داشته اما به هر حال عرصه خوبی برای یادگیری و بحث پیرامون مسائل زیست محیطی فراهم ساخته است. از سوی دیگر GEF منبع بسیار مهمی برای اجرای خط مشی‌های زیست محیطی در کشورهای عضو محسوب می?شود. (Heggelund, Bruzelius Backer Published online: 2007, p. 415)

هیئت بین دولتی تغییرات اقلیمی (42IPCC)
این هیئت یک نهاد علمیِ بین دولتی محسوب می‌شود که در سال 1988 و در نتیجه عضویت فقط دو نهاد (یک نهاد زیست محیطی در ایالات متحده آمریکا با یکی از زیرمجموعه‌های UNEP) شکل گرفت و البته بعدها توسعه یافت. مأموریت این نهاد آن است که به صورت کاملاً علمی از طریق مشارکت اعضاء اقدام به ارزیابی‌های دقیق از تغییرت اقلیمی و آب و هوایی در سطح جهان نموده و مخاطرات موجود را پیش‌بینی و گوشزد نماید.
سازمان جهانی طبیعت (WNO43)
این سازمان با هدف بسط و توسعه اقدامات حمایتی زیست‌محیطی در سطح جهانی و به صورت بین دولتی تشکیل شد. تمرکز سازمان مذکور بر فراهم نمودن فناوری‌ها، انرژی‌ها و به طور کلی امکانات سازگار با محیط زیست و توصیه آن به کشورها عضو می‌باشد. شکل‌گیری این سازمان در سال 2010 و با حضور فعال کشورهای حوزه اقیانوس آرام بوده و یکی از متولیان اصلی در برگزاری اجلاس‌ها و کنفرانس‌های جهانی محیط زیست از جمله مجمع محیط زیست در حاشیه سازمان ملل متحد، اجلاس زمین و کنفرانس ریو 20 بوده است.
اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (IUCN)
این اتحادیه در سال 1948 میلادی با هدف تضمین حفاظت از طبیعت به ویژه حفظ تنوع زیستی گونه‌ها به عنوان یک بنیان و منبع اساسی برای آیندگان، اطمینان از اینکه بهره‌برداری از منابع طبیعی زمین در اقصی نقاط جهان به صورت عادلانه، عاقلانه،‌ پایدار و به صورت قابل تحمّل برای زیست‌کره خواهد بود تأسیس شد. ایران در سال 1974 میلادی به عضویت این اتحادیه درآمد.
سازمان توسعه همکاری‌های اقتصای (OECD44)
سازمان توسعه همکاری‌های اقتصادی یک سازمان اقتصادی بین المللی است که 34 کشور عضو آن هستند. این سازمان زمینه تسهیم تجارب اقتصادی و تجاری کشورهای عضو، مواجهه جمعی با مسائل مشترک پیش آمده در کشورهای عضو و اتخاذ سیاست های مشترک به منظور حل مسائل مشترک فراهم نموده است. اغلب اعضای این آن برخوردار از درآمد ملی و تولید ناخالص داخلی بالا و نیز شاخص توسعه انسانی (HDI) بسیار مطلوبی هستند. سازمان مذکور، اهتمام فراوانی به موضوع خط مشی‌گذاری زیست‌محیطی و مطالعه شرایط محیط زیست در کشورهای مختلف جهان دارد.
2-2-4- مرحله تدوین در خط مشی‌گذاری زیست‌محیطی
خط مشی?گذاران معمولاً این برداشت را دارند که اگر قانونی اجرا نمی?شود، تقصیر بر عهده مجریان می?باشد و خط مشی?گذاران از هر خطا و سرزنشی در امانند اما در واقع چنین نیست بلکه بسیاری از مسائل مربوط به ساماندهی و اجرای خط مشی در زمان تدوین شکل می?گیرد و شروع می?شود، بنابراین خط مشی?گذار باید بداند که هنگام وضع خط مشی تمهیدات اجرای آن را نیز در نظر بگیرد. (معمارزاده و شکری، 1385).
سه مرحله اساسی تدوین عبارتست از “مسئله شناسی زیست‌محیطی”، “راه حل‌های زیست‌محیطی” یا همان گزینه‌های ممکن برای حلّ مسئله شناسایی شده و نهایتاً “تصمیم‌گیری زیست‌محیطی” که ناظر به انتخاب راه حلّ مورد نظر به عنوان “خط مشی” یا “سیاست” عمومی می‌باشد. (اشتریان، 1391، ص 87) احتمالاً اساسی‌ترین مرحله خط مشی‌گذاری عمومی (و از جمله آن خط مشی زیست‌محیطی) تشخیص مسئله یا تعیین صورت مسئله عمومی است.

2-2-4-1- زیر مراحل تدوین خط مشی زیست‌محیطی
از آنجا که خط مشی‌گذاری- همانطور که پیش‌تر اشاره شد- فرآیند حلّ مسئله عمومی است، لذا می‌توان مراحل خط مشی‌گذاری را متناظر با مراحل حلّ مسئله برشمرد.
جدول شماره 2-6 : تناظر فرآیند خط مشی‌گذاری عمومی و فرآیند حل مسئله
(Hawlett and Ramesh, 2009, pp.12-13)
مراحل خط مشی‌گذاری
تناظر با مراحل حل مسئله
بازیگران هر مرحله
دستور کار گذاری خط مشی
شناخت مسئله
کل جامعه‌ی تأثیر پذیران خط مشی45
شکل‌گیری خط مشی
ارائه راه حل‌های پیشنهادی
ذینفعان مستقیم خط مشی46
تصمیم‌گیری
راه‌حل نهایی
دولت
اجرای خط مشی
اجرا و جرح و تعدیل راه حل
ذینفعان مستقیم خط مشی
ارزیابی خط مشی
کنترل و نظارت بر نتایج
کل جامعه‌ی تأثیر پذیران خط مشی

در جدول فوق خط مشی‌گذاری کلاً به پنج مرحله تقسیم شده است که سه مرحله نخست آن، از جمله زیر مراحل “تدوین” خط مشی عمومی محسوب شده و در واقع بسط یافته مرحله تدوین هستند. همان گونه که در بخش بازیگران خط مشی نیز اشاره شده بود، متناسب با پیشرفت مراحل خط مشی‌گذاری در سه مرحله نخست، قلمرو بازیگران هر مرحله محدود و محدودتر می‌شود تا اینکه در مرحله تصمیم‌گیری فقط بازیگران مستقیم دولتی ایفای نقش می‌کنند.
خط مشی‌های زیست‌محیطی معمولاً میان‌بخشی هستند، بدین معنی که سازمان‌های دولتی گوناگونی هر کدام مسئولیت بخشی از مسائل زیست‌محیطی را بر عهده دارند. بنابراین طراحی و اجرای خط مشی‌های زیست‌محیطی نیازمند توجه به ابعاد بخشی و اقتصادی است. این یکپارچگی می‌بایست هم به لحاظ عمودی (بین‌المللی، ملی و محلی) و هم به صورت افقی (میان بخش‌های هم‌راستا) وجود داشته باشد. به عبارت دیگر اهداف زیست‌محیطی باید خود را در اهداف سایر بخش‌ها یعنی اهداف سیاسی، اجتماعی و اقتصادی منعکس سازند. ماهیت غیرخطی مسائل زیست‌محیطی نظیر غیر قابل جبران بودن و یا بروز فجایع زیست‌محیطی و نیز نااطمینانی‌های برقراری ارتباط میان سیستم طبیعی و ارزش‌های اقتصادی،‌ هرگونه تلاش نظام مند جهت تجزیه و تحلیل هزینه- منفعت را زیر سؤال می‌برد. اما حتی با وجود این پیچیدگی‌ها و نا اطمینانی‌ها باز هم آگاهی از مزایا و منافع جهت هرگونه تصمیم‌گیری در مورد اهدف ضروری می‌نماید.

مطلب مرتبط :   سیاست، جنایی، دینی، بینالمللی، راهبردی، روشنفکری

2-2-4-2- مسئله‌یابی در خط مشی‌گذاری زیست‌محیطی
پیش از ورود به نوع مسائل زیست‌محیطی ذکر دو مقدّمه ضروری است. اول شناخت محیط زیست به عنوان یک کالای عمومی و دوم عوامل پیش‌ران خط مشی عمومی یا همان کانال‌های ورود به مرحله مسئله‌یابی.
محیط زیست به عنوان یک کالای عمومی:
در یک گونه‌شناسی کلی می‌توان کالاها و خدمات را بر اساس دو معیار زیر طبقه‌بندی نمود:
1. انحصاری بودن: مصرفِ غیر رقابتی بدین معنا که کالا یا خدمات فقط توسط گروه خاصی از بازار و مصرف کنندگان استفاده می‌شود. چنانچه کالا یا خدمات از این ویژگی برخوردار باشد ویژگی “انحصاری بودن” بالایی دارد و در غیر اینصورت- یعنی حالتی که توسط عموم مردم و شهروندان مورد استفاده قرار گیرد- به میزان کمی انحصاری است.
2. فراگیری: کالا یا خدماتی که مصرفِ آنها، میزان دسترسی سایر مصرف‌کنندگان را کاهش می‌دهد. چنانچه کالا یا خدماتی این ویژگی را داشته باشد ویژگی “فراگیری” بالایی داشته و در غیر اینصورت فراگیری آن کم می‌باشد.
مطابق با این الگو، کالاها و خدمات به چهار دسته “کالای عمومی”، “کالای منبع مشترک”،‌ “کالای شبه عمومی” و “کالای خصوصی” به شکل زیر تقسیم‌ می‌شوند:

جدول شماره 2-7: گونه‌شناسی کلی کالاها و خدمات، (Hawlett and Ramesh,2009, p.22)
گونه شناسی کلی کالاها و خدمات
فراگیری

پایین
بالا
انحصاری بودن
پایین
کالای عمومی
مثال: محیط زیست
Public
کالای منبع مشترک
مثال: ماهی اقیانوس‌ها
Common-pool

بالا
کالای شبه عمومی
مثال: پل‌ها و بزرگراه‌ها
Toll
کالای خصوصی
مثال: غذا
Private

در این الگو، “محیط زیست” به عنوان یک کالای عمومی که ویژگی انحصاری بودن پایین و نیز فراگیری پایینی دارد، محسوب می‌شود. فراگیری پایین محیط زیست به آن معناست که استفاده آن توسط عدّه‌ای، استفاده سایرین را کاهش نمی‌دهد.

عوامل پیش‌ران47 خط مشی عمومی
عوامل پیش‌ران، رویداد بحرانی یا مجموعه‌ای از رویدادهاست که یک مسئله روزمره را به یک تجربه عمومی منفی و گسترده تبدیل می‌نماید. به همین ترتیب، پاسخ عمومی و واکنش عمومی نسبت به آن تجربه، اساس موضوع خط مشی است که نقشی در تحریک پیش‌رانی رویداد دارد. عوامل پیش‌ران در ایجاد نظم مجدّد سطوح آگاهی در خط مشی عمومی بسیار مهم هستند و به اندازه‌ای که غیر قابل انتظارند، به علت داشتن پتانسیل برای اصلاح شرایط و برطرف نمودن محدودیت‌های سیستم سیاسی مهم هستند. (دانش‌فرد، 1392، ص 50)
همان‌طور که اولویت‌های جامعه با شرایط اقتصادی، اجتماعی و سیاسی تغییر می‌یابد، حوادثی که ممکن است واکنش‌های قوی را در یک برهه تاریخی ایجاد نمایند در برهه دیگری بی‌تأثیر باشند. همان‌طور که حوادث از محیط به داخل سیستم سیاسی نفوذ می‌کنند، به سیستم نظم جدیدی می‌دهند. بنابراین اگرچه اهمیت آنها در زمان وقوع، اغلب غیر قابل پیش‌بینی و غیر قابل تخمین است اما عوامل پیش‌ران به تعریف مسائل جدید و خط مشی متعاقب برای پاسخ به آن‌ها کمک می‌کند. ارزش عوامل پیش‌ران به عنوان یک تسهیل کننده برای خط مشی عمومی از تعامل چهار عامل حاصل می‌شود: قلمرو، شدّت (حساسیت)، زمان و منابع. در جدول زیر به طور خلاصه نقش عوامل مذکور تشریح شده است: (همان، ص52)

مطلب مرتبط :   مجازی‌سازی، ذهن، شبکه‌ای، (شایگان، 1388:، بشر

جدول شماره 2-8: ابعاد مؤثر بر عوامل پیش‌ران خط مشی عمومی
ردیف
ابعاد عوامل پیش‌ران
توضیح
1
قلمرو48
تعداد افراد در یک مرز جغرافیایی که به وسیله عوامل پیش‌ران تحت تأثیر قرار می‌گیرند. اگر یک رویداد، تأثیر گسترده‌ای بر بخش بزرگی از جامعه داشته باشد، تقاضا برای تغییر وضعیت و تعیین خط مشی عمومی دامنه وسیعی به خود خواهد گرفت.
2
شدّت (حساسیت)49
شدّت حادثه‌ای که از طرف مردم ادراک می‌شود که معمولاً خشم، ترس و یا تأثر شدید آنها را در پی خواهد داشت.
3
زمان50
مقطع و طول زمانی که یک رویداد، ظهور و ادامه پیدا می‌کند.
4
منابع51
هزینه‌هایی که بروز یک رویداد به دنبال دارد. هر چه عوامل مربوط به سلامتی و زندگی بیشتر مورد تهدید قرار بگیرند، عامل پیش‌ران تقویت خواهد شد چرا که هزینه‌های غیرقابل جبرانی به دنبال دارد.

مسائل زیست‌محیطی به دلیل تأثیرگذاری بالا بر آحاد جامعه در هر چهار معیار فوق دارای اولویت می‌باشد.
عوامل پیش‌ران خط مشی منجر به بروز مسائل عمومی می‌شوند. به منظور مواجهه صحیح با مسائل عمومی و اتخاذ خط مشی‌های لازم برای هر یک، باید بررسی کرد که مسائل یاد شده در چه وضعیتی قرار دارند. در این راستا صاحب‌نظران مسائل عمومی را از نظر چرخه وقوع آنها به چهار وضعیت زیر تقسیم می‌کنند: (قلی‌پور، 1387، صص 117-116)
1. وضعیت پنهان52: در این حالت مسئله در حالت نهفتگی است و نشانه‌هایی از فشارهای عمومی دیده می‌شود اما هنوز به طور وسیع توسط رسانه‌های گروهی و گروه‌های ذینفع به بحث و بررسی گذاشته نشده است.
2. وضعیت در حال ظهور53: مسئله عمومی از سوی بسیاری از گروه‌ها و احزاب ذی‌نفوذ و رسانه‌ها به بحث گذاشته شده اما هنوز شکل سیاسی پیدا نکرده است.
3. وضعیت جاری54: در این مرحله مسئله کاملاً سیاسی و عمومی شده، خط مشی‌های مناسب برای حلّ آن تعیین شده و حالت قانونی به خود گرفته است.
4. وضعیت نهادینه شده55: در این مرحله خط مشی وضع شده اجرا می‌گردد و استانداردهای لازم به منظور ارزیابی نتایج آن تعیین می‌شود.
با در نظر گرفتن طبقه‌بندی فوق برای مسائل عمومی، سؤال بعدی آن است که خط مشی‌گذار باید با هر یک از مسائل یاد شده چگونه مواجه شود و به چه صورت این مسائل را مدیریت نماید؟ بوفلز چهار نوع استراتژی یا خط مشی برای واجهه با وضعیت‌های چهار گانه فوق به شرح زیر ارائه می‌دهد:
1. استراتژی واکنشی56: این نوع استراتژی زمانی مناسب است که مشکل عمومی در مرحله نهادینه‌سازی است و تأثیر آن بر سازمان عمومی زیاد است.
2. استراتژی انطباقی57: این نوع استراتژی در وضعیتی به کار گرفته می‌شود که مسئله عمومی در مرحله نهفتگی است و تأثیر آن بر شرکت کم یا متوسط است و یا در مرحله شکل‌گیری است.
3. استراتژی تعاملی58: استفاده از این استراتژی زمانی مناسب است که مسائل عمومی در حال شکل‌گیری با تأثیر زیاد، مسائل عمومی جاری با تأثیر متوسط و مسائل نهادی با تأثیر کم بر سازمان می‌باشد.
4. استراتژی پیش‌نگر59: استفاده از این استراتژی در این موقعیت‌ها مناسب است: مسئله عمومی در مرحله نهفتگی با تأثیر زیاد، مسئله در حال شکل‌گیری با تأثیر متوسط و یا مسئله جاری با تأثیر کم بر سازمان.
نمودار زیر چرخه حیات مسائل عمومی و نحوه مواجه با آنها (استراتژی‌های چهارگانه فوق) را با توجه به معیار چرخه حیات مسئله عمومی خلاصه کرده است:

واکنشی
واکنشی
تعاملی
پیش‌نگر
زیاد
تأثیر مشکل بر سازمان و جامعه
واکنشی
تعاملی
پیش‌نگر
انطباقی

تعاملی
پیش‌نگر
انطباقی
انطباقی
کم

نهادینه شده
جاری
شکل‌گیری
نهفته

چرخه حیات مسئله عمومی

نمودار شماره 2-1: چرخه حیات مسئله و استراتژی‌های مواجهه با آن
(بوفلز و دیگران، 1985، ص 57 به نقل از قلی‌پور، 1387، ص 118)
نکته‌ای که در نمودار فوق حائز اهمیت است آن است که تأخیر سازمان عمومی در مواجهه با مسئله عمومی منجر به کاهش ابتکار عمل سازمان در خط مشی‌گذاری و ناگزیر شدن آن از اتخاذ خط مشی‌های واکنشی و منفعل می‌باشد. این نکته به ویژه در مورد خط مشی‌های زیست‌محیطی اهمیت بیشتری می‌یابد چرا که گذشت زمان، دامنه، قلمرو و تبعات بروز مسئله را شدیدتر کرده و به