روابط بین فردی

توانایی در سال 1997 توسط مایر و سالووی ارائه شد. این الگو متمرکز بر نقش هیجان ها و تأثیرات متقابل شان بر افکار است (Mayer& Salovey. 1997). مایر و سالووی معتقدند که هوش هیجانی از توانایی‎های ذهنی، مهارت ها و قابلیت های متعددی تشکیل شده است. توانایی های ذهنی شامل تفکرات انتزاعی و حل مسائل می باشد (Mayer et al. 2002).
ابعاد چهارگانه مدل مایر و سالووی به ترتیب زیر است :
شناسایی عواطف در خود و دیگران : در این حوزه، مهارت های خود سنجی، اغلب با توانایی واقعی افراد در خواندن صحیح عواطف دیگران، مطابقت ندارد. در نتیجهی این امر ممکن است کارفرمایان اطلاعات با ارزشی را در جریان تعامل با همکاران و مشتریان از دست بدهند. با این وجود، آنان بر این باورند که به خوبی قادر به درک صیحح عواطف دیگران هستند.
کاربرد عواطف : یعنی توانایی استفاده از عواطف در راستای کمک به کسب نتایج مطلوب، حل مسائل و استفاده از فرصتها، استفاده از عواطف برای برانگیختن افراد و هستهی اصلی کار نیز کاربردهای عواطف به شمار میآید.
توانایی درک و فهم عواطف دیگران: توانایی درک عواطف پیچیده و آگاهی از علل آنها و چگونگی تغییر عواطف از یک حالت به حالت دیگر را درک عواطف می نامند. به کمک این آگاهی ها می توانیم بفهمیم که چه چیزی موجب برانگیختن یا عدم برانگیختن افراد یا گروه ها می شود و در نتیجه می توانیم همکاری بهتری را با دیگران برنامه ریزی کنیم.
مدیریت عواطف: مدیریت عواطف به معنی اداره کردن عواطف در خود و دیگران در یک موقعیت شغلی یا محیط کار است، می توان در این زمینه واکنش های زیادی را در نظر گرفت، از جمله : انکار احساسات، فرار از مشکلات، تایید حالت کلی موقعیت بدون تایید جریان آن، به کارگیری عواطف جهت حل مسائل و هماهنگ ساختن عاطفه و تفکر (استوار و امیرزاده،1387).
مایر و سالووی (1997)، مطابق با آنچه در جدول زیر آمده است، به ابعاد و مؤلفه های مدل خود از هوش هیجانی اشاره نمودند :
جدول2-5 مدل هوش هیجانی مایر و سالووی (استوار و امیرزاده،1387).
1-شناسایی هیجان ها
توانایی تشخیص هیجان در حالت فیزیکی و روان شناختی فرد
توانایی شناسایی هیجان های دیگران
توانایی ابراز صحیح هیجان و نیازهای مرتبط با آن
توانایی تمایز گذاری بین ابراز صحیح و ناصحیح یا صادقانه و غیر صادقانه احساسات
2-تسهیل هیجانی تفکر با استفاده از هیجان ها
توانایی جهت دادن و اولویت دادن به تفکر بر اساس احساسات وابسته به اشیاء، وقایع و افراد
توانایی خلق یا تقلید هیجان ها به منظور تسهیل قضاوت و خاطره های وابسته به احساسات
توانایی بهره گیری از تغییرات خلقی، توجه به نقطه نظرهای مختلف و هماهنگ سازی تغییرات
توانایی استفاده از حالات هیجانی، به منظور تسهیل فرآیند مسأله گشایی و خلاقیت
3-درک و فهم هیجان ها
توانایی درک چگونگی ارتباط هیجان های مختلف
توانایی درک علل و پیامدهای احساسات
توانایی تفسیر احساسات پیچیده، مثل هیجان های مختلط یا حالات احساسی متضاد
توانایی درک و پیش بینی انتقال های احتمالی بین هیجان ها
4-نظم بخشی و مدیریت هیجان ها
توانایی گشودگی نسبت به احساسالت خوشایند و ناخوشایند
توانایی کنترل و انعکاس احساسات
توانایی پرداختن، امتداد دادن یا جدا شدن از یک هیجان
توانایی ادارهی هیجان های خود و دیگران

2-2-7-2) مدل ترکیبی گلمن (1995)
در حالی که دیدگاه سالووی و مایر، بیشتر جنبهی روان شناختی دارد، مفاهیم ارائه شده توسط گلمن به مفاهیم مدیریتی نزدیک تر است. مدل مبتنی بر شایستگی که یک مدل ترکیبی از هوش عاطفی به شمار می‎آید را گلمن در سال 2001 ارائه کرده است. در حقیقت این مدل نظریه ای در مورد عملکرد در کار است که بر مبنای هوش ایجاد شده است. همانطور که گفته شد، این مدل ترکیبی است از توانایی های ذهنی و برخی ویژگی های شخصیتی که متفاوت از مدل های مبتنی بر توانایی می باشد. گلمن در سال 2001 با مطالعهی ششصد مدیر، متخصص مسایل سازمانی و دانشجویان دوره های ارشد، مدل خود را با عنوان شبکه های قابلیت های عاطفی ارائه داد. مدل اولیهی وی شامل پنج بعد و بیست و پنج مولفه بود که در سالهای بعد مدل خود را به چهار مولفه و بیست قابلیت تقلیل داد که در جدول (2-6) قابل ملاحظه است (Kooker et. al,2011).
شایستگی هیجانی از نظر گلمن عبارت است از توانایی آموخته شده بر مبنای هوش هیجانی که منجر به عملکرد چشم گیر در کار میشود. یعنی میزان هوش هیجانی، تعیین کنندهی توانایی بالقوه برای یادگیری مهارت های کاربردی میباشد. مدل مبتنی بر شایستگی گلمن شامل بیست شایستگی است. این مدل تفاوت‎های فردی که در عملکرد افراد در محل کار وجود دارد را از هم تمایز می دهد. شایستگی های بیست گانه مدل گلمن در قالب چهار نوع توانایی عمومی و کلی بیان می شوند. البته لازم بذکر است که بر مبنای این مدل یک فرد برای موفقیت لازم نیست که همهی شایستگی ها را داشته باشد. بلکه مطابق شرایط آن فرد ترکیبی از شایستگی وجود دارد که منجر به اثر بخشی فرد می شوند ( سید جوادین و حسین پور، 1386).
الگوی هوش هیجانی گلمن، مدلی چهار مؤلفه ای مبتنی بر ویژگی های خودآگاهی، خودمدیریتی، آگاهی اجتماعی و مهارت های اجتماعی است و در این حالت هوش هیجانی با شاخص های هیجانی اندازه گیری می شود (Mary Mack et. al,2012). این مؤلفه در جدول (2-5) نمایش داده شده است.

جدول 2-6 مولفه های پیشنهادی گلمن برای هوش هیجانی( Mary Mack et. al,2012).
مولفه
خود / شایستگی های فردی
دیگران / شایستگی های اجتماعی
شناخت
خودآگاهی
( خودآگاهی هیجانی، خود ارزیابی، خود باوری )
آگاهی های اجتماعی
( همدلی ، خدمتگرایی ، آگاهی های سازمانی)
تنظیم
مهارت های خود مدیریتی
( خود کنترلی ، قابلیت اعتماد ، وظیفه شناسی، وفق پذیری ، توفیق طلبی ، ابتکار )
مهارت های اجتماعی
( مدیریت روابط، توسعهی روابط، نفوذ ارتباطات، مدیریت تعارض، رهبری، تغییرات مرزهای ساختاری، همکاری گروهی و تشریک مساعی )
گلمن ادعا کرد که شایستگیهای هیجانی همان مهارتهای شغلی هستند که میتوان آنها را فراگرفت. همچنین بر اساس نظر گلمن (1995)، هوش هیجانی شامل مجموعهای از عناصر درونی(میزان خودآگاهی، احساس استقلال و ظرفیت، خود شکوفایی و قاطعیت) و بیرونی (روابط بینفردی، سهولت در همدلی و احساس مسئولیت) است ( سبحانی نژاد،1391).
2-2-7-3) مدل ترکیبی بار-آن (1997)
بار-آن ( 1997 )، هوش هیجانی را بر اساس ویژگیهای شخصیتی تعریف کرده است. طبق نظریهی بار-آن، هوش هیجانی مجموعهی تواناییها، استعدادها و مهارت هایی را شامل میشود که دانش لازم برای برخورد موثر در زندگی را در اختیار فرد قرار می دهد. بار-آن، آن چه را که به عنوان توانایی ذهنی تعریف شده است، با دیگر ویژگیها از قبیل استقلال فردی، حرمت نفس ترکیب می کند (دهکردی،1393). به عبارت دیگر بار-آن مدلی چند عاملی برای هوش هیجانی تدوین کرده است. وی معتقد است که هوش هیجانی، مجموعهای از تواناییها، مهارتهایی است که فرد برای سازگاری مؤثر با محیط و کسب موفقیت در زندگی، تجهیز می کند. بر اساس دیدگاه بار-آن، هوش هیجانی دارای پنج طبقهی کلی و پانزده مؤلفه است که در درون این طبقهها قرار میگیرند که بر اساس جدول ( 2-7 ) عبارتند از :

جدول 2-7 مدل ترکیبی هوش هیجانی بار-آن(دهکردی،1393).
الف-هوش هیجانی درون فردی
1-خودآگاهی هیجانی
بازشناسی و فهم احساسات خود
2-قاطعیت
ابراز احساسات ، عقاید ، تفکرات و دفاع از حقوق شخصی به شیوه ای سازنده
3-حرمت نفس
آگاهی ، فهم پذیرش و احترام به خویشتن
4-خود شکوفایی
تحقق بخشیدن به احساسات بالقوه خویشتن
5-استقلال
خود فرمانی و خود کنترلی در تفکر و عمل شخص و رهایی از وابستگی هیجانی
ب-هوش هیجانی بین فردی
1-همدلی
توان آگاهی از احساسات دیگران و درک و تحسین آن احساسات
2-مسئولیت پذیری
توانایی فرد در معرفی خود بعنوان عضوی مفید و سازنده و دارای حس همکاری در گروه اجتماعی خویش
3-روابط بین فردی
توانایی ایجاد و حفظ روابط رضایت بخش متقابل ، نزدیکی عاطفی ، صمیمیت و داد و ستد مهر آمیز
ج-هوش هیجانی مقابله با فشار
1-تحمل استرس
مقاومت در برابر وقایع نامطلوب و استرس زا
2-کنترل نگاه
توانایی مقاومت فرد در برابر تنش ها یا وسوسه ها و کنترل هیجان های خویش
د-هوش هیجانی سازگاری
1-حل مساله
تشخیص و تعریف مساله و ایجاد راهکارهای موثر
2- آزمون واقعیت
ارزیابی و مطابقت میان آنچه به صورت عینی و ذهنی تجربه می شود
3-انعطاف پذیری
تنظیم تفکر و رفتار هنگام تغییر موقعیت و شرایط
ه-هوش هیجانی خلق عمومی
1-خوش بینی
احساس رضایت از زندگی خویشتن ، شاد کردن خود و دیگران
2-نشاط
نگاه به جنبه های روشن زندگی و حفظ نگرش مثبت حتی در مواجهه با ناملایمات
الف-هوش هیجانی درون فردی این طبقه از هوش هیجانی، مؤلفه های آگاهی هیجانی، حرمت نفس، قاطعیت، خودشکوفایی و استقلال را در بر می گیرد(حسینی،1393).
1)خودآگاهی هیجانی: میزان آگاهی فرد از احساسات را مورد بررسی قرار می دهد و شامل پی بردن با این نکته که فرد چه احساسی دارد و چرا این احساس در وی شکل گرفته است.
2)قاطعیت (جرأت مندی): توانایی بیان احساسات، عقاید، افکار و باورهای خود و دفاع از حقوق خود به شیوه ای مطلوب، که از خود دارای سه بعد است: توانایی بیان احساسات (ابراز خشم، صمیمیت، احساسات جنسی)، توانایی بیان عقاید (بیان عقاید مخالف و اتخاذ موضع مشخص حتی با از دست دادن امتیاز)، توانایی ایستادگی در برابر حقوق خود (اجازه ندادن به دیگران جهت اذیت کردن فرد و دادن امتیاز، عدم کم رویی و خجالتی بودن).
3)حرمت نفس: توانایی احترام به خود و پذیرش خود به عنوان فردی که اساساً خوب است، شخص صاحب حرمت نفس، احساس عدم کفایت و حقارت نمی کند. او جنبه های مثبت و منفی، همچنین محدودیت ها و قابلیت های خود را می پذیرد.
4)خودشکوفایی: توانایی شناخت توانمندی های بالقوه، تلاش برای شکوفا کردن آن ها، کسب حداکثر رشد توانایی ها، قابلیت ها و استعدادها، تلاش برای داشتن بهترین عملکرد و بهتر کردن همیشگی خود.
5)استقلال: توانایی خود کنترلی در تفکر و عمل، عدم وابستگی عاطفی، قابلیت اتکاء در تصمیم گیریها و برنامه های مهم، توانایی رفتار خود مختار در مقابل نیاز به حمایت و حفاظت، پرهیز از دیگران برای برآوردن نیازهای عاطفی خود.
ب-هوش هیجانی بین فردی این بعد نیز مؤلفه های همدلی، مسئولیت پذیری و روابط بین فردی را شامل می شود (حسینی،1393):
1)همدلی: توانایی شناخت هیجانات و عواطف دیگران، به عبارت دیگر همدلی یعنی ایجاد حس مشترک با یکدیگر، یعنی همان احساسی که دیگری به آن دست یافته است را داشته باشیم، افراد همدل به دیگران توجه دارند و به نگرانی و علایق آن ها توجه نشان می دهند.
2)مسئولیت پذیری (مسئولیت اجتماعی): نشان دادن خود به عنوان عنصری سازنده، مشارکت کننده، دارای حس همکاری در گروه خویش و دارای وجدان اجتماعی.
3)روابط بین فردی: توانایی برقراری و حفظ ارتباطات متقابل، توانایی صمیمیت، با محبت و انتقال دوستی به شخص دیگر است.
ج-هوش هیجانی مقابله با فشار این بخش از هوش هیجانی، مؤلفه های تحمل فشار و کنترل تکانه را شامل می شود (حسینی،1393) :
1)تحمل استرس: به توانایی مقاومت در برابر رویدادها و موقعیت های فشارزا و پشت سر گذاشتن موقعیت‎های مشکل زا بدون از پای درآمدن گفته می شود. افراد با تحمل استرس بالا، کمتر دچار ناامیدی می شوند و بحران ها و مشکلات را بهتر می گذرانند.
2)کنترل تکانه: به توانایی به تأخیر انداختن تکانه، پذیرش تکانه های پرخاشگرانه، خوددار بودن و کنترل خشم می گویند. اثرات نداشتن این مهارت، شامل فقدان خودکنترلی، رفتارهای کند و غیر قابل پیش بینی و آزارگری است.
د-هوش هیجانی سازگاری – بعد سازگاری هم دربرگیرندهی مؤلفه های واقعیت آزمایی، انعطاف پذیری و حل مسأله است(حسینی،1393) :
1)حل مسأله: توانایی شناسایی و تعریف مشکلات ، داشتن کفایت و انگیزه برایمقابله موثر با آن، تعیین راه حل های مختلف مسأله، تصمیم گیری و انجام یکی از راه حل های ممکن.
2)آزمون واقعیت: سنجش میزان انطباق بین آنچه فرد تجربه کرده و آنچه واقعاً وجود دارد، تلاش برای فهم امور به طور صحیح و تجربهی رویدادها آن گونه که واقعاً هستند بدون خیال پردازی.
3)انعطاف پذیری: توانایی منطبق ساختن عواطف، افکار، رفتار، موقعیت ها و شرایط دائماً در حال تغییر. افراد انعطاف پذیر، افرادی فعال، زرنگ، قادر به واکنش بدون تعصب به تغییر هستند و نسبت به ایده ها، جهت گیری ها و. . . صبور و گشاده رو هستند.
ﻫ-هوش هیجانی خلق کلی و نهایتاً هوش هیجانی خلق کلی ، شامل مؤلفه های خوش بینی و شادکامی است.
1)خوش بینی: توانایی نگاه کردن به نیمه روشن تر زندگی ، امید به زندگی و داشتن رویکرد مثبت به زندگی روزمره.
2)نشاط: لذت بردن از خود و دیگران، شاد بودن، رضایت از خود و لذت بردن از زندگی، داشتن احساس خوب در محیط کار و اوقات فراغت (حسینی،1393).
2-2-7-4) مدل هوش هیجانی دولویکس و هیگس
دولویکس و هیگس در سال 1999 بر اساس تحقیقات تجربی خود عناصر محوری مشترکی را در ساختار کلی هوش هیجانی شناسایی کرده اند که عبارتند از :
1)خودآگاهی: آگاهی از احساسات شخصی خود و توانایی تشخیص مدیریت آن ها.
2)انعطاف هیجانی: توانایی خوب عمل کردن و سازگاری در موقعیت های مختلف.
3)انگیزش: انرژی و انگیزه ای که برای دستیابی به نتایج و هدف های کوتاه مدت، بلند مدت وجود دارد.
4)حساسیت بین فردی: توانایی آگاه بودن از احساسات دیگران و دستیابی به تصمیمات قابل نفوذ در آن ها.
5)تأثیر: توانایی ترغیب دیگران به تغییر دیدگاهشان دربارهی یک مسأله.
6)فراست: توانایی استفاده از بینش خود و تعامل در تصمیم گیری هنگام رویارویی با اطلاعات مبهم.
7)صداقت : توانایی ایجاد و تعهد در هنگام مواجهه با چالش و اقدام ثابت و درست.
2-2-8) هوش هیجانی در سازمان و مدیریت
صاحب نظران بر این باور هستند که امروزه هوش هیجانی به سرعت مورد توجه شرکت ها و سازمان ها قرار گرفته است و اهمیت آن، گاه از تواناییهای شناختی و دانش های تکنیکی بیشتر شده است.
دلیل این امر آن است که، مدیران دریافته اند که از طریق، پیوستگی درونی تعامل شخصی و سازمانی افزایش پیدا خواهد کرد. همان طور که می دانید سازمان ها مجموعه ای از گروه ها هستند، که تعاملات موفقیت آمیز گروه ها به انعطاف پذیری و اعمال تغییرات در سازمان کمک می کند. بنابراین سازمان ها برای اینکه اثربخشی خود را بالا ببرند از مهارت های نرم که مبتنی بر عواطف می باشند، استفاده می کنند (Brooks,20123).
بر این اساس، در دههی اخیر محققان، تحقیق های زیادی در مورد تأثیر هوش هیجانی در ساز و کارهای سازمان و مدیریت انجام دادهاند و به بررسی مسائلی از جملهرابطه این مفهوم با عملکرد کارکنان، اثربخشی رهبری، اثربخشی مدیریت، عملکردگروه ها و تیمهای کاری، مدیریت تغییر، رهبری تحول آفرین، مدیریت تعارض و همچنین کیفیت خدمات

]]>

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *