افت تحصیلی یکی از معضلات آموزش و پرورش به شمار می رود که باعث هدررفتن سرمایه انسانی و مالی می شود .

تعطیلات زیاد باعث فراموشی آموخته ها می شود و همچنین به علت اینکه کتابهای درسی دارای حجم زیاد بوده و زمان ما محدود و با تعطیلات رسمی و غیر رسمی زمان کمتر می شود بنابراین هم از کیفیت و کمیت تدریس و آموزش کاسته شده و باعث افت تحصیلی می گردد . برای جلوگیری از آن باید علاوه بر کاهش تعطیلات ایجاد عادات مناسب مطالعه در دانش آموزان بوجود آوریم تا در هنگامی که در تعطیلات بسر می برند از آموزش آنقدر دور نمانند که برگشت به حالت قبل از تعطیلات مشکل و نیاز به وقت زیاد باشد . یکی از مسایل و مشکلات اساسی نظام آموزشی هر کشوری مسأله افت تحصیلی است. این مسأله هر ساله هزینه های سنگینی به بار می آورد و دور نمای پیشرفت و توسعه اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی کشورها را مبهم می نماید. براساس مطالعات انجام شده این مشکل هر ساله درحال افزایش است و بسیاری از دانش آموزان و حتی دانشجویان نمی توانند از پس مواد و محتوای آموزشی طراحی و تدوین شده و برآمده و یا آنها را در موعد مقرر به پایان رسانند. زمانی این مسأله تأسف انگیزتر خواهد بود که بدانیم بسیاری از این افراد

– تعریف افت تحصیلی

بیابان گرد(1375)، بیان می کند که: منظور از افت تحصیلی« کاهش عملکرد تحصیلی دانش آموز از سطحی رضایت بخش به سطحی نامطلوب است » توجه به تعریف فوق نشان می دهد که مقایسه و سنجش سطح عملکرد تحصیلی قبلی و فعلی دانش آموز بهترین شاخص از افت تحصیلی است. نکته تواناییهای لازم برای کسب موفقیت دارند و موفق نمی شوندقابل توجه این است که این مشکل، دارای ابعاد مختلفی است که تمامی آن را می توان در سه بعد فرد، خانواده و مدرسه و جامعه خلاصه نمود. قبل از شرح نقش هر یک از این ابعاد و عوامل باید اضافه نمود که فقط در ذهن و روی کاغذ می توان آنها را از یکدیگر مجزا نمود، در واقعیت گاهی چنان این عوامل درهم تنیده اند و کنش متقابل دارند که تعیین نقش و سهم هر کدام به دشواری امکان پذیر است( بیابان گرد137

الف ) علل فردی

1- هوش: بدون شک یکی از عوامل مهم در افت تحصیلی کمبود هوش و تواناییهای ذهنی است. هوش هرفرد را می توان به دو نوع هوش عمومی و اختصاصی(با استعداد) تقسیم کرد .

هوش عمومی نوعی توانایی است که در اغلب فعالیتهای انسان خود را نشان می دهد هوش اختصاصی استعداد خاصی است که فرد دریک یا چند زمینه خاص دارد. اگر به نمرات دروس مختلف یک فرد نگاه کنیم می بینیم که نوعی رابطه بین آنها وجود دارد (هوش عمومی)، یعنی، این طور نیست که آن فرد در یک درس بسیار قوی و در درس دیگر بسیار ضعیف باشد. از طرف دیگر کمی تفاوت ممکن

است دیده شود مثلاً فرد در درس علوم بهتر از ادبیات فارسی باشد ( هوش اختصاصی ) افراد از نظر میزان برخورداری از هوش عمومی و اختصاصی با یکدیگر تفاوتهای بسیاری دارند که باید به آنها توجه کرد . مطالعات نشان داده است که درصد بسیار اندکی( حدود 10 درصد) از موارد افت تحصیلی به علت ناتوانی ذهنی و عدم کشش فرد است. بسیار مشاهده شده است دانش آموزی را که مشکل تحصیلی داشته و با تشخیص کمبود هوشی به مراکز مشاوره و کلینیکها ارجاع داده اند پس از ارزیابی دقیق مشخص می شود که دانش آموز هیچ گونه ضعف شناختی و یا هوشی ندارد و علت یا علل دیگری عامل مسأله است. امروزه دیگر آن اهمیتی که در گذشته به هوش داده می شد داده نمی شود گفته می شود هر شخص با نردبان صفات شخصیتی خود راه تکامل و پیشرفت را طی کند و آنچه مهم است صبر و بردباری و بویژه پشتکار است( بیابان گرد1375)،.

ازبین دو دانش آموز با بهره هوشی مساوی، آن موفق تر خواهد شد. پیشرفت تحصیلی بهتری خواهد داشت که تلاش بیشتری نموده و پشتکار زیادتری داشته باشد

– توجه : برای یادگیری و به خاطر سپردن هر مطلبی اولین شرط توجه به آن مطلب است بدیهی است که اگر دانش آموز از هوش بالایی هم برخوردار باشد ولی به مطلب یا موضوعی توجه نکند نمی تواندآن را فراگیرد علت افت و شکست تحصیلی بعضی از دانش آموزان ناشی از عدم توجه به معلم و موارد تدریس شده و نیز عدم تمرکز حواسی هنگام مطالعه و انجام تکالیف درسی است و هرچه توجه بیشتر باشد یادگیری عمیقتر انجام شده و تعطیلات نمی تواند باعث فراموشی مطالب گردد(همان منبع).

3- انگیزه: انگیزه به حالتهای درونی فرد که موجب هدایت رفتار او به سوی نوعی هدف است گفته می شود انگیزه درواقع موتور حرکت هر فردی است – محققان یکی از دلایل افت تحصیلی را نداشتن انگیزه پیشرفت می دانند. و چون دانش آموزان ما انگیزه ندارند خواهان این هستند که از هرفرصتی برای فرار از مدرسه و تعطیل کردن محل تحصیل خود استفاده کنند. افراد دارای انگیزه پیشرفت بالا به تکالیفی روی می آورند که درجه دشواری آن در حد متوسط باشد و از تکالیف خیلی آسان یا خیلی دشوار پرهیز می کنند تکالیف آسان برای آنان مبارزه ای تلقی نمی شود و رقابت علیه استانداردهایی چنین آسان ایجاد انگیزه نمی کند، و انجام دادن تکالیف آسان نیز احساس فضیلتی به شخص نمی بخشد، گرچه تکالیف

دشوار چالش فراوان ایجاد می کنند، ما برای افراد دارای نیاز به پیشرفت بالا انگیزه آفرین نیستند، زیرا موفقیت در آنها بسیار غیر تحمل است. افراد دارای انگیزه و نیاز به پیشرفت پایین نیز به سوی تکالیف نیمه دشوار روی می اوردند . اما درتمایل به نزدیک شدن به آنها چندان مصمم نیستند کسانی که دارای ترس شدید از شکست هستند، یا به سوی تکالیف بسیار آسان که احتمال موفقیت در آنها زیاد و احتمال شکست بسیار کم است روی می آوردند، یا به تکالیف بسیار دشوارکه بتوانند ازدشواری آنها به عنوان بهانه ای برای عدم موفقیت استفاده کرد( بیابان گرد،1375).

برای ایجاد انگیزه در دانش آموزان معلمان ومربیان می توانند از روشهای زیر بهره گیرند :

الف ) باید تلاش نمود تا درفرد احساس نیاز به وجود آید.

ب ) وقتی دانش آموزی در اثر شکست در درس تازه نسبت به آن درس نگرش منفی پیدا می کند، باید به او کمک کرد در درس تازه موفقیت کسب کند و در نتیجه به تصوری مثبت تر نسبت به توانایی خود در مورد یادگیری مطلب درسی دست یابد زیرا یادگیری همراه با موفقیت به ایجاد انگیزه منجر می شود .

مطلب مرتبط :   تقصیر، حقوق، ، نظریه‌ی، معنوی، زیان‌های

ج ) آنچه که ازدانش آموزان به عنوان هدف آموزش انتظار دارید درآغاز درس دقیقاً برای آنان بگویید .

د ) هدفهایی را که مطرح می کنید باید روشن معین و متناسب با توانایی دانش آموزان باشد .

ه ) در شرایط مقتضی از تشویقهای کلامی استفاده کنید استفاده از کلماتی چون خوب عالی و مرحبا پس از عملکرد درست دانش آموز، از تدابیر مؤثر در ایجاد انگیزه است .

و ) باید شرایطی را فراهم کرد که دانش آموز موفقیت خود را احساس کند. زیرا هیچ چیز مانند خود موفقیت به موفقیت کمک نمی کند.

ز ) باید تکالیفی را که ارائه می دهید نه بسیار مشکل باشد و نه ساده .

ح ) تکالیف یکنواخت ارائه ندهید به عبارت دیگر از خاصیت برانگیختی مطالب مختلف استفاده کنید.

ت ) تبادل نظر با دانش آموزان درباره­ی مشکلات درسی و شرکت دادن آنها در طرح نقشه های کار وفعالیت فواید زیادی دارد .

ی ) تکالیفی را که به دانش آموزان می دهید جلسه بعد از آنان بخواهید

ق ) مطالب آموزشی را از ساده به دشوار ارائه دهید . ارائه مطالب از ساده به مشکل و به صورت متوالی باعث می شود که دانش آموزان ابتدا در یادگیری مطالب ساده به اندازه کافی موفقیت به دست آورند و این توفیق اولیه انگیزه آنها را برای یادگیریهای بیشتر افزایش دهد .

ز ) از ایجاد رقابت و همچشمی در میان دانش آموزان جلوگیری کنید .

ک ) می توان با فعال نمودن دانش آموز در هنگام تدریس و وادار ساختن وی به انجام کارهایی درباره درس در او انگیزه قوی ایجاد کرد.

ل ) بالاخره برقراری رابطه بین مطالب کتب درسی با واقعیات زندگی، در ایجاد انگیزه مؤثر است

(نصر اصفهانی، 1371).

4- آشفتگی های عاطفی و هیجانی : مشکلات عاطفی و هیجانی دانش آموزان در مقاطع مختلف رشد می تواند باعث افت تحصیلی آنان شود و یادگیری را تا حد زیادی کاهش می دهد. اگر ما از زمان بهره کافی ببریم اگر تعطیلات زیاد هم داشته باشیم مسئله ای نیست و بازدهی ما کم نخواهد شد البته باید به روحیه و روان دانش آموزان توجه کافی شود تا این امر صورت بگیرد

فشارهای روانی خاص هر مرحله از رشد می تواند باعث اشتغال خاطر، آسیب وارد آمدن به قوای هوشی ، تحلیل انرژی ذهنی، عدم متمرکز حواس و در نهایت افت تحصیلی دانش آموزان شود.

5- نارساییهای جسمی:

الف ) دانش آموزانی که دارای بنیه­ی ضعیفی هستند و از سلامت عمومی کامل برخوردار نیستند نمی­توانند به اندازه کافی کوشش و فعالیت داشته باشند این دسته به خاطر دارا بودن استعداد ابتلا به انواع بیماریها از پیشرفت تحصیلی درسی باز می مانند .

ب ) وجود ضعف در بینایی و شنوایی نیز سبب عقب ماندگی و افت تحصیلی می شود بعضی از دانش آموزان دچار این نوع ضعف ها هستند که اگر به موقع تشخیص داده نشود به علت خوب درک نکردن درسها، افت تحصیلی اجتناب ناپذیر است .

ج ) ناراحتیهای مربوط به مراکز عصبی و ناهماهنگی های حسی و حرکتی درجای خود باعث افت تحصیلی دانش آموز خواهد شد .

د ) مشکلات ارتباطی: توانایی برقراری ارتباط با معلمان و همکلاسیها باعث استفاده هرچه بیشتر از مطالب و موضوعات کمک گرفتن برای حل مشکلات درسی احتمالی و ایجاد صمیمیت خواهد شد گاهی فقدان مهارت اجتماعی باعث گوشه گیری و انزوا گزینی کودک و به دنبال آن افت تحصیلی خواهد شد(بیابان گرد، 1375).

 

ب ) علل خانوادگی

الف ) روابط نظام ارزشی خانواده: شاید بتوان گفت مهمترین عامل مؤثر در شکل گیری نگرش دانش آموز نسبت به تحصیل خانواده است اینکه والدین با دانش آموز و درس و تحصیل او چگونه برخورد کنند و در الگوهای تربیتی خود برای چه نوع رفتارهایی ارزش قائل می شوند. یکی از اجزای اساسی، در شکل گیری نگرش دانش آموز نسبت به تحصیل است چنانچه نگرش خانواده نسبت به مدرسه، معلمان و درس منفی باشد و یا بین آنچه می گویند و آنچه عمل می کنند تفاوت وجود داشته باشد طبیعی است که به تدریج فرزند آنها نیز نگرشی منفی به درس و تحصیل پیدا خواهد کرد. در مورد بسیاری علت افت

تحصیلی و یا شکست تحصیلی به وجود این گونه نگرشهای منفی، تضادها، مساعد نبودن شرایط خانواده از نظر عاطفی و روانی برمی گردد. اگر کمی در مورد آن روی سکه، یعنی نقش خانواده در پیشرفت تحصیلی سخن بگوییم اهمیت آن بیشتر روشن می شود .

مهمترین نقشی که والدین درزمینه پیشرفت تحصیلی فرزندان می توانند داشته باشند ایجاد محیطی آرام و مساعد برای مطالعه و انجام تکالیف است. دربعضی مواقع والدین به طورناخواسته و ناآگاهانه نه تنها محیط مساعدی را برای مطالعه فرزندان ایجاد نمی کنند. بلکه اصرارمی ورزند که دانش آموزان درمحیلی آکنده ازسروصدا و محرکهای مختلف مزاحم به انجام تکلیف بپردازند. آنها تصورمی کنند مطالعه و انجام تکالیف نیزمانند کارهای دیگردرهرشرایطی قابل انجام است. ولی باید توجه داشت که یادگیری درشرایطی بهترصورت می گیرد. که درآن محیط آرام باشد و محرکهای مزاحم ازجمله تلویزیون، بازی سایرکودکان و سروصداهای دیگرکمترباشد والدین با اجتناب ازترتیب دادن جشنها و مراسم مختلف و یا شرکت درآنها درایام امتحانات    می توانند برپیشرفت تحصیلی فرزندان خود تاثیرداشته باشند.

غنی کردن محیط خانواده ازدیگرراههایی است که پیشرفت تحصیلی فرزندان را تضمین می کند.

والدین می توانند به جای خرید اشیای غیرضروری برای دانش آموزان کتابهای کمک درسی و وسایل کمک آموزشی تهیه کنند ،تا ازاین طربق هم دانش آموزان اوقات فراغت خود را به خوبی بگذرانند و هم به یادگیری آنها کمک شود متاسفانه درکشورما مطالعه­ی کتابهای غیردرسی و کمک درسی کمترمتداول است درحالیکه ازطریق تهیه­ی این گونه کتابها می توان کمک موثری به فرزندان کرد(بیابان گرد،1375).

ب) فقرمالی خانواده یکی ازعوامل مهم افت تحصیلی کودک است که به طورغیرمستقیم برپیشرفت درسی چنانکه اشاره شد تاثیرمی گذارد محروم ماندن ازغذای سالم و کافی و نداشتن استراحت لازم به علت پرداختن به فعالیتها وکارهای غیردرسی برای جبران فقرمالی موجب عقب ماندگی درسی می شود.

ج) فقر فرهنگی و بیسوادی یا کم سوادی والدین .

د ) فقدان والد یا والدین .

و ) علت دیگری که ناشی از مشکلات خانوادگی است و برمیزان پیشرفت درسی دانش آموز تأثیر دارد نحوه ارتباط دانش آموز با برادران و خواهران است . اگر در خانواده بیشتر افراد همواره مشغول مطالعه باشند در رویکرد دانش آموز به مطالعه تأثیر خواهد گذاشت برعکس اگر انها فعالیتهای بی فایده داشته باشند . بتدریج ممکن است کودک از انها الگو گرفته و به عقب ماندگی درس گرفتار شود.

مطلب مرتبط :   دیپلماسی، فرهنگ، بازیگر، فرهنگی،، -، بینالمللی

ج ) علل آموزشی مدرسه ای

گاهی علت افت تحصیلی و یا شکست درسی دانش آموز را باید درمدرسه جست وجو کرد . اهم عللی که می توان از این نظر مورد بررسی قرار داد به شرح زیر است:

1- شیوه تدریس معلم می توان گفت که هر دانش آموز به شیوه­ی خاص مطالب درسی را درک وفرا می گیرد، وظیفه معلم است که با شناخت دانش آموزان و آگاهی از چگونگی کاربرد شیوه های مختلف تدریس روش مناسبی برای تدریس انتخاب کند گاهی علت افت تحصیلی دانش آموز این است که شیوه تدریس معلم مطابق روش یادگیری دانش آموز نیست

– برنامه درسی مدرسه گاهی علت افت تحصیلی دانش آموزان این است که برنامه درسی طراحی شده از طرف مدرسه مناسب نیست، مثلاً دروس نسبتاً سخت را پشت سرهم و یا درساعاتی گذاشته اند که عموماً دانش آموزان خسته هستند وهمچنین در اکثر مدارس مسئله کتابخوانی و حفظیات مطرح است نه مطالب کاربردی و عملی.متناسب با نیازاجتماعی و فرهنگی جامعه( امین شایان جهرمی، 1386).

3- افتخارات و پیشداوریهای معلم گاهی افت تحصیلی دانش آموز انتظار عدم موفقیت و پیشداوری غلطی است که معلم از دانش آموز دارد معلم در اولین برخورد با شاگردان خود سعی می کند یا پیشداوری خود آینده تحصیلی آنها را مجسم کند مطالعات نشان داده است که این پیشداوریها بر میزان پیشرفت و یا شکست دانش آموز در درس تأثیر دارد به این صورت که اگر ما دانش آموزی را که نمرات متوسط دارد به یک معلم معرفی کنیم و به او بگوییم تیز هوش است و نمرات درخشانی خواهد آورد خود این دادن نگرش بر ارتباط معلم با دانش آموز تأثیر خواهد گذاشت و باعث پیشرفت درسی وی خواهد شد نتیجه اینکه معلمان باید از پیشداروی بویژه پیشداوری منفی و انتظار شکست در یک فرد جداً بپرهیزند زیرا خود این پیشداوری منجر به شکست او خواهد شد

– شرایط فیزیکی کلاس گرما یا سرمای بیش از حدکلاس ، نامناسب بودن نظافت و نورکلاس ، سروصداهای غیر معمول و تعداد بیش از حد دانش آموزان در کلاس از جمله عواملی است که ممکن است افت تحصیلی را در پی داشته باشد .

5- تعویض مکرر معلمان در طول سال تحصیلی و ناتوانی بعضی از دانش آموزان به منظور سازگاری با روش تدریس و خصوصیات معلم ممکن است بویژه در مقاطع آموزشی، پایین تر منجر به افت تحصیلی شود .

6- ارزیابیهای نادرست معلمان از عملکرد دانش آموزان کنترل نامناسب کلاس توسط معلم فقدان وسایل کمک آموزشی، کمبود کتب درسی، عدم همکاری و ارتباط بین اولیاء و مدرسه کمبود فضاهای آموزشی از جمله دیگر علل مؤثر در افت تحصیلی دانش آموزان از میان عوامل فوق معلم اهمیت بسیاری دارد. ویژگی های یک معلم خوب را در اینجا بیان می کنیم (ممتاز جهرمی ،1386).

– برخورداری از سلامت جسمانی، معلم باید هم از سلامت جسمانی و هم سلامت روانی برخوردار باشد تا قادر به ایفای نقش های مختلف خود باشد.

2- توانایی درشناخت دانش آموزان و صمیمی شدن با آنها.

3- توانایی در مشارکت دادن دانش آموزان در فرایند یادگیری ، چون وظیفه اساسی معلم در تدریس، راهنمایی دانش آموزان برای یادگیری است. معلم خوب معلمی است که با استفاده از شیوه های گوناگون و در موفقیتهای مختلف، دانش آموزان را فعالانه با مطالب آموزشی و موقعیتهای یادگیری درگیر نماید.

 

4- توانایی در استفاده از شیوه های مناسب تدریس .

5- رعایت اصول ارائه مطالب ارائه مطالب به دانش آموزان باید با رعایت اصول و ترتیبی انجام شود تا یادگیری را سهل تر و پایدارتر کند. به عنوان مثال الگوی زیر مناسب است؛ مطلع کردن دانش آموز از اهداف آموزشی، ایجاد انگیزه و جلب توجه یادگیرنده، یادآوری مطالب قبلی مربوط به درس جدید، ایجاد شرایط ارائه درس و رعایت تسلسل و هدایت بحث در کلاس .

– استفاده از وسایل و امکانات کمک آموزشی در صورتی که از حواس مختلف انسان برای یادگیری استفاده شود، مسلماً یادگیری راحت تر و عمیق تر صورت می گیرد ، لذا معلمی بهتر است که حتی الامکان حواس بیشتری را در یادگیری درگیر نماید .

7- ارزشیابی مستمر از دانش آموزان، معلمی موفق است که همواره میزان یادگیری دانش آموزان را مورد ارزیابی قرار دهد تا بتواند روشها و برخوردهای خود را اصلاح کند.

8- داشتن انعطاف عاطفی

9- با ثبات بودن رفتار معلم باید واضح و روشن باشد زیرا قابل اعتماد و اتکا بودن معلم به قابل پیش بینی بودن رفتار او بستگی دارد.

10- منطقی بودن.

11- خلوص و یکرنگی و تبعیض نگذاشتن بین دانش آموزان.

12- بردباری و صبوری.

13- توانایی گوش دادن به گفتار دانش آموزان.

– طرد نکردن دانش آموزان و لقب ندادن به آنها.

15- وارد نشدن به حریم شخصی فرد ، بسیاری از دانش آموزان از اینکه با اصرار معلم مسایل شخصی خود و خانوادگی شان را افشا کنند . دچار احساس ناراحتی و گناه می شوند ، از این رو معلم در صورت تمایل دانش آموز با شیوه­ی محتاطانه ای باید به دانش آموز نزدیک شود.

16- استفاده نکردن از تنبیه های لفظی .

17 – توانایی ایجاد رروابط صمیمانه با والدین.

18- کاهش سطح ناکامی و بدرفتاری ، معلم باید در زمانی که دانش آموز دچار ناکامی در زمینه­ی تحصیلی و یا ارتباطی می شود به او یاری رساند از شدت هیجانات منفی سوء رفتار وی بکاهد .

19- امکان انتخاب و ابراز وجود دادن به دانش آموز.

20- تشویق دانش آموز به برنامه ریزی و پذیرش مسئولیت تحصیلی ، معلم خوب معلمی است که دانش آموز را تشویق به برنامه ریزی برای انجام تکالیف و وظایف خود کند تا ازاین طریق احساس کفایت و توانمندی در وی ایجاد شود.

– بالاخره برقراری نظم و انضباط در کلاس، از جمله نشانه های معلم خوب و موفق آن است که بتواند نظم و انضباط منطقی را در کلاس حکمفرما کند و صرفاً به ارائه درس توجه نداشته باشد. منظور از انضباط هم ساکت و آرام بودن و گوش دادن به حرفهای معلم نیست زیرا جو کلاس باید متنوع و دوست داشتنی باشد ؛ به طوری که هر دانش آموز احساس آرامش و دلبستگی به کلاس داشته باشد. باید تا آنجا که ادامه دارد مدرسه را جذاب کنیم تا دانش آموزان خواهان بودن در آن باشند نه فرار از مدرسه. دراینجا به راه حل هایی برای جذابیت مدرسه بیان می شود .