واقع و بستری برای کنش‌های متقابل میان انسان‌ها است، به وسیلۀ یک مکانیسم، این دو نقش را به بافت موقعیتی ارتباط متصل کرده و پیام را ایجاد می‌کند. این مکانیسم بر چگونگی ترتیب و آرایش اطلاعات نقش‌های‌اندیشگانی و بینافردی است، که در بند آمده‌اند. ساخت متنی بند، به دو ساخت متمایزِ “مبتدا- خبری” و “ساخت اطلاعاتی” و یک بخش غیر ساختاری “انسجام”، تقسیم می‌شود. در تحقیق حاضر به دلیل گستردگی داده‌ها از این نقش تنها به تحلیل‌های ساخت اطلاعاتی پرداخته ایم.
در سازمان بندی پیام، ساخت اطلاعاتی بند نیز مشارکت دارد. در ساخت اطلاعاتی شناخته گی و پویایی، ارتباطی نقش اصلی را به عهده دارند. ساخت اطلاعاتی، دو عنصر کارکردی دارد: “اطلاع نو” و “اطلاع کهنه”. اطلاع نو، اطلاعی است که برای شنونده یا خواننده، آشنا نیست و در متن از آن سخنی گفته نشده‌است و نمی‌توان آنرا از فحوای سخنان قبلی دریافت و به عنوان “نو” عرضه می‌گردد. اما اطلاع کهنه، اطلاعی است که گوینده یا شنونده به نحوی با آن آشنا هستند یا گوینده فرض می‌کند که برای شنونده شناخته شده‌است. این اطلاع از بافت موقعیتی یا بخش‌های پیشین کلام، قابل دریافت است. ساخت اطلاعاتی، یک ساخت مخاطب محور است.(مهاجر و نبوی،1376)
در بندهای بی نشان، اطلاع کهنه در جایگاه آغازین کلام(مبتدا) و اطلاع نو در جایگاه خبر بند ظاهر می‌شوند؛ اما در بندهای نشاندار این انطباق وجود ندارد. و چون توزیع اطلاعات بر اساس ساختِ نواختی است، هرگاه تکیه روی مبتدا قرار گیرد، مبتدا حامل اطلاع نو خواهد بود.(مهاجر و نبوی،1376)

3 – 4- شیوۀ تجزیه و تحلیل سوره‌ها
ابتدا به استخراج کلیاتی در بارۀ نام و ترتیب سوره‌ها، مکان نزول و سایر ویژگی‌های ظاهری و معنای کلی سوره‌هایی که در حیطۀ داده‌های پژوهش قرار داشتند، پرداخته ایم. در استخراج این کلیات، از تفاسیر و پژوهش‌های قرآنی کمک گرفته شد. همچنین با مراجعه به دو تفسیر نوین و نمونه و کتاب‌های تاریخ اسلام، شأن نزول سوره‌ها را استخراج کردیم؛ زیرا هر سوره به عنوان یک گفتمان قلمداد می‌شود، که در یک بافت فرهنگی خاص رخ داده است و در رویکرد زبانشناسی نقش گرا، گفتمان در ارتباط تنگاتنگ با بافت است. برای هر سوره شأن نزول آن، همان بافت فرهنگی سوره است که گفتمان در آن شرایط رخ داده است. همانگونه که گفتیم، تجزیه و تحلیل سوره‌ها در دو بخش آوایی و معنایی انجام می‌پذیرد. در بخش آوایی به استخراج بسامد‌های هجایی و آوایی پرداخته ایم و سپس چگونگی ترتیب آواها و نوع آنها را نیز بررسی می‌کنیم؛ اما در بخش معنایی در چارچوب نظریۀ نقش گرای هلیدی به بررسی و بحث دربارۀ فرآیندهای هر سوره، وجوه افعال و نحوۀ چینش و بسته بندی اطلاعات، در هر سوره می‌پردازیم. که در زیر شیوۀ تجزیه و تحلیل را در هر دو بخش به طور مفصل تر بیان می‌کنیم.

3 – 4 – 1- تعیین بسامد آوایی و هجایی هر سوره
در این بخش، ابتدا آواهای زبان عربی را استخراج کردیم و این آواها را از نظر شیوۀ تولید و جایگاه تولید، دسته بندی کرده و ویژگی‌های هر یک را از نظر زبانشناسی جدید، تعریف کردیم. برای هر آوا یک نشانۀ آوانگار قرار دادیم، در اینجا قابل ذکر است که به دلیل محدودیت‌های تایپی، موفق به کاربرد کامل نشانه‌های آوانگاری رایج بر اساس APA، نشدیم و به همین علت برای برخی از آواها نشانه‌ای ابداعی، به کار بردیم که به منظور معرفی، جدولی از آوا‌ها و نشانه‌های آوانگار آنها در این پژوهش ارائه داده ایم.
مطابق جدول آوایی فوق، در هر سوره، آواهای به کاربرده شده، در دو بخش همخوان و واکه جدا شده و بسامد آنها محاسبه گردید و به این ترتیب برای هر سوره، یک جدول بسامدی آوایی به صورت نزولی، از بیشترین تا کمترین کاربرد تهیه شد. همچنین به هجابندی آیات هر سوره پرداخته و بسامد هجاها را بر اساس هجاهای cvc و cvcc به دست آوردیم. و به این ترتیب برای هر سوره، یک جدول بسامدی هجا نیز ترتیب داده شده‌است. تا در بررسی‌های خود از آنها در کنار جداول نیز استفاده شود. به این ترتیب به سؤال یک پژوهش، پاسخ داده ایم.
در بخش بحث و بررسی آوایی، علاوه بر مراجعه به جداول بسامدی فوق، به بررسی شیوۀ کاربرد آوایی و هجایی و همچنین ترتیب قرار گرفتن هجاهای به کار رفته و آواهای موجود در هر سوره پرداخته ایم و به موسیقی آیات هر سوره و در نتیجه موسیقی سوره و تداعی‌های معنایی همراه آن دست یافتیم. و به این ترتیب تا حدودی به پاسخ پرسش دوم پژوهش، نزدیک گردیده ایم.
درنهایت به منظور ارائۀ یک دید کلی، برای کل سوره‌های مورد مطالعه در این پژوهش، یک جدول بسامد آوایی نیز ارائه داده ایم. که در فصل نتیجه گیری نتایج بررسی کل سوره‌ها را بر اساس آن، ارائه خواهیم داد.

مطلب مرتبط :   حقوق، حقوقی، کیفری، سیاست، جنایی، عدالت

3 – 4- 2- تعیین فرا نقش‌های‌اندیشگانی، بینا فردی و متنی در متن سوره‌ها
در این بخش، برای تعیین فرانقش‌اندیشگانی در هر سوره، نخست فرآیندهای موجود در هر سوره را استخراج کردیم، که در این راستا به معادل‌های ترجمه‌ای افعال موجود، بر اساس ترجمۀ استاد فولادوند، نظر داشته ایم. پس از استخراج افعال، نوع این فرآیندها را بر اساس تقسیمات انواع فرآیندها، طبق نظریۀ نقشی – سیستمی‌هلیدی، دسته بندی کردیم. مشارکین فرآیندها و عناصر پیرامونی موجود در هر سوره را برای هر فعل فرآیند، در هر بند به دست آوردیم و به این ترتیب، جدولی برای ساخت تعدّی یا همان نقش‌اندیشگانی، برای هر سوره تهیه کرده و ارائه داده شده‌است. در ساخت بینا فردی، وجه هر فعل فرآیند و زمان آن را نیز به دست آورده و بر این اساس جدول ساخت وجهی فرآیندهای هر سوره نیز به دست آمد. در هر سوره به ساختارهای اطلاعاتی نیز توجه کرده و نوع اطلاعات نو و کهنه را در هر سوره بررسی کرده و نحوۀ توزیع و ارائۀ اطلاعات را در بندهای سوره‌ها تا جایی که شاخص بوده‌اند، نیز مورد تحلیل قرار دادیم. و بر اساس این اطلاعات، دست به تحلیل، بحث و نتیجه گیری زدیم. . به این ترتیب به سؤال سوم پژوهش نیز، پاسخ داده شده‌است.
پس از این مراحل، با مقایسۀ ضمنی میان تحلیل‌های معنایی و آوایی که در بحث‌ها و نتایج انجام داده شده‌است، ارتباط کاربردهای آوایی- هجایی و ریتم موسیقایی آیات هر سوره با حوزۀ معنایی و پیام اصلی آیات و سورۀ مذکور مشخص و ارائه می‌شود و به این ترتیب سوال دوم پژوهش که در بخش آوایی نیز تا حدودی به آن پرداخته شده بود، به طور کامل پاسخ داده می‌شود.
در نهایت با بحث‌ها و نتیجه گیری‌هایی که از تحلیل‌های بخش معنایی بر اساس نظریۀ سیستمی‌– نقشی هلیدی، در هر سوره به دست می‌آید و همخوانی‌هایی که این نتایج با نظریات و آرای مفسرین و علمای علوم قرآنی در تفسیر سوره‌ها دارد و یا روشنگری‌هایی که از طریق تحلیل گفتمان، بر اساس نظریۀ هلیدی می‌توان در رد یا تأیید نظرات متفاوت مفسرین ارائه داد. و بر این اساس به سؤال چهارم پژوهش نیز پاسخ مناسب داده می‌شود.

3 – 5- شیوۀ ارائۀ نتایج
ابتدا برای آشنایی خواننده با هر سوره، کلیاتی را از ویژگی‌های ظاهری از جمله؛ نام، محل نزول، جایگاه سوره بر اساس ترتیب مصحف و ترتیب نزول، محتوای کلی و سایر ویژگی‌های کلی سوره ارائه داده می‌شود. سپس هر سوره، با آیات مجزا، همراه با علائم هجا نگار و آوانگار و با ذکر نام و جایگاه آن در ترتیب مصحف آورده می‌شود. لازم به ذکر است با توجه به هدف پژوهش و پرهیز از تکرار از پرداختن به ویژگی های معنایی و ساختار واجی بسم الله الرحمن الرحیم آغاز سوره ها خودداری شده است.
پس از آن بافت فرهنگی سوره که همان شأن نزول آن است، آورده شده‌است تا بافتی که گفتمان در آن و با شرایط خاص رخ می‌دهد، مشخص شود؛ زیرا گفتمان منفک از بافت نیست و شرایط و بافت فرهنگی و محیطی بر تحلیل‌های گفتمانی کاملاً مؤثر است. در این جا متذکر می‌شویم که برای برخی از سوره‌ها، شأن نزولی ذکر نشده، به همین دلیل در این موارد از آوردن بافت خودداری شده‌است.
لازم به ذکر است، تحلیل‌ها با مراجعه به هجابندی آیات هر سوره و همچنین جداول بسامد هجایی و آوایی صورت گرفته است. در این تحلیل‌ها، ابتدا کلیات هجایی ، گزینش و چینش‌های هجایی و آوایی و فواصل آیات، در کل سوره معرفی شده و بر این اساس به موسیقی درونی سوره دست یافته و ارائه شده‌است. در ضمن ارتباط موسیقی آیات و سوره، با پیام و محتوای آن بر اساس بافت فرهنگی بیان شده و نتایج جالبی ارائه شده‌است. پس از تجزیه و تحلیل آوایی، بسامد واج‌های به کار رفته در هر سوره، همخوان‌ها و واکه‌ها، بر اساس جدول بسامدی آواهای همان سوره ارائه می‌شود.
پس از این بخش، به تجزیه و تحلیل معنایی هر سوره پرداختهشدهاست. در این قسمت، ابتدا ویژگی‌های ساخت تعدّی، وجهی و زمان فرایندهای هر بند را بر اساس جداولی که به همین منظور تهیه گردیده، به صورت بسامدی و کلی بیان شدهاست. در مورد ساخت اطلاعاتی، بیشتر به بندهایی که از نظر توزیع اطلاعاتی قابل توجهند، نظر گردیدهاست. سپس به توضیح و تفسیر این ساخت‌ها در هر آیه به ویژه آیاتی که نکات قابل توجهی از نظر گفتمانی و معنایی در آنها به چشم می‌خورد، پرداخته شده و با مقایسۀ تحلیل‌های به دست آمده با تفسیر‌های مفسرین دربارۀ همان سوره بحث و نتیجه گیری میگردد.
در پایان ، با توجه به یافته‌های موسیقایی و آوایی- هجایی و همچنین یافته‌های معنایی هر سوره، نتایجی به دست آورده وآنها را در قالب نتیجه گیری ذکر گشتهاست.

مطلب مرتبط :  

فصل چهارم:
تجزیه و تحلیل داده‌ها

4 – 1 – مقدمه
در این فصل سوره‌های 94 تا 114 قرآن به ترتیب از نظر آوایی- هجایی و همچنین از حیث تحلیل گفتمان و بر مبنای نظریه سیستمی‌نقشی هلیدی تجزیه و تحلیل می‌گردند. در تجزیه و تحلیلِ هر سوره ابتدا کلیات و بافت فرهنگی همان سوره از نظر گذرانده می‌شود. سپس بررسی‌های آوایی و معنایی ارائه گردیده و در نهایت نتایج این بررسی‌ها در بخش نتیجه گیری ذکر می‌شود.
4 – 2- تین(95)
4 – 2- 1- کلیات سوره
نام سوره تین است، که از اولین واژۀ سوره که در واقع خداوند به آن قسم یاد کرده است، برگرفته شده‌است.
این سوره، نود و پنجمین سوره در ترتیب مصحف و بیست و هشتمین سوره در ترتیب نزول است. این سوره در ترتیب مصحف، پس از سورۀ “شرح” و پیش از سوره “علق” و در ترتیب نزول پس از “بروج” و پیش از سوره “قریش”، قرار دارد.
بنا به رأی بیشتر مفسرین، این سوره مکّی است. مکارم شیرازی(1375،ج136:27) معتقد است که آیۀ سوم که در آن با هذا اسم اشارۀ نزدیک به شهر امن که همان مکّه است، سوگند یاد شده، تأییدی بر مکّی بودن سوره است. طباطبایی(1382، ج 539:20) به همین مطلب اشاره دارد؛ اما آن را صریح نمی‌داند و معتقد است سوره می‌تواند مدنی هم باشد؛ اما بر مکّی بودن آن تصریح بیشتری دارد.
این سوره، 8 آیه، 38واژه، 80 هجا و214واج دارد.
محوریّت سوره، انسان و آفرینش اوست. و مراحل تکامل و انحطاط انسان را به صورتی گذرا بیان می‌کند. سوره با خوشۀ سوگندی آغاز می‌شود و کانون توجه را بر خلقت زیبا و برتر انسان متمرکز می‌کند، سپس زاویه دید را به انحطاط مقام او تغییر داده و بعد از ذکر عواملی که باعث نجات انسان می‌شود، با تأکید بر مسألۀ معاد و حاکمیت خدا بر انسان، پایان می‌گیرد. اکثر مفسرین نیز با دیدی چنین به تفسیر این سوره پرداخته‌اند.(طباطبایی،1382 ج539:20) و (مکارم شیرازی،1375،ج136:27)

4 – 2 – 2- نمایش آوایی، هجایی، نوشتاری و ترجمۀ سوره
وَالتِّینِ وَالزَّیْتُونِ ﴿ ۱ ﴾
سوگند به{کوه }تین و زیتون
wat/ti:/ni/waz/zay/tu:n
cvc/c⊽/cv/cvc/cvc/c⊽c
وَطُورِ سِینِینَ ﴿ ۲ ﴾
و طور سینا«2»
wa/ťu:/ri/si:/ni:n
cv/c⊽/cv/c⊽/c⊽c
وَ هَذَا الْبَلَدِ الْأَمِینِ ﴿ ۳ ﴾
و این شهر امن [و امان]«3»
wa/ha:/żal/ba/la/dil/Ɂa/mi:n
cv/c⊽/cvc/cv/cv/cvc/cv/c⊽c
لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ ﴿ ۴ ﴾
[که] براستى انسان را در نیکوترین اعتدال آفریدیم«4»

la/qad/xa/laq/nal/Ɂin/sa:/na/fi:/ɁaH/sa/ni/taq/wi:m
cv/cvc/cv/cvc/cvc/cvc/c⊽/cv/c⊽/cvc/cv/cv/cvc/c⊽c
ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِینَ ﴿ ۵ ﴾
سپس او را به پست‏ترین [مراتب] پستى بازگردانیدیم«5»

θum/ma/ra/dad/na:/hu/Ɂas/fa/la/sa:/fi/li:n
cvc/cv/cv/cvc/c⊽/cv/cvc/cv/cv/c⊽/cv/c⊽c
إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَیْرُ مَمْنُونٍ ﴿ ۶ ﴾
مگر کسانى را که گرویده و کارهاى شایسته کرده‏اند که پاداشى بى‏منت‏خواهند داشت«6»
Ɂi/lal/la/żi:/na/Ɂa:/ma/nu:/wa/ʡa/mi/luȿ/ȿa:/li/Ha:/ti/fa/la/hum/Ɂaj/run/ɣay/
cv/cvc/cv/c⊽/cv/c⊽/cv/c⊽/cv/cv/cv/cvc/c⊽/cv/c⊽/cv/cv/cv/cvc/cvc/cvc/cvc
ru/mam/nu:n
cv/cvc/c⊽c

فَمَا یُکَذِّبُکَ بَعْدُ بِالدِّینِ ﴿ ۷ ﴾
پس چه چیز تو را بعد [از این] به تکذیب جزا وامى‏دارد«7»

fa/ma:/yu/każ/żi/bu/baʡ/du/bid/di:n
cv/c⊽/cv/cvc/cv/cv/cvc/cv/cvc/c⊽c
أَلَیْسَ أَلله بِأَحْکَمِ الْحَاکِمِینَ ﴿ ۸ ﴾
آیا خدا نیکوترین داوران نیست«8»
Ɂa/lay/sal/la:/hu/bi/ɁaH/ka/mil/Ha:/ki/mi:n
cv/cvc/cvc/c⊽/cv/cv/cvc/cv/cvc/c⊽/cv/c⊽c

4 – 2- 3- بافت فرهنگی
این گفتمان، بین پیامبر و خدا از طریق