کاملاً قیاسی است. حکومت‌ها نیز بر پایه همین ساختار شکل می‌گیرند. شباهتی تام و تمام یا به قول ژیل دولوز این‌همانی میان ساختار دین و دولت در تاریخ وجود داشته است. از این رو دین و دولت (دولت خودکامه) یا از دل یکدیگر بیرون می‌آمده‌اند یا در هماهنگی کامل با یکدیگر بوده‌اند. ذهنیت استقرایی با به هم ریختن این ساختار، نوعی تعارض میان دین و دولت پدید آورد که برای ادامه حیات خود ناگزیر به جداسازی دین از سیاست گردید. ساختار دموکراتیک حکومت در ذهنیت استقرایی با ساختار استبدادی ذهنیت قیاسی نتوانستند هماهنگی واقعی بیابند و در نتیجه برخی ساخت‌های سیاسی دست به تقلب زده و نظام‌های خودکامه را در قالب ساختارهای دموکراتیک بازتولید کرده‌اند. اما تعارضات عقلانی و منطقی میان این دو ساختار مشکلات بی‌پایانی برای آنها به وجود آورده است. در نظام شبکه‌ای دولت نقش پاسداری فرهنگ و ارزش‌های ملی را از کف می‌دهد و صرفاً به تأمین‌کننده امنیت و زیرساخت‌های زندگی مدنی تبدیل می‌شود که آن را هم می‌شود به بخش خصوصی واگذار نمود! در نتیجه نوعی تمایل به آنارشی مثبت (زندگی مدنی بدون دولت) پدید می‌آید. (نگ. ک. به: ژیل دولوز به نقل از شایگان 1388: 147 تا 149)<br/” title=”br”>br /> محلی‌گرایی، ملی‌گرایی و جهان‌گرایی. انحصار زندگی به یک محل، زیست‌جهان محدودی را به وجود می‌آورد که چارچوب زندگی روزانه و اندیشه‌های فرد را شکل می‌دهند. با شکل‌گیری دولت‌های ملی، بخشی از این چارچوب‌های محکم محلی به نفع کشور در هم شکسته شد و گرایش‌های ملی گرایش‌های محلی را تحت تأثیر قرار داد. از سوی دیگر با گسترش ارتباطات رسانه‌ای و حمل و نقل، چارچوب‌های گرایش‌های ملی نیز آسیب‌پذیر شدند و گرایش‌‌های جهانی و جهان‌وطنی شیوع یافتند. (نگ. ک. به: گل‌محمدی 1389)
ذاتباوری، نسبیت‌باوری، ناباوری. ذات‌باوری ویژگی خاص‌گرایی فرهنگی است که در ذهنیت قیاسی بر اساس تعیّن حقیقت و یگانگی آن بنا شده است. در ذهنیت استقرایی از آنجا که حقیقت تعین نیافته است، درباره چیستی حقیقت نه موضع انکاری وجود دارد و نه موضع پذیرش کامل بلکه عقل به عنوان یگانه ابزار شناخت، در تکاپوی فهم حقیقت است، در نتیجه تساهل و تسامح و نسبیت‌گرایی فرهنگی به ویژگی آن تبدیل می‌شود. اما در ذهنیت شبکه‌ای حقیقت غیرقابل درک است و در نتیجه می‌توان گفت باور به حقیقت یا امید به رسیدن به آن به امر محال تبدیل می‌شود. همین ذهنیت است که همه معرفت‌ها را در رسیدن ما به حقیقت هم‌سطح و هم‌ارزش می‌کند و به تفسیر بی‌پایان انواع معرفت‌ها می‌پردازد.
زمان در ساخت‌های قیاسی اغلب محلی بوده و در نسبت با رفتارهای دوره‌ایِ طبیعت سنجیده می‌شده است. به نوعی هنوز هم در فرهنگ‌های خاص‌گرا زمان طبیعی بر زمان مکانیکی ارجحیت دارد. زمان مکانیکی در واقع نوعی سنجش عام جهانی است که ارتباط زمان را از مکان قطع کرد. اما در جهان شبکه‌ای و فضای مجازی و فناوری‌های رسانه‌ای جدید امکان دستکاری زمان، به عقب‌برگرداندن آن، به هم ریختن نظم و توالی زمانی و… امکان‌پذیر شده و به قول کاستلز نوعی تجربه بی‌زمانی (به معنی توالی رویدادها) در دسترس قرار گرفته است. (کاستلز، 1381: 531 و 532)

مطلب مرتبط :  

فصل سوم: روش‌شناسی‌تحقیق

3.1. مقدمه
تأثیر فضای مجازی بر عام‌گرا شدن یا خاص‌گرا شدن هویت افراد، پژوهشی میان‌رشته‌ای است که علاوه بر حوزه ارتباطات، کمابیش برخی از مباحث جامعه‌شناسی و فلسفه را نیز در بر می‌گیرد. تلاش پژوهشگر آن است که تا حد امکان به ویژگی‌های هویتی پرسش‌شوندگان بر اساس مدل ارائه‌شده در بخش آخر فصل دوم پی ببرد و جایگاه آنها را روی طیف خاص‌گرایی و عام‌گرایی مشخص کند و در نهایت رابطه‌ای میان میزان و شدت حضور در فضای مجازی و جایگاه فرد روی طیف هویتی او به دست آورد. در این فصل ابتدا روش تحقیق معرفی شده است و سپس متغیرهای پژوهش تعریف مفهومی و عملیاتی شده‌اند. در ادامه پرسشنامه تحقیق بر اساس شاخص‌های مندرج در بخش آخر فصل دوم ارائه گردیده و در پایان بحثی در خصوص جامعه آماری و حجم نمونه صورت گرفته است.

3.2. روش تحقیق
سنجش گرایش‌های افراد اساساً کیفی است، اما می‌توان از روش‌های کمّی هم برای اندازه‌گیری آنها کمک گرفت. در مطالعات و تحقیقات اجتماعی برای بررسی پدیده‌‌ها از دو روش پیمایش با استفاده از پرسشنامه و روش کیفیِ مصاحبه و مشاهده استفاده می‌شود. در پژوهش حاضر روش تحقیق، پیمایشی است. روش پیمایشی، توصیفی از نگرش و رفتار جمعیتی بر اساس انتخاب نمونه‌ای تصادفی و معرف از افراد آن جمعیت و پاسخ آنها به یک رشته سؤال است. به عبارت دیگر، روش پیمایشی روشی برای گردآوری داده‌هاست که در آن از گروه‌های معینی از افراد خواسته می‌شود به تعدادی پرسش مشخص پاسخ دهند. این پاسخ‌ها مجموعه اطلاعات تحقیق را تشکیل می‌دهند (بیکر 1377: 196). در این روش علاوه بر توصیف به تبیین پدیده‌ها نیز پرداخته می‌شود، بدین‌صورت که فرضیه‌هایی ساخته و سپس به آزمون کشیده می‌شوند. همچنین برای جمع‌آوری اطلاعات از ابزار پرسشنامه استفاده می‌شود؛ این پرسشنامه حاوی سؤالاتی درباره متغیرهای تحقیق است که به منظور اخذ نظرات افراد (نمونه‌ها) درباره متغیرهای تحقیق تهیه و تنظیم می‌شود. به طور کلی سؤالات پرسشنامه به صورت سؤالات چندگزینه‌ای (لیکرت) است که هر یک برای پاسخ به شاخص‌هایی تهیه شده است.
3.3. تعریف مفهومی و عملیاتی متغیرهای تحقیق
در فصل مبانی نظری، مفاهیم عام‌گرایی و خاص‌گرایی هویت مورد بررسی قرار گرفت. همچنین ویژگی‌های کلانی برای سه هویت تاریخی سنتی، مدرن و پست‌مدرن که در قالبی جدید و ذیل ساختارهای ذهنی قیاسی، استقرایی و شبکه‌ای مطرح شد تعریف گردید که از نقطه نظر این پژوهش می‌توانند میزان خاص‌گرایی و عام‌گرایی افراد را به طور نسبی مشخص کنند. در این بخش تعاریف مفهومی و عملیاتی متغیرهای وابسته و مستقل مورد بررسی قرار می‌گیرند.

3.3.1. متغیرهای وابسته تحقیق
خاص‌گرایی/ عام‌گرایی:
تعریف مفهومی
خاص‌گرایی را می‌توان توسل به عناصر هویت‌بخش فرهنگی خاص دانست که در آن بر بی‌همتایی شیوه‌ها، اعمال و ایده‌های یک گروه یا جماعت معین تأکید می‌شود. در این پژوهش، تعیّن حقیقت و اعتقاد به یکتایی باورهای یک گروه یا شخص که راه نفوذ در فرهنگ‌های دیگر یا نفوذ فرهنگ‌های دیگر در باورهای آن گروه را می‌بندد به خاص‌گرایی تعبیر می‌شود و عدم تعیّن حقیقت، چه شخص قائل به امکان دستیابی به آن باشد و چه امکان فهم حقیقت را امکان‌پذیر نداند، به عام‌گرایی تعبیر می‌گردد.

مطلب مرتبط :   قرآن، انکار، دشمن، کافر، اسلام، فرهنگ

تعریف عملیاتی
در این پژوهش سنجش عام‌گرایی و خاص‌گرایی افراد بر اساس تعلق آنها به یکی از نظام‌های ذهنی قیاسی، استقرایی و شبکه‌ای صورت می‌گیرد. به این منظور گویه‌هایی بر اساس ویژگی‌های ده‌گانه بخش 4 از فصل 2 تنظیم می‌شود. این گویه‌ها بر اساس تئوری تاجفل و ترنر سه بُعد دارند: بُعد شناختی، بُعد ارزشی، بُعد احساسی. بر این اساس کسانی که امتیاز بالایی کسب کنند خاص‌گراتر و کسانی که امتیاز پایینتری کسب کنند عام‌گراتر به شمار می‌روند.

3.3.2. متغیرهای مستقل تحقیق
میزان حضور در فضای مجازی (اینترنت)
تعریف مفهومی
عبارت است از مدت زمانی که در شبانه‌روز پرسش‌شونده به اینترنت متصل است.

تعریف عملیاتی
میزان حضور در فضای مجازی به پنج طبقه 1ـ یک ساعت و کمتر؛ 2ـ دوساعت؛ 3ـ سه ساعت؛ 4ـ چهار ساعت، و 5ـ پنج ساعت و بیشتر تقسیم می‌شود.

سابقه حضور در فضای مجازی
تعریف مفهومی
عبارت است از مدت زمانی که فرد پیش از این به اینترنت متصل بوده است.

تعریف عملیاتی
سابقه زمانی حضور در فضای مجازی به پنج طبقه 1ـ یک سال و کمتر؛ 2ـ یک تا سه سال؛ 3ـ سه تا پنج سال؛ 4ـ پنج تا هفت سال، و 5ـ هفت سال و بیشتر تقسیم می‌شود.

نوع استفاده از فضای مجازی
تعریف مفهومی
عبارت است از نوع استفاده پرسش‌شونده از اینترنت با توجه به محتوای سایت‌هایی که مورد بازدید قرار می‌گیرد.

تعریف عملیاتی
محتوای سایت‌های مورد استفاده پرسش‌شونده به چهار نوع خبری، علمی، آموزشی، و تفریحی ـ سرگرمی تقسیم می‌شود.

انگیزه و هدف از حضور در فضای مجازی
تعریف مفهومی
عبارت است از علایق، نیازها و شرایطی که پرسش‌شونده را به حضور در فضای مجازی سوق می‌دهد.

تعریف عملیاتی
دو نوع جهت‌گیری در انگیزه‌ها و اهداف کاربران در نظر گرفته می‌شود: جهت‌گیری ابزاری و جهت‌گیری عادتی. منظور از جهت‌گیری ابزاری، رفتار فعالانه در انتخاب و استفاده از محتوای فضای مجازی برای رفع نیازهای مفید است و منظور از جهت‌گیری عادتی، رفتار منفعلانه برای وقت‌گذرانی و فرار از مشکلات و گشت و گذار بی‌هدف در اینترنت است.

مشارکت در فضای مجازی
تعریف مفهومی
منظور میزان درگیری محتوایی و تعامل پرسش‌شونده با دیگران در فضای مجازی است.

تعریف عملیاتی
برای سنجش میزان مشارکت پرسش‌شونده در فضای مجازی شاخص‌های ذیل مورد پرسش قرار می‌گیرد:
داشتن وب‌سایت شخصی
داشتن وبلاگ شخصی
داشتن ایمیل
مشارکت در تولید محتوای وب‌سایت‌ها و وبلاگ‌ها
عضویت در شبکه‌های اجتماعی

میزان تحصیلات