصلخیز کشاورزی شکل گرفته است از افراد موثر در شکل گیری این محل میتوان از آقای فخرالدوله و خاندان امینی ها و دیگرانی که درباره ی آنها اطلاعاتی در دست نیست نام برد، در قدیم فردی به نام زین العابدین در این محل زندگی می کرده که ایشان را به عنوان بزرگ محل قبول داشتند و بیشتر افراد این محله از نوادگان او هستند . تحول مهمی در این محله اتفاق نیافتاده است فقط مانند بیشتر محلات دیگر شمیران پس از انقلاب جمعیت این محله رو به فزونی گذاشته است ( سند هویت محله باغ فردوس ، منطقه 1 شهر تهران ، 1385 ). در رابطه با ساختمان کالبدی محل میتوان گفت که این محل دارای ساختمان های قدیمی بسیاری است که نشان از قدمت محل دارد به عنوان مثال حمام قدیمی در میدان تختی و آب ابنار واقع در مسجد قائم از این دسته بناها می باشند. از آثار تاریخی این محله ساختمان باغ فردوس مربوط به زمان قاجاریه باغ بزرگ الهیه – باغ نفت- موزه دکتر حسابی – باغ موزه هنر ایران – مسجد قائم و مسجد فرشته را می توان نام برد که شرح مختصری از تاریخچه و سیر تحولات ساختمان باغ فردوس نیز داده خواهد شد.

نقشه شماره19 -3 نقشه محله باغ فردوس

( منبع : www.tehran1.ir )
از میدانگاه های اصلی این محل که از گذشته وجود داشته است و مرکزیت محله در اطراف آن شکل گرفته است می توان چهارراه دکتر حسابی، میدان تختی و میدان فخر الدوله را نام برد . این محل دارای سه قنات فخر الدوله در داخل باغ فخرالدوله و قنات قلاب واقع در خیابان طوس و قنات فردوس واقع در خیابان ولیعصر می باشد که هنوز نیز با گذشت زمان به دست فراموشی سپرده نشده اند. در خصوص وجه تسمیه این محل می توان گفت که قنات فردوس به دلیل اهمیت و پر آبی آن در زمان گذشته و وجود باغهای زیاد اطراف آن دلیل اصلی نامگذاری این محل به باغ فردوس می باشد. از چهره ها ی قدیمی و معروف این محل میتوان به سپه سالار تنکابنی و میرزا علی خان مدیر مدرسه شاپور تجریش و شازده های قاجاری و مرحوم دکتر حسابی و مرحوم جهان پهلوان تختی اشاره نمود ( ستوده ، منوچهر ، 1371 ) .
بر اساس داده های آماری، در این محله 14973 نفر ساکن هستند که از بین این تعداد جمعیت ساکن در محله 7645 نفر را مردان و 7328 نفر را زنان تشکیل میدهند، جمعیت فعال و شاغل در محله 3453 نفر و افراد بیکار 322 نفر می باشند. تعداد کل خانوارهای ساکن در این محله 3456 خانوار است، افراد باسواد 14071 نفر و 318 نفر هم افراد بی سواد در این محله زندگی می کنند . متاهلین 7945 نفر و مجردین نیز 5921 نفر می باشند مقایسه آماری جمعیت بیکار در منطقه باغ فردوس با مناطق تجریش، قیطریه، جماران، نیاوران و گلابدره نشان میدهد در این منطقه بیکاری بیشتر از دیگر محله ها می باشد ( سند هویت محله باغ فردوس ، منطقه 1 شهر تهران ، 1385 )
3-5-21-1 اماکن شاخص محله باغ فردوس :
1 ) عمارت باغ فردوس :
ساختمان باغ فردوس در زمان نظام الدوله وزیر دارایی ناصر الدین شاه ساخته شده و منزل معیر الممالک همسر خانم عصمت الدوله دختر ناصرالدین شاه بود. در قسمت شمال آن که در حال حاضر چمن کاری و کتابخانه می باشد قبلا استخر بزرگی بود و اطراف آن نیز درختان کهن سال چنار وجود داشته که هنوز نیز تعدادی از آنها موجود است و در قسمت جنوب ساختمان فضای نسبتا بزرگ دیده می شود کل زمین پله کانی است در زمان پهلوی اول این ساختمان محل دبستان شاپور بود که امروزه سینما می باشد . در سال 1330 ساختمان باغ فردوس در اختیار وزارت فرهنگ قرار گرفت و کارهای هنری آن زمان دراین محل انجام می شد . در حال حاضر نیز این ساختمان در اختیار وزارت ارشاد می باشد . سپهبد امیر احمدی که اولین سپهبد ایران در زمان پهلوی بوده که ایشان به همراه چند نفردیگر جلوی چند تکه شدن ایران را گرفتند در ساختمان اصلی باغ فردوس سکونت داشتند . به دستور محمدشاه قاجار، درسال 1264 ق، قصری برای او در نزدیکی تجریش ساخته شد؛ اما هم زمان با بیماری و مرگ او قصر نیمه تمام ماند و وی در همان قصر نیمه تمام به نام محمدیه (در محل محمودیه فعلی ) از دنیا رفت. هم زمان با ساخت قصر محمدیه، درباریان نزدیک به او نیز در همان حوالی اقدام به احداث باغ یا عمارت ییلاقی کردند. از جمله حسین علی خان معیرالممالک باغی احداث کرد که به باغ فردوس مشهور شد. عمارت باغ فردوس در دو طبقه به سبک قاجاریه و معروف به گوش فیل بنا گذاشته شد. زمین های قسمت جنوبی و سراشیبی باغ نیز با سنگ چین هایی به صورت هفت قطعه مسطح و مطبق در آمد و روی هریک از قطعات، استخری با فواره های متعدد احداث شد. استخرها به گونه ای ساخته شده بودند که از فواصل دورتر، بزرگ تر به نظر می آمدند. سپس، دوست علی خان، پسر حسین علی خان، به همت معماران اصفهانی و یزدی، ساختمانی در قسمت جنوبی باغ برپا کرد و نام آن را رشک بهشت گذاشت . پلکان و بخش های دیگری از ساختمان از مرمر اعلای یزد و دیوارهای داخل اتاق با کاغذهای طلایی برجسته پوشانده شده بود. اما دوست علی خان اعتنای چندانی به باغ و ساختمان آن نکرد و با گذشت زمان ساختمان رو به خرابی گذاشت تا حدی که سنگ های مرمر آن کنده و به عمارت امیریه (مدرسه نظام ) برده شد. بعد از آن مالکیت باغ چند بار دست به دست شد تاسرانجام، در سال 1318 ق، در زمان سلطنت مظفرالدین شاه قاجار، محمدولی خان سپهسالار تنکابنی آن را از ورثه امین الملک خرید. سپهسالار، علاوه بر ایجاد فواره و استخرهای مطبق، قنات باغ فردوس را نیز احیا کرد و سر دری با شکوه در مظهر قنات (میدان گاه فعلی باغ فردوس ) ساخت . ولی به دلیل بدهی به تجارت خانه طومانیانس، باغ را به او داد و طومانیانس نیز باغ را در ازای بدهی به دولت رضاخان واگذار کرد. سرانجام، درسال 1316 ش، وزارت معارف (آموزش و پرورش ) آنجا را خرید و ساختمان را مرمت و دبیرستان شاپور تجریش را در آن تأسیس کرد. درسال 1350 ساختمان موجود در باغ به مرکز فرهنگی و هنری و نمایشگاهی تبدیل شد و پس از انقلاب نیز در اختیار وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی قرار گرفت . مساحت این باغ 20000 متر مربع و طول آن 280 متر و سرازیری آن از شمال غربی به جنوب شرقی است.
2 ) موزه دکترحسابی :
این موزه بعد از فوت دکتر حسابی در اواخر سال 1371 در منزل ایشان افتتاح شد. بنای خانه متعلق به سال 1310 ه. ق است . موزه در طبقه سوم در ضلع غربی منزل دکتر حسابی ایجاد شده است و مساحتی حدود چهل متر مربع دارد که شامل وسائل شخصی دکتر از جمله پوشاک، مسواک، عینک، شانه و نیز وسائل دست ساز ایشان، لوح تقدیر، مدارک علمی وتحصیلی، مدالها و نشانها، عکس های خانوادگی و. . . است. بازدید از موزه در سه نوبت با هماهنگی قبلی وحداکثر 25 نفر به طور رایگان از ساعت 8 الی 16 امکان پذیر است ( www.ketabeavval.ir).
3 ) باغ موزه هنر اسلامی :
باغ موزه هنر ایرانی با متراژی کمتر از یک هکتار در منطقه الهیه واقع شده، از لحاظ معماری مربوط به دوره پهلوی است. این بنا متعلق به خانم توران مهاجر اسلامی(امیر احمدی) است و آن را در سال 1310 ه. ش ساخته اند . در تعمیراتی که از سال 1384 در آن شروع شد فضای سبزی ایجادکردند و در تاریخ 5/3/86 با تغییر کاربری، تبدیل به باغ موزه هنر ایرانی شد . در دوران پهلوی ماکت هایی به سفارش ایران به مناسبت جشنهای 2500 ساله در دهه 40 به کشور ایتالیا سفارش داده شد که هیچ گاه مورد استفاده قرار نگرفت، جنس ماکت ها از بتون می باشد، تزئینات پنجره ها با رزین و پلی استر است . نقاشی ماکت های هشت بهشت، چهل ستون و شمس العماره نیز با رنگ روغن است . ماکت های آثار تاریخی ایران شامل هشت بهشت، چهل ستون، گنبد کاووس، سی و سه پل، شمس العماره، کاروانسرای مهیار، باغ فین، نقش رستم، برج آزادی و برج میلاد و…می باشد. قسمت های فعلی باغ موزه نیز عبارت است از نگارخانه، بخش فیلم، کارگاههای هنری و ارائه آثار حجمی مجسمه سازان ایرانی .
ازمعضلات و مشکلات محله باغ فردوس کمبود میدان میوه و تره بار و نانوایی است ، نبود خطوط اتوبوسرانی و نیز تاکسی خطی نیز از دیگر مشکلات محله می باشد،کمبود مکانهای ورزشی ،درمانی،و عدم وجود مترو نیز از معضلات و مشکلاتی است که اهالی محله به آن اذعان داشته اند. مسأله اعتیاد نیز از آسیب های اجتماعی موجود در محله است .
3-5-22 محله کاشانک :
کاشانک در منطقه 1، ناحیه 5 شهرداری تهران واقع شده است و از نظر موقعیت جغرافیایی از شمال به ارتفاعات البرز، از جنوب به میدان نوبنیاد و فرمانیه از غرب به نیاوران و محله حصار بوعلی و از شرق به منطقه دارآباد ختم می شود.
به لحاظ پیشینه تاریخی به زمان ناصرالدین شاه برمی گردد که این منطقه به شکل باغات سرسبز بوده و یکی از بانوان سوگلی ناصرالدین شاه به نام انی سالدوله حکمرانی کاشان را از شاه طلب می کند و شاه در عوض شش دانگ کاشانک را به وی پی شکش می کند و به همین دلیل این نام را بر کاشانک نهاده اند (کاشان کوچک) دو طایفه اصلی این محله که جزء بنیانگذاران محله کاشانک هستند عبارتند از یکی طایفه طائی که در حدود 200 سال پیش از سمت قرچک و ورامین به این محله مهاجرت نموده و دیگری طایفه ای به نام امینیان که چند سال بعد از طائی ها آنان نیز از سمت قرچک و ورامین به کاشانک فعلی مهاجرت کردند و دوطایفه ناطقیان و خیری که در حدود 100 سال بعد از لواسان به کاشانک کوچ کردند . مهاجرینی که عامل شکل گیری این محله بودند اقوام فقیری بودند که در تپه های کاشانک سکونت گزیدند و رفته رفته به سمت ثروتمندی پیش رفتند ( ستوده ، منوچهر ، 1371 ) .
به لحاظ ابنیه های تاریخی مساجد مختلف و قنات های متعددی در منطقه موجود است و از جمله یک قبرستان که مربوط به سیصد سال پیش است که در خیابان چهاردهم آجودانیه واقع است. از قنات های منطقه می توان به قنات های رحمان آباد که در ارتفاعات رحمان آباد واقع است، قنات استخر که در نزدیکی مسجد ولیعصر واقع است که البته این قنات در حال بهره برداری است و برای شرب فضای سبز منطقه بهره برداری می شود و قنات جوز درختک و قنات مدرسه خان سفید اشاره کرد. از نمادهای ارزنده و جاذبه های بی نظیر منطقه می توان به چنار مسجد ولیعصر اشاره کرد. قدمت این درخت به 500 تا 600 سال قبل برمی گردد و قطر آن در حدود 3 متر می باشد و داخل آن به شکل یک اطاقک زیبا چشم نوازی می کند. به لحاظ جمعیتی کاشانک در حدود 30000 خانوار در خود جای داده است. که به لحاظ اقتصادی این خانوارها در 2 طبقه کاملاً متفاوت قرار دارند که طبقه مستضعف منطقه در قسمت تپه کاشانک ساکن هستند و در حدود 262 باب از خانه های این منطقه فاقد سند مسکونی است و این منطقه به لحاظ امکانات فرهنگی و عمرانی دچار صفوف مختلفی استمساحت کاشانک براساس آخرین مرزبندی که در سال 87 انجام شده است ( 2482565 ) کیلومترمربع تخمین زده شده است. از حیث فرهنگی دو مؤسسه (دایره المعارف بزرگ فارسی) و (مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران) پتانسیل فرهنگی خوبی را برای منطقه رقم زده اند. همچنین سرای محله کاشانک که از سال 87 شروع به کار کرده است با اجرای کلاس های آموزشی مختلف در ارتقاء سطح فرهنگی منطقه نقش بسزایی داشته است. از لحاظ عمرانی فعالیت های در خور تحسین در منطقه انجام شده است از جمله احیای پارک رحمان آباد. در این منطقه آلونک هایی وجود داشت که باعث زننده بودن منظر شهری بود و از جمله باعث فرسایش خاک شده بود. لذا شهرداری منطقه در دو فاز مختلف برای حفظ طبیعت ارتفاعات تهران کاربری فضای سبز را در این محل در دست اجرا دارد و همچنین اتفاق خوب دیگر آن که در این منطقه نخستین ساختمان انرژی در حال احداث می باشد. هدف از ساخت این بنا نمایش آن و آموزش شهروندی در به کارگیری انرژی های تجدیدپذیر بوده است. کاربری این ساختمان که مالکیت دولتی دارد برای استفاده علمی و آموزشی است. شهروندان در این مکان ضمن آشنایی با روش های نوین تأمین انرژی های تجدیدپذیر و جایگزین از راه های هدر رفت انرژی آگاه شده و راه های مقابله با آن را می آموزند. از عناصر ساخت مجموعه می توان به آبگرمکن های خورشیدی، پانل ها و کلکتورهای خورشیدی، عایق بندی ساختمان که دیوارهای این بنا از کاه فشرده بود که از بیرون عایق شده است و کمترین سرما و گرما به ساختمان نفوذ نمی کند و همینطور تجهیزات ذخیره آب اشاره کرد. از مراکز مهم دیگر منطقه می توان شورایاری کاشانک را نام برد که با تشریک مساعی با شهرداری منطقه در بالا بردن سطح فرهنگی و اجتماعی و عمرا نی منطقه فعالیتهای خوبی داشته است. به لحاظ دیپلماتیک چندین سفارت در منطقه وجود دارد. به طور کلی منطقه کاشانک به لحاظ آن که بلندمرتبه سازی کمتر در این منطقه روی داده است از نظر مدیران شهری منطق های در خور تحسین می باشد. د

]]>