معرفی شده است. لذا رابطه میان تولی و تبری و حج در هدف و ماهیت و نتایج ایجاب می‌کند که برای تکمیل ‌آثار و برکات هر یک از آن‌ها این دو عمل عبادی و سیاسی همراه یکدیگر انجام پذیرد زیرا حج در مفهوم جامع خود، بسیاری از شعائر توحیدی را در برمی‌گیرد.<br /> حال با توجه به جایگاه و اهمیت تولی و تبری در اسلام و با توجه به این‌که حج بهترین فرصت اعلام تولی و تبری است، متأسفانه امروزه تولی و تبری در حج جدی گرفته نشده و مورد اهتمام مسلمانان قرار نگرفته و تنها گروهی از مسلمانان که اکثریت شیعه هستند بنا به فرامین حضرت امام خمینی ‌آن را در حج انجام می‌دهند لذا ما در این تحقیق در ابتدا به بررسی جایگاه تولی و تبری و معیارهای آن در اسلام پرداخته و سپس تولی و تبری در حج را مورد بررسی قرار داده و کارکردهای تولی و تبری در حج را در چهار بعد ارتباط انسان با خود، با خدا، با طبیعت و با هم نوع مورد بررسی قرار می‌دهیم تا مسلمانان نسبت به نقش و کارکرد تولی و تبری در حج معرفت بیشتری پیدا کرده و آن را مورد اهتمام خود قرار دهند.
2ـ1ـ1ـ سؤالات تحقیق
سؤال اصلی
کارکردهای ارتباطی تولی و تبری در حج چیست؟
سؤالات فرعی
• تولی و تبری در چه عرصه‌هایی از حج ظهور دارد؟
• کارکردهای ارتباطی تولی و تبری در حج در ارتباط انسان با خود چیست؟
• کارکردهای ارتباطی تولی و تبری در حج در ارتباط انسان با خدا چیست؟
• کارکردهای ارتباطی تولی و تبری در حج در ارتباط انسان با انسان (در حوزه فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و…) چیست؟
• کارکردهای ارتباطی تولی و تبری در حج در ارتباط انسان با طبیعت چیست؟
3ـ1ـ1ـ ضرورت و اهداف
1ـ3ـ1ـ1ـ ضرورت تحقیق
تولی و تبری دو امر ضروری دین اسلام و از جمله واجبات الهی است که مورد تأکید آیات قرآن و روایات اهل‌بیت بوده و هر مسلمانی وظیفه دارد همانند سایر واجبات الهی، نسبت به آن معرفت قلبی و عملی داشته باشد. با توجه به این‌که آئین حج در اسلام در سطح جهان دارای یک وجه بین‌المللی است و به‌عنوان یک رسانه عمل می‌کند و مخاطبان مختلفی را تحت پوشش خود قرار داده، اهمیت تولی و تبری در حج را دو چندان کرده و مسلمانان باید توجه بیشتری نسبت به اظهار تولی و تبری در حج داشته باشند چراکه عدم اظهار تولی و تبری در حج، به‌صورت مستقیم یا غیر مستقیم مهر صحت زدن بر عقیده و عمل کفّار و مشرکین و عاملی در تقویت اهل باطل است، این اظهار تولی و تبری در حج زمانی محقق می‌شود که مسلمانان نسبت به آثار و کارکردهای تولی و تبری در حج آگاهی داشته باشند، متأسفانه موضوعی با این اهمیت کمتر مورد توجه و بحث علمی قرار گرفته است. این موضوع از ابعاد مختلفی می‌تواند مورد بررسی قرار گیرد. یکی از این ابعاد، بررسی کارکردهای ارتباطی تولی و تبری در حج است و ما می‌توانیم با بررسی این کارکرد‌‌‌‌‌‌‌‌ها اهمیت تولی و تبری در حج را در بین مسلمانان افزایش دهیم تا مسلمانان با اهتمام بیشتری آن را در حج انجام دهند.
2ـ3ـ1ـ1ـ هدف اصلی
تبیین کارکردهای ارتباطی تولی و تبری در حج
3ـ3ـ1ـ1ـ اهداف فرعی
1ـ تبیین جایگاه تولی و تبری از منظر روان‌شناسی
2ـ تبیین جایگاه تولی و تبری در اسلام
3ـ تبیین ظهور تولی و تبری در مناسک حج
4ـ تبیین کارکردهای ارتباطی تولی و تبری در حج در ارتباط انسان با خود
5ـ تبیین کارکردهای ارتباطی تولی و تبری در حج در ارتباط انسان با خدا
6ـ تبیین کارکردهای ارتباطی تولی و تبری در حج در ارتباط انسان با طبیعت
7ـ تبیین کارکردهای ارتباطی تولی و تبری در حج در ارتباط انسان با همنوعان
4ـ1ـ1ـ پیشینه تحقیق
با توجه به اهمیت مسئله تولی و تبری در دین اسلام، محققان و نویسندگان در رابطه با این موضوع تحقیقاتی را ارائه کردند، اما هیچ تحقیق مستقلی با نگاه ارتباطی و با عنوان کارکردهای ارتباطی تولی و تبری در حج یافت نشده است. با این حال مهم‌ترین کتاب‌هایی که در زمینه‌ تولی و تبری نگاشته شده عبارت‌اند از: 1ـ تولی و تبری نوشته عباس علی اختری 2ـ تولی و تبری در قرآن نوشته جعفر وفا 3ـ تولی و تبری نوشته هادی بروجردی
و مهم‌ترین پایان نامه‌هایی که در این زمینه نوشته شدند و منابع خوبی برای مطالعه مقدماتی تحقیق ما هستند عبارت‌اند از: 1ـ تولی و تبری در قرآن و نهج ‌البلاغه، نعمت فرحناز 2ـ تولی و تبری از دیدگاه آیات و روایات، زهرا مقیمی 3ـ مبانی قرآنی و حدیثی برائت از مشرکین، رقیه کریمی 4ـ آثار تربیتی و سیاسی و اجتماعی تولی و تبری، علی نیکویی
و اما مقالات در این زمینه عبارت‌اند از: 1ـ برائت از مشرکین در حج ابراهیمی، عباس کوثری 2-آثار فردی و اجتماعی برائت، محمد اصغری نژاد و…که همه موارد در کتاب‌نامه معرفی می‌شوند.
5ـ1ـ1ـ روش و مراحل تحقیق
روش تحقیق در این پژوهش، از نوع اسنادی است که از طریق بررسی مدارک، اسناد، منابع، متون تفسیری و روایی و کتب تخصصی به بیان کارکردهای ارتباطی تولی و تبری در حج می‌پردازیم.
6ـ1ـ1ـ روش و ابزار گردآوری اطلاعات
برای گردآوری و ثبت اطلاعات بعد از مطالعه کتاب‌های مربوطه، از ابزار فیش برداری دستی و الکترونیکی استفاده می‌شود.
7ـ1ـ1ـ نتایج علمی و عملی تحقیق
مطالعه‌ این پایان‌نامه، نگاه انسان را به اصل تولی و تبری گسترش داده و باعث شناخت ابعاد ارتباطی آن می‌شود و در نهایت باعث اهتمام هر چه بیشتر مسلمانان نسبت به این اصل در باور، رفتار و گفتار می‌شود.
این پایان‌نامه بعد از تدوین این قابلیت را دارد که توسط پژوهشگاه حج و زیارت به‌صورت یک کتاب درآمده و جهت استفاده در اختیار محققین قرار گیرد و همچنین در ایام حج چکیده‌ای از مطالب آن (به‌ویژه کارکردهای برائت از مشرکین) توسط سازمان حج و زیارت، جهت استفاده، در اختیار زائران قرار بگیرد تا زائران با اهتمام بیشتری این فریضه دینی را انجام دهند.
2ـ1ـ تعریف نظری مفاهیم
نظر به کاربردهای گوناگون هر یک از واژگانی که در موضوع این پژوهش به کار رفته است، شایسته است به‌منظور تدارک آشنایی مطالعه کنندگان با فرهنگ و ادبیات این پژوهش معانی آن‌ها را در لغت و اصطلاح و نیز انواع هر یک را بیان کرده و سپس مقصود خودمان را از اصطلاحات بیان کرده تا موضوع بحث، شفاف‌تر شود.
1ـ2ـ1ـ کارکرد ارتباطی
مفهوم کارکرد ارتباطی از دو واژه «کارکرد» و «ارتباط» تشکیل یافته است، بنابراین ابتدا به مفهوم شناسی این دو واژه به‌صورت جداگانه می‌پردازیم سپس مقصودمان از کارکرد ارتباطی را تبیین می‌کنیم:
الف) کارکرد : واژه کارکرد در زبان فارسی برای (function) معادل گذاری شده است. برای این واژه لاتین، معادل‌های دیگر نیز چون نقش، عمل، خدمت، وظیفه، هم‌طراز با کارکرد استفاده شده است اگرچه در اکثر موارد، این معانی مکمل یکدیگرند، امّا در زمینه‌های مختلف معانی آن‌ها متفاوت‌اند . علی‌رغم تعدد استعمال کارکرد، عام‌ترین معنای آن در جامعه‌شناسی نتیجه و اثر است که انطباق یا سازگاری یک ساختار معین یا اجزای آن را با شرایط لازم محیط، فراهم می‌نماید.
کارکرد در اصطلاح علوم اجتماعی به مجموعه فعالیت‌هایی گفته می‌شود که در جهت برآوردن یک نیاز یا نیازهای نظام انجام می‌گیرد.
این واژه در علوم اجتماعی، به‌ویژه در جامعه شناسی مورد توجه ویژه قرارگرفته و به‌عنوان رویکردی تحلیلی در بررسی پدیده‌‌‌ها و نقش آن‌ها در ارضاء و برطرف ساختن نیازهای انسانی پذیرفته شده و کاربرد دارد.
مفهوم کارکرد، در ابتدا فقط به کارکردهای مثبت و آشکار اطلاق می‌شد، اما رابرت کینگ مرتون، از محققان و نظریه پردازان کارکردی، مفهوم کارکرد را توسعه داده و این را تغییر داد و کارکرد را به کارکرد‌های مثبت، منفی و خنثی از یک‌سو، آشکار و پنهان از سوی دیگر تقسیم نمود. از نظر مرتن کارکرد مثبت آن کارکردهایی است که یک نهاد به نفع نهادهای دیگر انجام می‌دهد؛ کارکرد منفی به پیامدهای سوء یک نهاد نسبت به نهادهای دیگر اطلاق می‌شود. به عقیده مرتن همچنان که ساختارها با نهادها می‌توانند به حفظ بخش‌های دیگر نظام اجتماعی کمک کنند، می‌توانند برای آن پیامدهای منفی نیز داشته باشند.
مقصود از کارکردهای آشکار آن‌هایی است که با قصد قبلی انجام می‌گیرند، در حالی که کارکردهای پنهان یا غیر مقصود آن دسته از کارکردهایی هستند که جزء لوازم علّی و معلولی یک نهاد و از مقتضیات ذاتی ‌آن محسوب می‌شوند؛ قطع نظر از این‌که بانیان نهاد به آن واقف باشند یا نباشند و یا مطلوب آن‌ها نباشد. برای مثال در آمریکا، کارکرد آشکار برده‌داری، افزایش بازدهی اقتصادی جنوب بود، اما کارکرد پنهان آن ایجاد یک طبقه محروم بود که برای افزایش منزلت اجتماعی سفید پوستان جنوب، از غنی گرفته تا فقیر، کار می‌کردند.
با توجه به انواع و اقسام مختلف کارکرد که تبیین شد، لازم به توضیح است که مقصود نگارنده از کارکرد در این پژوهش، اثرات و پیامدهای مثبت، آشکار و مخفی است که تولی و تبری در حج در زندگی فردی و اجتماعی انسان دارد.

مطلب مرتبط :   والدین، دختران، زنان، امنیت، بهزیستی، خیابانی

ب) ارتباط : واژه “communication “از ریشه لاتین “communis” به معنای اشتراک گرفته شده و معناهای گوناگونی مانند ارتباط، خطوط ارتباطی، مبادله، گزارش، نقل و انتقال، مشارکت، اخبار، مراوده، ابلاغ و خطوط ارتباطی از آن استنباط می‌شود.
در زبان فارسی عمدتاً کلمه “ارتباط “را‌ برای این واژه به کار می‌برند و ارتباط از نظر لغوی واژه‌ای است عربی از باب افتعال که در فارسی به‌صورت مصدری به معنای پیوند دادن، ربط دادن و به‌صورت اسم مصدر به معنای بستگی، پیوند، پیوستگی و رابطه استعمال می‌شود.
توماس نیلسون در رساله‌ای پیرامون تعریف ارتباط که متن درسی او بوده است می‌گوید: معنی لغت ارتباط از یک‌سو روشن و واضح و از سوی دیگر پیچیده و غامض است. در استفاده معمول از این لغت، مفهوم آن روشن است ولی وقتی به جست‌وجوی تعیین حدود و کاربرد آن می‌پردازیم، مسئله پیچیده و غامض می‌شود.
واژه‌ی ارتباط در بین صاحب نظران ارتباطات دارای تعاریف متعددی است. ارسطو فیلسوف یونانی شاید اولین اندیشمندی باشد که 2300 سال پیش نخستین بار در زمینه ارتباط سخن گفت. او در تعریف ارتباط می‌نویسد:
«ارتباط عبارت است از جست‌وجو برای دست یافتن به کلیه وسایل و امکانات موجود برای ترغیب و اقناع دیگران».
برخی صاحب نظران این عرصه، تعریف «چارلز کولی» محقق آمریکایی که در کتاب معروف خود «سازمان اجتماعی»، ارائه کرده است را، جامع‌ترین و کامل‌ترین تعریف برای این مفهوم قلمداد کرده‌اند. کولی این‌گونه به تعریف ارتباط می‌پردازد:
«ارتباط مکانیسمی است که روابط انسانی بر اساس و به وسیله آن به وجود می¬آید و تمام مظاهر فکری و وسایل انتقال و حفظ آن‌ها در مکان و زمان‌بر پایه آن توسعه پیدا کند. ارتباط، حالات، چهره، رفتارها، حرکات، طنین صدا، کلمات، نوشته¬ها، چاپ، راه آهن، تلگراف تلفن و تمام وسایلی که اخیراً در راه غلبه بر مکان و زمان ساخته شده¬اند؛ همه را در بر می¬گیرد¬».
برخی دیگر مثل محسنیان راد «مشابهت معنی» را در تعریف خود اضافه کردند ایشان ارتباط را این‌گونه تعریف می‌کند:
«ارتباط عبارت است از فرا گرد انتقال پیام از سوی فرستنده برای گیرنده، مشروط بر آن¬که در گیرنده پیام مشابهت معنی با معنی مورد نظر فرستنده پیام ایجاد شود».
خلاصه این‌که اگر بخواهیم به تعاریف ارتباط بپردازیم به قول گیل و ادامز تقریباً می‌توان گفت به تعداد نویسندگانی که درباره ارتباط نظریه پردازی کرده‌اند تعاریف متفاوتی از ارتباط در دست می‌باشد . لکن با وجود این تعاریف متعدد، چه تعاریفی که بر یک‌سویگی منعطف هستند و چه تعاریفی که بر دوسویگی و مبادله‌ای بودن پیام تاکید دارند همگی در مفهوم انتقال پیام و تماس بین دو شخص یا دو چیز اتفاق نظر دارند بنابراین ما نیز در این جا مقصودمان از ارتباط همان معنای کلی آن یعنی انتقال پیام و تماس گرفتن می‌باشد. البته باید یادآور شد که ارتباط مفهومی بسیار گسترده دارد و معنای آن وابسته به متعلق آن است و این تعاریف مربوط به ارتباط انسان با همنوعان است در حالی که منظور ما از ارتباط فراتر از این تعاریف است .
علمای دین، در نظام هستی برای انسان چهار نوع ارتباط را بیان کرده‌اند، آیه الله جوادی آملی در این‌باره می‌فرماید:
«انسان در نظام هستی، چهار نوع ارتباط دارد: 1ـ ارتباط با خویشتن. 2ـ ارتباط با خدا. 3ـ ارتباط با طبیعت. 4ـ ارتباط با دیگران (همنوع خود). آدمی در رابطه با خویشتن، باید خود را بشناسد و نیز خود را بسازد و در رابطه با خدا اولاً به او معرفت پیدا کند و با معرفت به او، به وجود او و صفات علیا و اسمای حسنایش باور پیدا کند و ثانیاً فقط او را اطاعت و عبادت کند. در رابطه با جهان هستی و طبیعت نیز باید چگونگی رابطه جهان هستی را با خداوند دریابد و نیز بفهمد که خود او باید چگونه با جهان هستی و طبیعت برخورد کند تا برخورداری متقابل حاصل شود. در رابطه با همنوع نیز باید بداند که انسان موجودی اجتماعی است و زندگی اجتماعی، منشأ حقوق و تکالیف معیّنی است که انسان در زندگی اجتماعی با توجه به کرامت و مسؤولیت خویش باید آن‏ها را رعایت کند تا زمینه‏ساز تحقق عدالت اجتماعی باشد».
ما در این تحقیق، کارکردهای ارتباطی تولی و تبری در حج را در ارتباطات چهارگانه انسان (ارتباط با خویشتن، ارتباط با خداوند، ارتباط با دیگران) مورد بررسی قرار می‌دهیم.
ب

مطلب مرتبط :   حجاب، چادر، خانوادگی، دختر، خانواده‌ها، مادر