دانلود پایان نامه
در جنگ باشد. مقاومت مردمی در خرمشهر باعث شد که آهنگ حرکتی ارتش عراق کند بشود و ایران بتواند بقیه گسل های جنگی خویش را سر و سامان بدهد.(همان،1390: 20)
حماسه دوم حماسه آزادسازی خرمشهر است که آن هم با دلاور مردی نیروهای ایرانی پس 4 مرحله عملیات سخت به انجام رسید.
4-1-3.محاصره آبادان
مقاومت دلیرمردانه در خرمشهر باعث شد که ارتش عراق به جای سه روزه رسیدن به تهران فقط سی و چهار روز در خرمشهر گرفتار بشود. زمین گیر شدن آنان باعث شد که نتوانند به همین زودی ها به آبادان نیز برسند. آبادان سومین شهر پرجمعیت ایران که از قبل انقلاب منشا تحولات اقتصادی بود و در بحبوحه انقلاب به دلیل وجود صنعت نفت در آنجا، اهمیت دو چندانی پیدا کرده بود و مبدا اعتصابات و فعالیت های سیاسی شده بود. علی ای حال در جریان حمله عراق به خرمشهر و پایداری مردم آن شهر، در تاریخ 19 مهر ماه به لشکر 3 عراق دستور رسید که خرمشهر و آبادان را محاصره کنند. پل پی. ام. پی190 ساخت شوروی191 در کارون به کمک ارتش عراق آمد و آنها توانستند در طول یک شب تیپ 6 زرهی سازمانی، تیپ 26 زرهی لشکر 5 و عناصری از تیپ 33 نیروی مخصوص را از رودخانه کارون عبور بدهند. آنها یک پل دیگرهم بر روی رودخانه کارون در سلمانیه واقع در بیست کیلومتری آبادان نصب کردند و توانستند ده کیلومتر از جاده آبادان – ماهشهر را به تصرف خود دربیاورند. رزمندگان و نیروهای ارتش تلاش زیادی انجام دادند از جمله آنکه در اطراف ایستگاه هفت درگیری با ارتش عراق پیدا کردند و همین امر و تجربه عراق از مقاومت رزمندگان در خرمشهر باعث که از آن محور به آبادان حمله ور نشوند. با به تصرف درآمدن کوی ذوالفقار به دست ارتش عراق، محاصره آبادان در روز دهم آبان ماه 1359 کامل شد. ” در مجموع ارتش عراق سرپلی به وسعت حدود 150 کیلومتر مربع را در شرق رودخانه کارون و در شمال شهر آبادان تصرف کرده بود.”(علایی،1391: 220) عراق اگر میتوانست جزیره آبادان را تصرف کند، معادلات صحنه جنگ به کلی تغییر میکرد و میتوانست معاهده سال 1975میلادی را تغییر بدهد و اروند رود را شط العرب بنامد. اما مقاومت رزمندگان و مردم آبادان تا شکسته شدن حصر این شهر باعث شد عراق این خیال باطل را از ذهن خود بیرون کند. نکته قابل توجه آن است که کارگران و کارمندان پالایشگاه آبادان در طول دوران حصر در آنجا باقی ماندند و سوخت واحدهای مدافع آبادان را تامین میکردند.
اما در آخر باید اشاره کرد که به دلیل زمین گیر شدن ارتش عراق در خاک ایران طرح اشغال شهرهای اهواز، دزفول و مسجد سلیمان نیز مسکوت ماند. یاسر عرفات به صدام حسین گفته بود نفت ایران در مسجد سلیمان متمرکز شده است و اگر این شهر به اشغال درآید، ایران ناچار به تسلیم و یا توقف جنگ خواهد بود.
4-1-4.مواضع ضعیف سازمان ملل متحد
دبیرکل سازمان ملل متحد در همان روز 31 شهریور بدون توجه به تجاوزگری عراق به هر دو دولت پیشنهاد کرد که مساعی جمیله خود را در جهت کمک به حل مسالمت آمیز برخورد میان دو کشور به کار بندند. در روز دوم جنگ نیز شورای امنیت سازمان ملل متحد به درخواست دبیر کل برای رسیدگی به این موضوع جلسه تشکیل داد و صرفا به صدور بیانیه ای اکتفا شد که در آن نسبت به وضعیت رو به گسترش بین ایران و عراق ابراز نگرانی شده بود. دولت ایران این بیانیه ضعیف را رد کرد و درخواست آنان مبنی بر انتخاب الجزایر به عنوان کشور میانجیگر را نپذیرفت. در روز 28 سپتامبر 1980 برابر با 6 مهر ماه 1359 شورای امنیت اولین قطعنامه خود را بنا بر پیشنهاد کشور مکزیک صادر کرد. قطعنامه 479 در پنج بند تنظیم شده بود که بدون اینکه به مسئله تجاوزگری عراق و اشغال سرزمین های ایران توسط این کشور اشاره کند و صرفا به اظهار نگرانی عمیق درباره وضعیت رو به گسترش میان و عراق بسنده شده بود به اتفاق آرا تصویب شد.(همان،1391: 271) در قطعنامه 479 اعضای شورای امنیت از دو کشور خواسته بودند که از توسل بیشتر به قوه قهریه بپرهیزند و اختلافات خود را طبق اصول عدالت و حقوق بین المللی حل کنند. قطعنامه ذیل فصل ششم منشور سازمان ملل متحد صادر گردیده بود که عملا نمیتوانست گامی در جهت جلوگیری از جنگ فرا نهاد. صدام با توجه به اشغال سرزمین هایی از ایران و احتمالا درک آنکه بیشتر از این نفوذ در خاک ایران برایش سخت و دشوار بود از شورای امنیت تشکر کرد و قطعنامه را پذیرفت. آنها خواستار آن شدند که موضوع آتش بس و جنگ در قالب سه موضوع پیگیری بشود:
1. آتش بس
2. مذاکره برای رفع اختلافات سیاسی و مرزی و تغییر معاهده 1975 الجزایر
3. عقب نشینی به مرزها بر اساس توافق های بند 2
اما ابوالحسن بنی صدر رییس جمهور ایران این قطعنامه را رد کرد. در این شرایط عملا راهی جز تصمیم گیری برای دفاع از خاک کشور و بیرون راندن ارتش عراق برای جمهوری اسلامی ایران باقی نمانده بود. زیرا پذیرش آتش بس به هیچ وجه منافع ایران را تامین نمیکرد و سازمان های بین المللی نیز رابطه خوبی با ایران نداشتند. جناب آقای دکتر حسین علایی در کتاب وزین خود اشاره به گزینه چهارمی کردند و آن را گزینه ترکیبی نام نهادند. به این صورت که ایران همزمان که مشغول دفاع از خاک کشور است و تلاش میکند دشمن بعثی را به عقب براند، از هر نوع مذاکره مستقیم یا از طریق طرف ثالث نیز استقبال کند. در همین راستا ایران تلاش هایی نیز در همان ماه اول جنگ انجام داد و طرحی سه ماده ای را برای پایان دادن به جنگ در سازمان ملل متحد انجام داد. مواد این طرح عبارت بود است از:
1. فراخواندن همه نیروهای عراق از خاک ایران
2. اعلام آتش بس
3. اقدامات میانجیگرانه و حضور ناظران سازمان ملل در مرزهای دو کشور.
این طرح را شهید محمد علی رجایی نخست وزیر سابق ایران ارائه داد که باز هم استقبالی از آن نشد.
البته این راهبرد در سال های بعدی جنگ بیشتر ملموس شد.
نکته قابل اشاره در مورد این مبحث آن است که نبود وزیر امور خارجه در کابینه ابوالحسن بنی صدر از نقاط ضعف اساسی جمهوری اسلامی ایران در سال اول جنگ به شمار میرفت به طوری که عملا سفارتخانه های ایران در کشور های خارجی مرده و بی تحرک بود در صورتی که در ایران میتوانست با دیپلماسی قوی در همین شرایط جنگی سخت اهرم های فشار و امتیازات زیادی را فراهم بیاورد و روابطش فقط با چند کشور عربی خلاصه نشود.
4-1-5.رفت و آمد هیئت های صلح به ایران
در روز چهارم مهر ماه ابوعمار یاسر عرفات رییس سازمان آزادی بخش فلسطین192 ( ساف ) از طریق مسیر شوروی وارد خاک ایران شد تا با مقامات این کشور به گفتگو درباره صلح بنشیند. او دیدارهایی با مقامات جمهوری اسلامی ایران داشت اما به دلایلی که در آخر ذکر خواهد شد به نتیجه نرسیدند.
پنج مهر ماه ضیاء الحق193، رییس جمهور پاکستان که حبیب شطی دبیرکل سازمان کنفرانس اسلامی نیز او را همراهی میکرد وارد تهران شدند. مذاکره آنان نیز با مقامات تهران به سرانجامی نرسید. شاه بیت صحبت های هیئت های صلح آن بود که ایران ابتدا آتش بس را بپذیرد و بعدا وارد مذاکره بشود. طبیعی بود که ایران زیر بار این خواسته نرود زیرا بیرون راندن ارتش عراق از خاک کشور پس از پذیرش آتش بس امری ساده و سهل نبود.(بشیری،1389: 235) نکته مهم و قابل توجه آن است که در این مذاکرات اولیه سال اول جنگ به هیچ وجه بحث غرامت نیز مطرح نبود. اتخاذ تصمیمی که نشان از ترس و عدم مقاومت جمهوری اسلامی ایران بود باعث میشد مثل قراردادهای پادشاهان قاجار کیلومتر ها از خاک ایران را جدا کند و در همین اثنای انقلاب ایران را تبدیل به کشوری ضعیف و بی پشتوانه بکند و بعدها نیز برای امتیاز گرفتن از ایران کشور های دیگر نیز به همین سبک عمل کنند و ایران را به پنج کشور کوچک و ضعیف تبدیل کنند. عراق در طول این مدت نیز سازمان پدافندی خود را با استفاده از امکانات مهندسی در مناطق اشغالی تقویت کرده بود و موانع و استحکامات در جلوی مواضع یگان های خود تعبیه کرده بود که بتواند سرزمین های اشغالی را حفظ کند و برای مذاکره با ایران دست بالا را داشته باشد و بتواند از این سرزمین ها برای چانه زنی با مقامات ایران استفاده کند و امتیازات لازم را اخذ کند. در تاریخ 28 دی ماه سال 1359 نیز آقای اولاف پالمه194 نماینده دبیرکل وقت سازمان ملل به ایران سفر کرد و طرحی مبنایی برای حصول به توافق را به این شرح ارائه داد.
الف) منع کاربرد زور برای تسلط بر زمین های دیگران
ب) اصل عدم مداخله در امور داخلی دیگران
ج) اصل آزادی کشتیرانی در خلیج فارس و آب های بین المللی
اما ایشان نیز حاضر نشد عراق را به عنوان متجاوز محکوم کند. سازمان ملل به دنبال پایان دادن به جنگ و ایجاد آتش بس بود ولی تا خروج نیروهای عراقی از سرزمین های اشغالی ایران این حصول غیر قابل دستیابی بود. در روز 21 دی ماه همان سال کنفرانس سران کشورهای اسلامی در طائف عربستان برگزار شد. در این کنفرانس عراق نیز حضور داشت و صدام به نمایندگی از کشورش هشتاد دقیقه به ایراد سخنرانی پرداخت. او در سخنرانی خود خواستار مشخص شدن حاکمیت شط العرب، خطوط مرزی زمینی و همچنین اجرای قرارداد الجزایر شد. در پایان این کنفرانس هیئت حسن نیتی متشکل از روسای کشورهای پاکستان، ترکیه، بنگلادش، گامبیا، سنگال، گینه به همراه یاسر عرفات 195( سازمان آزادی بخش فلسطین ) و حبیب شطی ( دبیر کل سازمان کنفرانس اسلامی ) تشکیل شد. این هیئت در اسفند ماه به تهران سفر کرد و با اعضای شورای عالی دفاع ایران نیز دیدار کرد. آنها در جماران با امام خمینی نیز ملاقات کردند. حضور آنها به خاطر شنیدن نظرات ایران در مورد آتش بس بود وگرنه حامل پیشنهاد خاصی برای ایران نبودند. ایران نیز طرح خود را در سه ماده به هیئت صلح تقدیم کرد که عبارت بود از:
الف) تشخیص متجاوز و تنبیه او
ب) قبول آتش بس پس از خروج متجاوز از خاک ایران
ج) اعلام پذیرش عملی معاهده 1975 از سوی عراق
به این ترتیب سفرهای هیئت های حسن نیت به ایران برای پایان دادن به جنگ در سال 1359 هجری شمسی به این چهار مورد خلاصه میشود اما در سال 1360 و 1361 باز هم سفرهایی و گفتگوهایی جهت پایان بخشیدن به جنگ با کشور ایران و عراق انجام میشود که در بحث رویدادهای مهم جنگ در سال 1360 و نیز در بخش استراتژی نظامی برون مرزی ایران در جنگ با عراق پس از فتح خرمشهر در خرداد ماه سال 1361 به آن خواهیم پرداخت.
4-1-6.مقاومت، دفاع و بیرون راندن عراق از خاک ایران
ارتش عراق توانسته بود در چهار ما ابتدایی جنگ، قسمت های مهمی از خاک ایران را به تصرف خود در بیاورد. نوار مرزی ایران از شمال قصرشیرین تا اطراف آبادان را به غیر از منطقه چنگوله تا دهلران و نیز رقابیه تا بستان اشغال شده بود. همچنین سرتاسر ساحل رودخانه کرخه و بسیاری از مناطق جنوب اهواز و غرب رودخانه کارون نیز به تصرف آنها درآمده بود. البته به همت رزمندگان و مقاومت بی نظیر آنها تجاوز ارتش عراق در خاک ایران متوقف شده بود و به نظر شخصی نگارنده با توجه به انکه ارتش وضعیت مناسبی را نداشت و بسیاری از مناطق مثل پادگان حمیدیه و شرق کارون خالی از نیرو شده بود، دفع تجاوز تا این حد هم بسیار با اهمیت بود. اگر توقف عراق و زمین گیر شدن آنها را مرحله اول بنامیم، زمانی که ایران تصمیم به عقب راندن عراق به خاک خود و مرزهای بین المللی را میکند را باید مرحله دوم از راهبرد ایران نام گذاری کنیم. این مرحله به فرماندهی ابوالحسن بنی صدر رییس جمهور سابق ایران کلید میخورد. او در شانزدهم مهر ماه در مصاحبه ای با لوموند196 گفته بود: ایران خود را برای یک حمله بزرگ آماده خواهد کرد. او توان خود را بر بازسازی ارتش و به کارگیری یگان های ارتش در عملیات های آفندی ( تهاجمی ) بنا مینهد و بدون توجه به کاربرد نیروهای مردمی، تنها به قوای سازمان یافته که متشکل از فرماندهان عالی نظامی وقت بود اکتفا میکند. ” در این راستا ارتش جمهوری اسلامی پس از مدت کوتاهی از آغاز تهاجم ارتش بعثی عراق؛ چهار عملیات مهم آفندی را از هفته دوم مهر ماه تا نیمه ی دی ماه 1359 در قالب عملیات های پل نادری، جاده ماهشهر، نصر و عملیات توکل طرح ریزی و اجرا کرد. به موجب انجام این چهار عملیات، سه فرماندهی در جبهه غرب درفول، غرب اهواز و شمال آبادان تشکیل شد. “(علایی،1391: 284)اصول و مبانی به کار گرفته شده در این عملیات، مبتنی بر آموخته های قبل از انقلاب بود، حتی تاکتیک عملیات مبتنی بر تجاربی بود که در مانورهای آموزشی علیه دشمن فرضی حاصل شده و در یک جنگ واقعی محک نخورده بود. لذا عملیات هایی که بر اساس این اصول و مبانی به اجرا درآمد موفق نگردید.
4-1-7.عملیات پل نادری
این عملیات در روز 23 مهر ماه با طرح ریزی و فرماندهی تیمسار ظهیر نژاد در منطقه پل نادری و در منطقه غرب دزفول و در غرب رودخانه کرخه با هدف عقب راندن دشمن از مناطق اشغالی به اجرا در آمد. لشکر 21 حمزه و تیپ 2 دزفول مامور به تصرف کل غرب رودخانه کرخه تا مرز فکه شدند. لشکر 16 زرهی قزوین نیز به عنوان احتیاط انتخاب شد. در حالی که لشکر 21 سه گردان پیاده و یک گردان تانک بیشتر در اختیار نداشت و مابقی نیروها هنوز به آنها ملحق نشده بودند با آتش توپخانه به مصاف دو لشکر از ازتش عراق که بالغ بر 20 گردان بودند رفتند. اما باز هم موفق عمل کردند و توانستند عراقی ها را هف