تطوّر موضوع محیط زیست در برنامه‌های توسعه کشور (برنامه اول تا پنجم)
مصاحبه‌ها با موضوع تدوین خط مشی زیست‌محیطی مرتبط با بحران دریاچه ارومیه
N
معاون آب و آبفای وزیر نیرو

O
نماینده ادوار مجلس شورای اسلامی

P
فعّال زیست‌محیطی و عضو تشکل مردم‌نهاد

Q
نماینده مجلس شورای اسلامی

R
استاندار آذربایجان غربی و نماینده سابق مجلس شورای اسلامی

3-6- اجرای روش در پژوهش حاضر
در این بخش ابتدا به علل استفاده از روش تحقیق داده‌بنیاد در تحقیق حاضر پرداخته و سپس راهکارهای بومی‌سازی خروجی پژوهش را ذکر می‌کنیم. در نهایت نیز ارتباط میان مراحل گردآوری و تجزیه و تحلیل اطلاعات با سؤالات اصلی و فرعی پژوهش را تبیین می‌کنیم.

3-6-1- علل به کارگیری روش نظریه داده‌بنیاد
با توجه به ویژگی‌هایی که تا کنون برای روش داده‌بنیاد ذکر شده است، علل استفاده محقّق از این روش در پژوهش حاضر را می‌توان در موارد زیر خلاصه نمود:
1. اول اینکه با توجه به هدف و سؤال پژوهش، نیازمند روشی بودیم که ضمن آن “داده‌های دست اول” از صاحب نظران و دست اندرکاران گردآوری شود بدین معنی که داده‌ها به طور مستقیم توسط پژوهشگر استخراج شود. (نه داده‌های دست دوم نظیر مقالات یا کتب و …) از آنجا که مبنای تحلیل روش داده‌بنیاد نیز عموماً داده‌های دست اول است لذا با این معیار کاملاً متناسب بود.
2. هدف پژوهش چنین اقتضا می‌کرد که از روشی استفاده شود که ابزار گردآوری اطلاعات در آن به صورت تعاملی (دوطرفه) و با جلب نظرات همزمان مشارکت کنندگان در پژوهش باشد. به عبارت دیگر صرف انجام پیمایش و یا تحلیل کمّی به کمک ابزارهای گردآوری یک‌طرفه نظیر پرسشنامه به هیچ وجه تأمین کننده هدف تحقیق محسوب نمی‌شد. مناسب‌ترین ابزار بدین منظور، “مصاحبه‌های نیمه‌ ساختاریافته” تخصّصی است که محور مرحله گردآوری اطلاعات در روش داده‌بنیاد می‌باشد.
3. پاسخ به سؤال اصلی تحقیق نیازمند اتّخاذ رویکردی استقرایی و از جزء به کل (از داده‌های مشارکت کنندگان در پژوهش به سمت خلق قضایای تئوریک) می‌باشد و به کارگیری رویکردی “قیاسی” و برخاسته از ادبیات موضوع (از کل به جزء) به هیچ وجه پاسخگو نیست؛ به عبارت دیگر پاسخ به سؤال اصلی نیازمند روشی است که تکیه بر مبانی نظری و ادبیات موضوع نداشته بلکه سنگ بنای آن داده‌های عینی پژوهشگر باشد که این معیار کاملاً با منطق استقرایی روش داده‌بنیاد سازگار است.
4. با توجه به هدف و سؤال پژوهش (به ویژه وجه بومی‌سازی الگوی مورد نظر) نیازمند روشی بودیم که قابلیت ایجاد مفاهیم و مضامین نوآورانه و بدون سابقه در ادبیات موضوع را داشته باشد. به این معنی که خلق مضامین انتزاعی همراه با تعبیر و تفسیر داده‌ها توأم با مفهوم‌پردازی آنها و “واژه‌گزینی بدیع” باشد که این ویژگی نیز در روش داده‌بنیاد وجود داشت.

3-6-2- مکانیزم بومی‌سازی خروجی تحقیق
همانطور که در فصل اول تحقیق ذیل نقشه راه پژوهش تشریح شد منظور پژوهشگر از صفت “بومی” توجّه ضمنی به سه محور در طرّاحی الگو است.
o نخست شرایط اقلیمی (اکوسیستمی) خاصّ کشور که طبعاً منجر به مسائل و اقتضائات متفاوت زیست‌محیطی کشور با سایر کشورها شده است.
o دوم بازیگران، سازمان‌ها، نهادها و گروه‌های ذینفع تأثیرگذار بر تدوین خط مشی‌های زیست‌محیطی کشور که طبعاً مجموعه‌ای متفاوت با سایر کشورها را شامل می‌شود.
o سوم ماهیت “ارزش- محور” تدوین خط مشی‌ها که از جامعه‌ای به جامعه دیگر متفاوت بوده و به تعبیر لاسول یکی از ویژگی‌های اساسی علم خط مشی‌گذاری عمومی است. (ارزش‌های اسلامی)
بدین منظور سه نوع ورودی مختلف از سه منبع وارد فرآیند کدگذاری گردید.
جدول شماره 3-3: راهکارهای بومی‌سازی خروجی پژوهش
نوع ورودی
موضوع ورودی
منبع ورودی
پردازش ورودی
هدف
داده‌های دست اول
ورودی نوع 1
فرآیند تدوین خط مشی‌های زیست‌محیطی کشور و مسائل آن (مسائل عمومی محیط زیست)
مصاحبه با خبرگان
(11 مورد)
11 مورد مصاحبه پیاده شده
از آنجا تمامی مصاحبه شوندگان در بافت شرایط سیاسی و زیست‌محیطی کشور سخن گفته‌اند لذا نتایج تحلیل بر بومی‌سازی خروجی نهایی مؤثر است

ورودی نوع 2
فرآیند تدوین خط مشی زیست‌محیطی “بحران دریاچه ارومیه” و مسائل پیرامون آن
مصاحبه با خبرگان
(5 مورد)
5 مورد مصاحبه پیاده شده

داده‌های دست دوم
ورودی نوع 3
سیر تطوّر موضوع محیط زیست در برنامه‌های توسعه
یک مورد مطالعه تاریخی مجزّا با محتوای سیر توجّه به موضوع محیط زیست در طول برنامه‌های توسعه کشور (برنامه اول تا پنجم)
یک متن مستقل چند صفحه‌ای که وارد فرآیند کدگذاری داده‌ها شد
تأثیر مستقیم بر چگونگی بومی‌سازی و در پاسخ به الزام “شرایط اقلیمی- سیاستی خاص کشور در موضوع محیط زیست”

مطلب مرتبط :   ، -، زنان، بارداری، زایمان، حقوق

ورودی نوع 4
ارزش‌های برآمده از رویکرد اسلام به موضوع محیط زیست
یک مورد مطالعه مجزّاد با محتوای دیدگاه اسلام به محیط زیست
یک متن مستقل چند صفحه‌ای که وارد فرآیند کدگذاری داده‌ها شد
تأثیر مستقیم بر چگونگی بومی‌سازی و در پاسخ به الزام تأثیرپذیری تدوین خط مشی‌ها از نظام ارزشی (رویکرد اسلامی)

توضیح چند نکته در مورد جدول فوق ضروری است:
1. تفکیک داده‌های دست اول و دوم: معیار تفکیک دو دسته داده مذکور آن است که داده‌های دست اول به صورت مستقیم توسط پژوهشگر گردآوری می‌شود، حال آنکه داده‌های دست دوم در ادبیات موضوع و یا اسناد و مدارک مرتبط موجود بوده و پژوهشگر در راستای پاسخ به سؤالات تحقیق، اقدام به گزینش از میان آنها در قالب یک “مطالعه مجزّا” می‌نماید.
2. تفکیک مسائل عمومی و یک بحران خاص در مصاحبه‌ها: تدوین خط مشی‌ها یا همان راه‌حل‌های زیست‌محیطی در راستای پاسخ به مسائل عمومی محیط زیست کشور روی می‌دهد. عموم مصاحبه‌های صورت گرفته نیز (11 مورد) با همین رویکرد انجام شده است. طبعاً انتخاب افرادی که در فرآیند خط مشی‌گذاری زیست‌محیطی کشور نقش‌آفرینی کرده‌اند بر بومی‌سازی مدل تحقیق اثرگذار خواهد بود. با این وجود چگونگی حلّ یک مسئله داخلی زیست‌محیطی توسط بازیگران این عرصه اطلاعات بیشتری از فرآیند تدوین بدست می‌دهد. با توجّه یه یکی از سه ویژگی اساسی136 علم خط مشی یعنی “کاربردی بودن” آن، پژوهشگر بر آن شد تا با انتخاب یکی از مسائل حائز اهمیت و روز زیست‌محیطی کشور، تئوری برآمده از داده‌ها را هر چه بیشتر به دنیای عمل و کاربرد نزدیک‌تر سازد. از این رو و با توجّه به طرح‌های جاری و عمده زیست‌محیطی کشور مطابق با مستندات پژوهشگاه مجلس شورای اسلامی (“بحران نشر ریزگردها”، “بحران دریاچه ارومیه” و “بحران آلودگی هوای کلان‌شهرها”) بحران دریاچه ارومیه انتخاب شد. دلیل این انتخاب نیز آن بود که در زمان گردآوری داده‌ها (تابستان و پاییز 1392) بحران مذکور نسبت به دو بحران دیگر فوریت و شدّت بیشتری داشت و از اولویت‌های کاری دولت جدید محسوب می‌شد.
3. منبع مربوط به ورودی 3 (سیر تطوّر موضوع محیط زیست در برنامه‌های توسعه): ذیل مبحث سوم از فصل دوم تحقیق، سیر تطوّر موضوع محیط زیست در طول برنامه‌های توسعه کشور (برنامه اول توسعه با برنامه پنجم) به استناد پژوهش‌های قبلی صورت گرفته در این باره مورد بررسی قرار گرفت. خلاصه‌ای از اهمّ نکات مذکور در این بخش به عنوان یک متن مستقل و هم عرض با سایر مصاحبه‌های پیاده شده وارد فرآیند کدگذاری و تجزیه و تحلیل داده‌ها شد.
4. منبع مربوط به ورودی 4 (ارزش‌های برآمده از رویکرد اسلام به محیط زیست): ذیل مبحث سوم از فصل دوم تحقیق، موضوعی تحت عنوان ارزش‌های برآمده از مبانی رویکرد اسلام به محیط زست به استناد پژوهش‌های قبلی صورت گرفته توسط اندیشمندان اسلامی مورد بررسی قرار گرفت. خلاصه‌ای از اهمّ نکات مذکور در این بخش به عنوان یک متن مستقل و هم عرض با سایر مصاحبه‌های پیاده شده وارد فرآیند کدگذاری و تجزیه و تحلیل داده‌ها شد.
تلاش محقّق بر آن بوده است تا از طریق اتخاذ همزمان راهکارهای “مستقیم” و “غیرمستقیم” زمینه بومی‌سازی مدل تحقیق را فراهم نماید. آنچه تا کنون توضیح داده شد راهکارهای مستقیم مربوط بود. منظور از “مستقیم” فراهم نمودن ورودی‌های مرحله کدگذاری در روش داده‌بنیاد است. امّآ راهکار غیر مستقیم نیز به تدابیر منحصر به فرد و خاص این روش مربوط می‌شود. دو تدبیر مهمّ روش مذکور که به نوعی زمینه اعتبار خروجی پژوهش را فراهم می‌سازند عبارتند از:
1. “حساسیت نظری”: حساسیت نظری محقق که عامل اصلی کدگذاری محسوب می‌شود با توجه به سه منشأ “متون عام”، “متون تخصصی” و “روند تحلیل” به نوعی در شیوه کدگذاری‌ها، ساختن مفاهیم و مقولات انتزاعی به صورت غیرمستقیم تأثیرگذار می‌باشد. تلاش پژوهشگر بر آن بوده است که با مطالعاتی که در این زمینه انجام می‌دهد، بر حساسیت نظری خود در طول جریان تحلیل داده‌ها بیفزاید.
2. “یادداشت نظری”137: نهایتاً محقق تلاش کرده است که از طریق ثبت و ضبط ایده‌هایی که در جریان پژوهش و کدگذاری‌ها شکل‌ می‌گیرد، تأثیر تجریبات مصاحبه شوندگان و بررسی‌های و یافته‌های شخصی خود را تدقیق نماید. نمونه‌ای از مستندسازی ایده‌های مذکور در پیوست “ج” آمده است.
جدول شماره 3-4: تدابیر اتخاذ شده جهت “بومی‌سازی” خروجی نهایی پژوهش
راهکار مستقیم
چهار نوع ورودی مندرج در جدول شماره 3-3
راهکار غیر مستقیم
اتکا به تدابیر و ویژگی‌های منحصر به فرد روش نظریه‌پردازی داده‌بنیاد (GT)
حساسیت نظری پژوهشگر

مطلب مرتبط :   مصلحت، احکام، فقه، عمومی،، حکومتی، مصالحمقاله با کلید واژگان

ثبت ایده‌ها تحت عنوان “یادداشت‌های نظری”

3-6-3- ارتباط مراحل روش با سؤالات تحقیق
مطابق با مراحل مذکور در نقشه راه پژوهش روش و ابزار گردآوری اطلاعات در این تحقیق را به تفکیک سؤالات اصلی و فرعی به شکل زیر است.
جدول شماره3-5: روش‌ها و ابزارهای روش داده‌بنیاد، متناسب با سؤال‌های اصلی و فرعی تحقیق
موضوع سؤال‌های اصلی و فرعی
ابزار گردآوری اطلاعات
ابزار تجزیه و تحلیل
سؤال فرعی 1: عوامل مؤثر بر تدوین خط مشی‌ها
سؤال فرعی 2: بازیگران مؤثر در تدوین خط مشی‌ها
سؤال فرعی 3: فرآیند تدوین خط مشی‌های زیست‌محیطی
سؤال فرعی 4: ابرخط مشی‌های حاکم بر تدوین خط مشی‌ها
* 16 مصاحبه‌های تخصّصی
* 2 مطالعه تاریخی و اسلامی
فرآیند کدگذاری باز
فرآیند کدگذاری محوری
سؤال اصلی: الگوی بومی تدوین خط‌مشی‌های زیست‌محیطی کشور

فرآیند کدگذاری انتخابی

3-7- اعتبارسنجی نتایج تحقیق
3-7-1- مفاهیم و کلیات اعتبارسنجی پژوهش کیفی
بعضی محققان کیفی معتقدند که سراسر قواعد یا استانداردهایی که برای قضاوت مطالعات کمّی به کار گرفته می‌شوند، برای مطالعات کیفی نامناسب‌اند. اما بیشتر محققان کیفی معتقدند که دست کم باید قواعد تغییر یابند تا برای ارزیابی تحقیق کیفی مناسب شوند. نظریه‌پردازان کیفی براین باورند که قواعد معمولِ “تحقیق علمی مناسب” را باید نگاه‌ داشت اما خواهان بازتعریف آنها هستند تا با واقعیت‌های تحقیق کیفی، و پیچیدگی‌های پدیدهای اجتماعی تحت مطالعه منطبق گردند. قواعد علمی معمول عبارتند از: معنی‌دار بودن. سازگار بودن نظریه و مشاهده، قابلیت تعمیم، انسجام، قابلیت تکرار، صراحت، دقت و اعتبار.
خطری که وجود دارد و محققان کیفی باید ضمن استفاده از اصطلاحات فوق مراقب آن باشند این است که آن قواعد، بار اثبات‌گرایانه138 دارند. در ضمن دلیلی هم وجود ندارد که این واژه‌ها را منطبق با تعاریف و کاربردشان در تحقیقات کیفی علوم اجتماعی تعریف کنیم. هر شیوه کشف استانداردهای خاص خود را می‌طلبد. مهم این است که همه این معیارها را به صراحت بیان کنیم.
به عنوان مثال در خصوص اصل تعمیم‌پذیری در روش داده‌بنیاد باید گفت هدف مشخص کردن شرایطی است که موجب یک سلسله کنش، کنش متقابل ویژه مربوط به پدیده و پیامدهای حاصل از آن می‌شود. طبیعتاً، هرچه نمونه‌گیری نظری منظم و جامع باشد، به همان نسبت شرایط و تنوعی که پیدا می‌شود و در نظریه منظور می‌گردند، بیشتر خواهد بود، و بنابراین نظریه از قابلیت تعمیم‌پذیری (و همچنین صراحت و قابلیت پیش‌بینی) بیشتری برخوردار خواهد بود. (Strauss & Corbin, 1990, p.248-250)
در نهایت این مهم است که مشخص شود که آیا تبیین نظری شما برای مشارکت‌کنندگان معنی‌دار و معقول است و برگردان دقیقی از وقایع و توالی آنها در [خود] فرآیند است. کرسول قائل است که در نظریهپردازی دادهبنیاد، اعتبارسنجی، بخشی فعال از فرآیند پژوهش است. برای مثال، در خلال انجام تطبیق‌های مستمر در کدگذاری باز، پژوهشگر، بین داده‌ها و اطلاعات و مقوله‌های در حال ظهور، کثرت139 ایجاد می‌کند. همین فرآیند چک کردن داده‌ها در برابر مقوله‌ها، در مرحله کدگذاری محوری روی می‌دهد. پژوهشگر پرسش‌هایی مطرح می‌کند که مقوله‌ها را ربط می‌دهد و سپس به داده‌ها بازگشته و به دنبال مدرک، پیشامد و وقایع می‌گردد. پس از تدوین یک نظریه، نظریهپرداز دادهبنیاد، فرآیند را به وسیله مقایسه آن با فرآیندهای موجودی که در پیشینه تخصصی یافت می‌شود، اعتبارسنجی می‌کند.

3-7-2- روش اعتبارسنجی تحقیق
اعتبار و روایی در پژوهش حاضر نیز همانند آنچه در تحقیقات کیفی مرسوم است “با تأکید بر قابلیت اعتماد140، اصالت داده‌ها، مربوط بودن، و موثّق بودن” انجام می‌گیرد (هومن، 1385، صص 60-62). به همین منظور سعی می‌شود از روش‌های مختلفی برای گردآوری اطلاعات استفاده شود تا