دهند. آنها اغلب در محیط اینترنت، نام هایی چون «تارتن»، «روبوت» و «بوت» دارند. نماینده ها قادر هستند تا اموری چون بازاریابی اخبار، حفاظت شبکه یا تکمیل معامله مشتریان را انجام دهند.378
نماینده الکترونیکی و رایانه باید دارای شرایط زیر باشد:
الف- دخالت غیر مستقیم انسانی در آن مشهود باشد، بدین معنی که نرم افزارها و ابزارهای لازم از قبل در سیستم کامپیوتری نصب شود تا از این طریق امکان ارتباط وجود داشته باشد.
ب- رایانه باید برای انعقاد اتوماتیک قرارداد، به یک شبکه، که الزاماً اینترنت نیست متصل باشد و فرض تشکیل قرارداد به وسیله رایانه واحد، علی الاصول منتفی است.
با توجه به موارد فوق می توان گفت که رایانه به طور قطع می تواند «ایجاب» نماید. برای مثال یک سیستم برنامه ریزی شده ممکن است به طور خودکار کاهش مقدار موجودی کالای مشخص را محاسبه نموده و بعد از رسیدن به میزان خاص به طور الکترونیکی خرید آن را از فروشنده معین ایجاب نماید.
قبول الکترونیکی نیز به وسیله رایانه امکان پذیر است؛ البته تشخیص اینکه رایانه اقدام به پاسخ ایجاب (قبول) کرده یا تنها اعلام وصول آن نموده بستگی به اوضاع و احوال آن مورد خاص دارد.
برای مثال در یک پرونده، دادگاه برای حکم به تشکیل خودکار قرارداد بیمه چنین استدلال نمود که رایانه مطابق با اطلاعات و راهنمایی های کارگزینی بیمه عمل کرده و بر این اساس شرکت بیمه متعهد به قرارداد بیمه ای می باشدکه به وسیله رایانه تمدید شده است.379
قانون تجارت الکترونیکی ایران نیز بر خلاف نظر بعضی از نویسندگان380 به تایید این نوع قراردادها پرداخته است بند (ب) ماده 2 آن قانون، شخص منشأ اصلی (داد پیام) که (داده پیام) به وسیله او از طرف او تولید یا ارسال می شود را اصل ساز نامیده و مطابق بند ب ماده 18 آن قانون صریحاً داده پیام های ارسالی سیستم اطلاعاتی برنامه ریزی شده یا خوکار (اعم از ایجاب، قبول و نظایر آن) را به اصل ساز قابل انتساب دانسته است. ماده 18 آن قانون مقرر می دارد: «در موارد زیر- داده پیام- منصوب به اصل ساز است:
الف- اگر توسط اصل ساز یا به وسیله شخص ارسال شده باشد که از جانب اصل ساز مجاز به این کار بوده است.
ب- اگر به وسیله سیستم اطلاعاتی برنامه ریزی شده یا تصدی خودکار از جانب اصل ساز ارسال شود».
بند اول: نیابت رایانه از اصل ساز
در رابطه با قرارداد توسط برنامه رایانه ای نکات متعددی وجود دارد، برای نمونه، وقتی برنامه رایانه ای به طور مستقل و اتوماتیک اقدام به ایجاب یا قبول می کند، طرف مقابل گمان می کند که طرف مقابل او یک شخص حقیقی یا حقوقی است و اصولاً نمی داند که طرف مقابل یک برنامه می باشد. در واقع، برنامه با هویت اصل ساز اقدام به معامله می کند و قرارداد برای اصل ساز و بنام او انجام می گیرد.
در کشورهای پیشرفته یکی از مباحث حقوقی مربوط به انجام معامله توسط برنامه های مستقل، موضوع انجام معامله توسط برنامه در محدوده ای پیش بینی نشده است.381 در مقام مقایسه میان استفاده از وکیل و استفاده از برنامه رایانه برای انعقاد قرارداد، به نظر می رسد در مورد دادن وکالت به اشخاص حقیقی یا حقوقی، اصل بر نداشتن نیابت در موضوع مورد بحث است مگر اینکه داشتن آن به اثبات برسد، ولی در مورد استفاده از برنامه با توجه به قواعد مسئولیت مدنی، به نظر می رسد هر کاری که برنامه انجام می دهد منتسب به اصل ساز است مگر اینکه خلاف آن ثابت شود.
این راه حلی است که قانون متحدالشکل معاملات اطلاعات رایانه ای نیز آن را برگزیده است.382
البته، آن قانون نیز امکان رفع مسئولیت از اصل ساز در صورت اشتباه کامپیوتر یا تقلب را در نظر گرفته است.
بند دوم: سیستم رایانه ای به عنوان شخص
قانون تجارت الکترونیکی برای واژه ی شخص تعبیری عام تر به کار برده و سیستم رایانه ای را که در واقع ابزاری پیش نیست مشمول واژه شخص قرار داده و در بند م ماده 2 مقرر نموده است : «شخص اعم است از شخص حقیقی و حقوقی و یا سیستم های رایانه ای تحت کنترل آنان» کاربرد شخص در این مقام توسط قانونگذار به احتمال زیاد به دلیل آن است که سیستم رایانه ای نه تنها قادر به عملکرد خودکار است بلکه حتی در زمانی که اصل ساز آن را برای تولید، ارسال یا دریافت پیام استفاده می کند پردازش و ضبط و عملیات دیگری به طور خودکار و از قبل برنامه ریزی شده توسط آن سیستم انجام می شود.
شاید دلیل اینکه قانونگذار واژه ی (شخص) را برای سیستم رایانه ای به کار برده این باشد که قواعد عام حقوقی کاربرد شخص را به موارد خاصی اختصاص داده اند و شخص تلقی شدن به داشتن شرایطی نیازمند بوده و منجر به برخورداری از آثاری است. شخص اعم از حقیقی یا حقوقی، دارای شخصیتی است که قانن برای دارا شدن آن شرایطی در نظر گرفته است. برای شخص احوال شخصی در نظر گرفته می شود و در مورد آن اهلیت تمتع و استیفاء مطرح است. همچنین، در مورد شخص مراحلی همچون ولادت و وفات یا تشکیل و انحلال وجود دارد که با توجه به آن مراحل، او از حقوقی بهره مند و در معرض مسئولیت هایی قرار می گیرد. اگر قرار بود قانونگذار علیرغم همه این موارد (سیستم رایانه ای) را شخص قلمداد نموده و به آن شخصیت حقوقی ببخشد مسلماً این موضوع به طور کامل همراه با احکامی که رفع ابهام نماید بیان می شد. در نتیجه به نظر می رسد مفهوم بند (م) ماده 2 ق.ت.ال آن است که سیستم رایانه ای از نظر تکیه ای که به عنوان مستند به آن می شود در حکم شخص است و مانند خادمی است که دستور اصل ساز را بی کم و کاست به انجام می رساند. در حقوق آمریکا چنین وسیله ای نایب الکترونیکی نامیده می شود و قانون متحدالشکل معاملات اطلاعات رایانه ای آن را بدین شرح تعریف می کند: «برنامه ای رایانه ای، وسیله مستقل الکترونیکی یا مشابه که برای انجام یک عمل یا پاسخ دادن به پیام ها یا محرک های الکترونیکی به طور مستقل و بدون بازدید یک فرد، به کار گرفته می شود.»383
گفتار سوم: ایجاب و قبول الکترونیکی
آنچه جوهر عقد را تشکیل می دهد «توافق دو اراده» است. در دو طرف عقد باید در تمام آثار و شرایط معامله، یا دست کم درباره ارکان اصلی آن، به توافق برسند و هدف این باشد که پای بند به پیمان باشد. ابزار الکترونیکی علاوه بر اینکه ارتباطات را بسیاری سهل نموده و سرعت را کم از مهمترین ویژگی های امور بازرگانی است وارد مرحله جدیدی نموده که با استقبال روز افزون از آن، مباحث قدیم مطرح شده در حقوق تجارت باید با نگرشی نو و متناسب با فناوری های جدید، تجزیه، تحلیل و بررسی شوند. یکی دیگر از مباحثی که در قراردادهای الکترونیک قابل بحث است، ایجاب و قبول الکترونیکی است.
بند اول: ایجاب
اراده باطنی در صورتی نفوذ حقوقی دارد که به گونه ای اعلام شود و وجود خارجی پیدا کند. (م 191 ق.م) ایجاب، پیشنهاد انجام معامله است، اعلام اراده کسی است که دیگری را بر مبنای معینی به عقد بستن می خواند، بدین گونه که، اگر پیشنهاد مورد قبول قرار گیرد، هر دو به مفاد آن پای بند باشند.384 ایجاب شکل ویژه ای ندارد، ممکن است به طور حضوری بیان شود یا از طریق نمابر، پست، تلفن، شبکه جهانی اینترنت یا پست الکترونیکی و یا حتی آگهی تلویزیونی.
امکان ارائه الکترونیکی ایجاب در برخی قوانین راجع به تبادلات الکترونیکی مورد تصریح قرار گرفته است. کمیسیون اقتصادی ملته ای اروپا در توصیه نامه شماره 31 خود در خصوص قراردادهای تجاری الکترونیکی ایجاب را طرحی برای انجام یک قرارداد نسبت به یک فرد یا بیشتر که حاکی از قصد ایجاب بوده و الزام ایجاب شونده را به انجام قرارداد در مواردی که قبول واقع می شود دارد.385
بند یک ماده 8 آنسیترال مصوب 2003 مقرر می دارد که ایجاب و قبول می تواند توسط «داده پیام» باشد. برخی از قوانین تنها به شناسایی اثر حقوقی و اعتبار و نفوذ داده پیام اکتفا کرده و تصریحی در مورد ایجاب یا قبول ندارند. مثلاً قانون آنسیترال 1996 صرفاً در ماده 5 خود اعلام نموده که اثر حقوق و اعتبار و نفوذ اطلاعات نباید صرفاً به دلیل شکل آن که داده پیام است، انکار شود.
قانون تجارت الکترونی کشور مانصی در خصوص قابلیت ایجاب الکترونیکی ندارد. علاوه بر این، فاقد بیان قاعده کلی مشابه قوانین آنسیترال نیز می باشد. با این وجود این نقیصه در شناسایی ایجاب الکترونیکی مشکل آفرین نخواهد بود؛ زیرا از یک طرف با توسل به اصل رضایی بودن عقود و آزادی طرفین در گزینش شیوه اعلام اراده می توان آن را توجیه نمود و از طرف دیگر، اصل اعتبار و نفوذ داده پیام از مواد پراکنده قانون در زمینه شناسایی اعتبار نوشته الکترونیکی، امضای الکترونیکی و دلیل الکترونیک قابل استنباط است.
«در برخی سیستم های حقوقی گفته می شود، حرکت یا اقدامی که شخص متعارف و معقول آن را ایجاب تلقی می کند، ایجاب خواهد بود، حتی اگر چنین قصدی در میان نباشد. به نظر می رسد، این نتیجه در حقوق ما نیز قابل پذیرش باشد؛ زیرا در نظام حقوقی ما قصد اشخاص براساس ظواهر اعمال آنان استنباط می شود، مگر آنکه خود شخص عدم وجود قصد انشاء را ثابت نماید».386
در هر حال، اینکه اینگونه برداشت بشود که تجلی ایجاب مهمتر از قصد واقعی است، برای کاربران اینترنت در عرصه تجارت الکترونیک خطر بزرگی بشمار می آید، چه بسا اعلام یک سایت ضعیف و غیر محتاط منجر به ایجابی ناخواسته و انعقاد قراردادی نامطلوب شود.
الف) تمیز ایجاب
در جریان گفتگوهای مقدماتی ممکن است یکی از دو طرف دیگران را دعوت به ایجاب کند؛ این دعوت برای ایجاب کننده الزامی ایجاد نمی کند و او می تواند، هرگاه بخواهد، از ایجاب منصرف شود.
آنچه در زمینه ایجاب مشکل آفرین است، تمییز ایجاب؛ یعنی پیشنهادی که با قبولی آن مجال انصراف برای گوینده باقی نمی ماند، از سایر اموری است که شبیه ایجاب هستند؛ اما احساس حقوقی از آنها ایجاب و پایبندی را احساس نمی کند. این موضوع در قراردادهای الکترونیکی اهمیت اساسی دارد، به ویژه که بررسی اوضاع و احوال در این نوع از قراردادها کمتر از قراردادهای سنتی راهگشاست، نسبت به مسئله ای که مطرح می شود این است که آیا اعلام های یک سایت (که کالا یا خدمات معینی را عرضه می دارد) ایجاب است یا دعوت به ایجاب؛ این تمییز اهمیت اساسی دارد، چنانچه عرضه کالا و خدمات در سایت ایجاب تلقی شود، در صورت قبول مخاطب یا مخاطبان، امکان انصراف برای گوینده باقی نمی ماند، برعکس اگر این ارائه، تنها دعوت به ایجاب باشد، فروشنده امکان رد یا قبول پیشنهادات دریافتی را خواهد داشت.
اکثر قوانین راجع به مبادلات الکترونیکی و نیز قانون تجارت الکترونیکی کشور ما نصی در این خصوص ندارند. بنابراین باید توجه به قواعد عمومی حاکم بر ایجاب و نیز لحاظ نمودن جنبه خاص قراردادهای الکترونیکی پاسخ این پرسش را یافت. در سیستم های حقوقی مختلف ویژگی هایی را برای ایجاب بیان کرده اند که در شناسایی و تمییز آن می تواند به کار آید:
نخست آنکه ایجاب باید کامل باشد، یعنی حاوی تمام عناصر اصلی قرارداد باشد.387 این امر که ذکر چه نکاتی ایجاب را کامل می کند، در نظام های مختلف پاسخ های متفاوت دارد. در گروهی از کشورها، تعیین عوضین ضروری است. اما در گروهی دیگر چنین ضرورتی لحاظ نشده است. در این گروه توصیف دقیق کالاها یا خدماتی که قرار است ارائه شود مبلغ، زمان و … می تواند تعیین نشده باقی بماند بدون آنکه به وصف کامل بودن ایجاب لطمه ای بزند، شرایط قراردادی معین با تفسیر متن قرارداد، ارجاع به رویه های تثبیت شده بین طرفین، عرف تجاری و غیره معلوم می گردد.388 دومین شرط آن است که ایجاب باید مشخص باشد: یعنی، نوع عقد و موضوع قرارداد در آن مبهم نماند یا محل تردید بین دو چیز نباشد.389 و گوینده ایجاب به منظور انعقاد قرارداد و ایجاد تعهد اعلام اراده نماید. پیشنهاد انعقاد قرارداد تنها در صورتی حاکی از ایجاب است که قصد گوینده ملتزم شدن به قرارداد در صورت قبول مخاطب باشد.

مطلب مرتبط :   لوتر، عدالت، ایمان، کلیسا، آمرزشنامه، نجات