فعالیت نموده است. موقعیت استراتژیک این بندر در دریای خزر اهمیت آن را در سال‌های اخیر دو چندان کرده است. بندر نفتی نکاء به‌عنوان بزرگ‌ترین بندر نفتی شمال و بندر تابعه منطقه ویژه اقتصادی بندر امیرآباد نقش حائز اهمیتی در تهیه سوخت پالایشگاه‌های داخل کشور، سوآپ نفت خام و ترانزیت فرآورده‌های نفتی نظیر بنزین، مازوت و گازوئیل را دارا می‌باشد. عملیات سوآپ نفت خام با همکاری بندر نفتی خارک صورت می‌پذیرد که از این طریق محموله‌های نفتی دریای خزر به خلیج فارس و آب‌های آزاد راه می‌یابند.<br /> این بندر در جوار شرکت‌های بزرگ نفتی شامل پایانه‌های نفتی شمال، حفاری شمال، نفت خزر، کشتی سازی ایران صدرا و نیروگاه نکاء واقع گردیده است که با به‌کارگیری کادری مجرّب و کارآزموده عملیات دریایی کشتی‌ها را انجام داده و با استفاده از اصول و موازین قانونی داخلی و بین‌المللی دریایی بر حسن اجرای این عملیات و حفظ کیفیت بالای ایمنی، بهداشت و رعایت احترام به محیط زیست دریایی نظارت می‌نماید. لزوم رعایت ایمنی و بهداشت محیط کار و اهمیت نهادن به مسئله مهم و انکار ناپذیر محیط زیست دریای خزر که به‌عنوان یکی از نقاط خاص زیست محیطی و اکولوژی دریایی در دنیا محسوب می‌گردد، از چالش‌های عمده این بندر تلقی گردیده و همواره بر دقّت اجرای قانون دریایی ایران و معاهده‌ها و کنوانسیون‌های بین‌المللی دریایی در مورد ارتقا سطح ایمنی دریانوردی و جلوگیری از آلودگی محیط زیست دریایی تأکید می‌نماید. بندر نفتی نکاء در حال حاضر دارای پنج پست اسکله می‌باشد که با توجه به اهمیت این بندر در امر سوآپ، با اتمام طرح ملّی حوضچه فراگیر این تعداد به سیزده پست افزایش خواهد یافت.
عملکرد سازمان بنادر و دریانوردی
بندرها از قدیم عملکرد خود را از طریق مقایسه توان عملیات واقعی و بهینه سازی خود ارزیابی کرده‌اند. همچنین بندر می‌تواند از شاخص‌های عملکرد نیز برای ارزیابی عملکرد خود استفاده کنند. یک بندر مه تنها کارایی فنی و کارایی اقتصادی (هزینه) مد نظر قرار می‌دهد، بلکه کارایی خود در زمینه فراهم نمودن توان عملیاتی را نیز مورد توجه قرار می‌دهد.
در این قسمت از مطالعه به گزیده‌ای از عملکرد سازمان بنادر و دریانوردی ایران پرداخته شده است. با توجه به نمودار (2-19) روند ظرفیت و عملیات جابه‌جایی کالا در بین سال‌های 90-1376 نشان داده شده است.

نمودار ‏2 19:روند ظرفیت و عملیات جابه‌جایی کالا (منبع: عملکرد سازمان بنادر و دریانوردی،1390)
همان‌طور که در نمودار پیداست هر ساله ظرفیت تناژ روند رو به رشدی را دارد که در برابر آن عملیات بندری بااینکه در مجموع ، در سال‌ها گفته شده رشد داشته است اما در مقایسه با سال 89 به علت اعمال تحریم‌ها افت پیدا کرده است. در نمودار (2-20) به مقایسه سهم کالاهای نفتی به کالاهای غیرنفتی اشاره دارد.

نمودار ‏2 20: مقایسه سهم کالاهای نفتی و غیرنفتی (منبع: عملکرد سازمان بنادر و دریانوردی،1390)
در نمودار آورده شده بیشترین سهم تجارت کالای نفتی با 57 درصد از کل تجارت مربوط به سال 1377 می‌باشد که بعد از آن روند نزولی پیدا می‌کند که سهم تجارت کالای غیرنفتی از کمترین میزان خود یعنی 47 درصد به 69 درصد در سال 1390 می‌رسد. اما یکی دیگر از آمارهای بسیار مهم سازمان بنادر مربوط عملیات کانتینری بنادر می‌باشد. همان‌طور که در فصول بعدی به آن اشاره خواهد شد یکی از اجزای بسیار مهم حمل و نقل چند وجهی حمل کالاها به‌وسیله کانتینر می‌باشد. نمودار (2-21) بیانگر روند ظرفیت و عملیات کانتینری بنادر را نشان می‌دهد.

نمودار ‏2 21:روند ظرفیت و عملیات کانتینری (منبع: عملکرد سازمان بنادر و دریانوردی،1391)
همان‌طور که در آمار عملکرد کانتینری آمده است، ایران در سال 1390 تنها 3.2 میلیون ترانزیت کانتینری داشته است که این مقدار متناسب با ظرفیت و پتانسیل موجود نمی‌باشد. سازمان بنادر در تلاش است بندر شهید رجایی به هاب منطقه و یکی از بنادر اصلی تبدیل کند در صورتی که بندر جبل علی در سال 2006 به رقم تجارت 10.65 میلیون تی ای یو در سال 2006 رسیده است که جزو ده بندر کانتینری جهان قرار دارد.
در بحث واردات و صادرات کشور جمهوری اسلامی ایران، نمودار (2-22) نشان دهنده تغییرات بسیار زیاد حجم واردات و صادرات می‌باشد.

مطلب مرتبط :   لغت، قسطاس، املاق، تجرد، ملق، عریانی

نمودار ‏2 22: روند صادرات و واردات کالای بنادر
از سال 1387 با اعمال فشار تحریم‌ها به جمهوری اسلامی ایران حجم واردات کالا به بنادر کاهش پیدا کرد.
مجتمع بندری شهید رجایی
بندر شهید رجایی که دارای بالاترین سهم جابجایی کالا در ایران می¬باشد، در سطح جامع بنادر تجاری ایران مورد توجه قرار گرفت. به¬عنوان بخشی از برنامه¬های توسعه¬ای عمده و اساسی، عملیات اداری بند شهید رجایی در سال 1354 شروع ولی در دوران انقلاب اسلامی با خروج اتباع بیگانه از کشور متوقف گردید. پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، فعالیت¬های مربوط به این بندر در شهریور 1360 مجدداً آغاز و در هنگام شروع جنگ تحمیلی عراق، ادامه سریع عملیات بندر اهمیت بسیاری یافت. در آن زمان، بندر شهید رجایی نقش حیاتی را در تأمین نیازهای کشور ایفا می¬نمود. در شهریور 1363، اولین ترمینال مجتمع افتتاح گردید و عملیات بارگیری/ تخلیه آغاز شد. در خرداد 1364، ساخت بندر تکمیل و یک ترمینال کانتینری مجهز به سیستم رایانه-ای در آن راه¬اندازی شد. در سال 1365، ساختمان¬ها، انبارها، محوطه¬ها و ترمینال¬های دیگری نیز تکمیل شده و بندر همچنان به ارائه عملیات گسترده خویش ادامه داد. در سال 1381، اولین کارهای مربوط به یک برنامه گسترش کلی بندر که باعث دو برابر شدن محوطه¬های موجود بندر و افزایش ظرفیت جابجایی کالا از 5/1 میلیون تی ای یو فعالی به شش میلیون تی ای یو خواهد شد، شروع گردید و تاکنون فاز نخست این طرح توسعه مورد بهره¬برداری قرار گرفته است.
موقعیت جغرافیایی بندر شهید رجایی
مجتمع بندری شهید رجایی در استان هرمزگان در 23 کیلومتری غرب بندرعباس واقع شده است. موقعیت جغرافیایی این منطقه در طول جغرافیایی °56 و ‘4 شرقی و عرض جغرافیایی °27 و ‘7 شمالی واقع در شمال جزیره قشم و تنگه هرمز می¬باشد و فاصله این بندر تا تهران 1563 کیلومتر و تا فرودگاه بندرعباس 40 کیلومتر می¬باشد. مساحت این منطقه 25 کیلومتر مربع می¬باشد که می¬توان 5/7 کیلومتر مربع دیگر به آن اضافه نمود. محوطه بندر شهید رجایی از شمال محدود به زمین¬های بایرگچین و کوه‌ها کشار و از اطراف محدود به کانال-هایی است که سیلاب¬های دشت فوق را هدایت می¬کنند. برخورداری از موقعیت جغرافیایی منحصربه‌فرد، دسترسی به آب¬های آزاد بین¬المللی از طریق خلیج فارس، اتصال به شبکه بین¬المللی جاده¬ای و ریلی، نزدیکی به مناطق آزاد کیش، قشم و بنادر منطقه خلیج فارس و بهره¬گیری از تأسیسات و تجهیزات مدرن روز، مجتمع بندری شهید رجایی را تبدیل به یک مکان منحصربه‌فرد و استراتژیک نموده است. در ارتباط با موقعیت دریایی، این بندر در پناه جزیره قشم و مصون از امواج بلند دریای عمان و خلیج فارس می¬باشد. شکل (2-4) موقعیت جغرافیایی بندر شهید رجایی را نشان می‌دهد.

شکل ‏2 4: موقعیت بندر شهید رجایی
عوامل زیر بنایی و روبنایی بندر شهید رجایی
مجتمع بندر شهید رجایی (بدون لحاظ طرح توسعه) حدود 25 کیلومتر مربع مساحت داشته که در حدود 5/7 کیلومترمربع ان زمین¬های پشتیبانی و برای طرح¬های توسعه و استفاده بخش خصوصی در نظر گرفته شده است. شکل (2-5) گویای جایگاه و موقعیت اراضی پشتیبانی در بندر شهید رجایی می¬باشد. (ترمینال کانتینری, 1388)

شکل ‏2 5: موقعیت اراضی پشتیبانی در بندر شهید رجایی
با توجه به وظایف مختلف در بندر، محوطه¬های اصلی به¬طور کلی به هفت بخش زیر دسته¬بندی می¬شود:
زیر بناهای بندر
کانال دسترسی: این کانال به طول 6500 متر در حد فاصل لنگرگاه تا حوضچه¬های بندر واقع شده است. عرض 249 متر، عمق 13/5 متر از صفر نقشه و 8/15 متر از سطح متوسط دریا، قابلیت عبور هم¬زمان دو کشتی اقیانوس¬پیما را در عرض کانال میسر می¬سازد.
حوضچه اصلی: این حوضچه توسط دو موج¬شکن ایجاد شده است و وسعتی به مساحت 2/3 میلیون متر مربع دارد. طول موج¬شکن غربی 2515 متر و موج¬شکن شرقی 2570 متر می¬باشد و از عمق 20 متری تا حدود 5 متر بالاتر از سطح دریا احداث شده¬اند.
اسکله‌ها: طول اسکله¬های موجود مجموعاً 4900 متر است که قابلیت پهلو دهی هم¬زمان 22 کشتی اقیانوس¬پیما را دارند. این اسکله¬ها که در حوضچه¬های فرعی 1 و 2 واقع شده¬اند، به پایانه¬های ویژه و بسته به نوع کشتی و محموله آن تقسیم¬بندی گردیده¬اند. علاوه بر این 22 پست اسکله، تعداد دو پست اسکله مخصوص پهلو دهی کشتی-های تانکر اقیانوس¬پیما نیز در ضلع شرقی حوضچه اصلی واقع شده¬اند که با تأسیسات لوله¬کشی به مخازن ویژه در پالایشگاه بندرعباس متصل می¬باشند. در جدول (2-16) فهرست اسکله¬های بندر شهید رجایی نام برده شده است.

مطلب مرتبط :   جمهوری، گفتمان، سیاست، گفتمانی، جنایی، امنیتمقاله با کلمه کلیدی

جدول ‏2 16: اسکله‌های بندر شهید رجایی (منبع: سالنامه آماری سازمان بنادر)
نوع اسکله تعداد عمق اسکله (متر)
نفتی 2 5/11
کانتینری 7 12-5/14
چند منظوره و خدماتی 2 5/10
عمومی 16 5/10

بندر صادرات و ترانزیت مواد نفتی: این بندر در ضلع شرقی مجتمع بندر شهید رجایی، با موج¬شکن¬های مستقل احداث گردیده است. دهانه ورودی حوضچه با 100 متر عرض مفید امکان تردد شناورها را به داخل حوضچه میسر می¬سازد. این بندر دارای هفت پست اسکله به طول 1300 متر و آبخور 6/7 متر نسبت به انبار کانتینر می¬باشد. در حال حاضر از این بندر برای صادرات و ترانزیت مواد نفتی استفاده می¬گردد.
سخت افزارهای بندر
انبارها: مجتمع بندری شهید رجایی دارای 27 باب انبار سرپوشیده جمعاً به مساحت 240.000 مترمربع و محوطه‌های بارانداز متعدد جمعاً به مساحت 2.200.000 متر مربع می‌باشد که به پایانه های مختلف و ویژه انواع کالا و محموله‌ها تقسیم گردیده‌اند.
محوطه¬های اختصاصی: بخش¬های خصوصی مختلفی در ترمینال کانتینری رجایی فعالیت می¬کنند که هر کدام عهده¬دار فعالیت خاصی هستند. هم¬اکنون تمامی عملیات تخلیه و بارگیری و ملحقات آن توسط بخش خصوصی و با نظارت اداره کل بنادر و دریانوردی استان هرمزگان انجام می¬پذیرد. همچنین بالغ بر 2/2 میلیون متر مربع از محوطه¬های بندری به¬صورت اجاره¬های کوتاه و بلندمدت در اختیار شرکت¬هایی همچون تایدواتر، شرکت بین-المللی پرس، خزر قشم، توانا قشم، پنبه پارس، کشتیرانی جنوب و غیره قرار گرفته است و این شرکت¬ها در زمینه صادرات، ترانزیت و پذیرش کانتینر فعالیت می¬کنند.

تجهیزات بندر: ابزار و تجهیزات در ترمینال کانتینری شهید رجایی در دو حوزه تجهیزات و عملیاتی و سیستم-های مخابراتی قابل شناسایی و دسته¬بندی می¬باشند. تجهیزات شناسایی شده، در دو حوزه اصلی خشکی و دریا مورد استفاده قرار می¬گیرند. این نوع تجهیزات شامل جرثقیل¬ها و ماشین¬آلات باربر مورد استفاده در اسکله¬ها، محوطه و انبار ترمینال کانتینری می¬باشد که به علت رشد عملیات بندر، تعداد آن‌ها دائماً در حال افزایش است. در جدول (2-17) فهرست تمامی تجهیزات مورد استفاده در خشکی آورده شده است. (سازمان بنادر, 1393)
جدول ‏2 17: فهرست تجهیزات مورد استفاده در خشکی (منبع: سایت بندر شهید رجایی)
نام وسیله تعداد نام وسیله تعداد
گنتری کرین 18 ساید لیفت 10
انواع ترانس تینر 51 جرثقیل سبک 20
کفی و کشنده 40 جرثقیل موبایل (140 تنی) 5
امپتی استاکر 20 جرثقیل موبایل (80 تنی) 1
جرثقیل ریلی ساحلی 6 جرثقیل فوق سنگین 500 تنی 1
ریچ استاکر 50 لودر 10
لیفتراک و تاپ لیفت 124

علاوه بر این تجهیزات، برخی موارد نیز بر روی دریا کاربرد داشته و در این حوزه بهره¬گیری می¬شوند که فهرست آن‌ها در جدول (2-18) معرفی شده¬اند.
جدول ‏2 18: فهرست تجهیزات مورد استفاده در دریا (بندر شهید رجایی)
نام وسیله تعداد نام وسیله تعداد
لایروب 1 راهنمابر 6
بویه گذار 1 شناور گشت گارد 3
یدک کش 10 مولتی کد 2
تجسس و نجات 6 سایر 7

ترمینال ها: پایانه¬های مختلفی در ترمینال کانتینری شهید رجایی قرار دارند که هر کدام در زمینه خاصی مشغول به خدمت¬دهی هستند؛ که می‌توان به پایانه‌هایی همچون پایانه غلات، پایانه ریلی، پایانه نفتی، پایانه روغن نباتی، پایانه کانتینری با ظرفیت سالانه در حدود 2000000 کانتینر، ترمینال استریپ کانتینرهای مشترک، ترمینال صادرات و ترمینال ترانزیت
ترمینال کانتینر بندر شهید رجایی
با نگاهی به شرایط حمل¬ونقل دریایی دریافته می¬شود که حمل¬ونقل کانتینری سهم قابل توجهی از بازار حمل¬ونقل دریایی را به خود اختصاص داده است؛ به¬طوری که امروزه بیش از هر زمان دیگر کالاهای متفرقه به¬صورت کانتینری حمل¬ونقل می¬شوند، به همین علت شرکت¬های کشتیرانی در چند سال اخیر اقدام به سرمایه¬گذاری در خرید کشتی¬های کانتینری اقیانوس¬پیما نموده¬اند.
ناوگان حمل¬ونقل جهانی در پی افزایش تقاضا برای حمل¬ونقل و حتی جلوتر از رشد تقاضا برای پاسخگویی به این نیاز روزافزون، اقدام به نوسازی و افزایش ظرفیت خود کرده است. به¬طوری که با در نظر گرفتن واحد وزن مرده کشتی¬ها (واحد ظرفیت کشتی¬ها) در آغاز سال 2006، ظرفیت کل ناوگان جهانی با 2/7 درصد رشد به نسبت سال قبل، به 960 میلیون تن رسید. در همین حال وزن