می شود با ارائه شناختی جامع از بحث مهم مکان یابی بهینه فضایی ، شاخص ها وعواملی در زمینه مکان گزینی اماکن وواحدهای جمع آوری ونگهداری دختران فراری ارائه شود تا بتواند به افزایش بهره وری وکارایی این مراکز کمک شایانی کند وبه صورت مستقیم وغیر مستقیم از آسیب های اجتماعی گسترش یاقته ی ناشی از این معضل اجتماعی بکاهد .
به هر حال توسعه شتابان وعموما بدون برنامه ریزی ومدیریت شهری در کشور نتایج وپیامد های بسیار ناگوار ودر برخی موارد غیر قابل بازگشتی به دنبال داشته است وتخریب محیط زیست شهری ، افزایش آلودگی های صوتی ، هوا ، منایع آب ، افزایش خاشیه نشینی ورشد سکونت گاههای غیر رسمی ، گسترش فساد ، بزهکاریهای اجتماعی وآلودگی های روانی و…. همه وهمه به نوعی بازتاب توسعه نا متوازن ونسنجیده شهرها وبه وبژه کلان شهرهای کشور هستند .
شهرنشینی اگرچه مستقیما به کجروی نمی انجامد زندگی شهری به نوعی زمینه ساز عوامل کجروی است شهرها در عین حال که بهترین خدمات اجتماعی موجود در کشور را در خود جای داده اند بسیاری از معایب اجتماعی را نیز در بطن خود می پرورانند .
امنیت به معنای برخورداری از راحتی وآسایش وشرایط فارغ از ترس وواهمه است .امنیت فردی ( هرگاه حطرهایی جان افراد را تهدید کند واین خطرها ناشی از شرایط اجتماعی جامعه باشد ونه بی احتیاطی وبی توجهی شان در این صورت امنیت آنها به خطر افتاده است .) امنیت اجتماعی ( هرگاه شرایطی بر جامعه حاکم شود که افراد آن جامعه احساس آسودگی ودر امان بودن نکنند امنیت احتماعی به خطر افتاده است . ) در کلان شهرها وشهرهای بزرگ به شدت رو به کاهش است .
به نظر اکولوژیست های شهری پایگاه اجتماعی – اقتصادی حانواده ها عامل اصلی وتعیین کننده در بحران های روحی است .
یکی از پدیده های اجتماعی که عموما آن را نوعی آسیب اجتماعی نیز قلمداد می کنند ، فرار دختران از محیط خانواده وپناه بردن به محیط های اجتماعی بیرون از خانه به ویژه سطح شهرها وبالاخص کلان شهرها ست .نکته اولی که در این خصوص مطرح می شود ریشه یابی وژرف نگری در زمینه بررسی علل وانگیزه های فرار دختران از حانواده وآثار وپیامدهای اجتماعی آن است ونکته مهم ئیگری که باید بدان توجه شود این است که آیا به دختران فراری باید به چشم یک مجرم نگاه کرد یا باید آنها را افرادی مشکل دار تلقی کرد که نیازمند حمایت ، شناخت ودرک لازم هستند زیرا در جوامع مختلف ، معیار شناخت جرم وبزهکاری به طرز تفکر ، فرهنگ .پیشرفت وعقب ماندگی آن جامعه بستگی دارد .بنابراین به نوجه به اینکه شهر محیطی است زنده ، پویا وانسان محور وبرای داشتن شهری سالم به برنامه ریزی دراز مدت نیاز است ودر جهت کاهش آسیب های اجتماعی وکاهش تبعات منفی ناشی از فرار دختران از خانواده لزوم توجه به ایجاد مراکزی جهت جمع آوری ونگهداری موقت وگاه دائمی تر این گروه اجتماعی احساس می شود بحث مکان یابی فضایی ایم مراکز اهمیت بسیاری در کارایی بیشتر وبهره وری مطلوب تر این مراکز دارد .
می دانیم که استقرار هر عنصر شهری در موقعیت فضایی –کالبدی خاصی از سطح شهر تابع اصول ، قواعد وسازوکارهای خاصی است که در صورت رعایت آن اصول موفقیت .کارایی عملکردی آن عنصر در همان مکان مشخص بیشتر خواهد بود . همچنین استقرار بسیاری از عناصر شهری بیشتر تابع سازوکارهای اقتصادی ورقابت آزاد است وعناصر شهری عمومی وغیر انتفاعی را نمی توان یکسره به سازوکارهای اقتصادی بازار واگذار کرد بلکه لازم است برای جبران نا کارامدی های بازار به تصمیم ها وسیاست های مبتنی بر منافع عموم میز تملک جست . اما رعایت اصول ومبانی مکان یابی واستقرار این واحدهای خدمات عمومی وشهری با هدف حداکثر کردن کارایی واثر بخشی آنها ونیز برنامه ریزی وطراحی این واحدها چندان در شهرهای ایران مرسوم نیست .
نظریه مکان یابی ومفهوم آن :
منظور از مکان یابی مجموعه ای از اصول است که با توسل به آن امکان بهینه سازی فعالیتهای خدماتی یا صنعتی تنین می شود . اصل حاکم بر این گونه نظریه ها تعیین مکانی بهینه بر مبنای حداقل هزینه – فاصله وزمان سفر است .
هر نقطه شهری دارای شرایط ومشخصات ویژه ای است که فرایند مکان یابی ونتایج حاصل از آن را تحت تاثیر قرار می دهند والگوی استقرار خاصی ایجاد می کنند که عبارتند از :
الف – اندازه شهر
ب – میزان فشردگی وتراکم بافت شهری
ج – فرم وساحتار کالبدی شهر وشبکه معابر آن
د – ساحتار سنی وجنسی جمعیت شهر به عنوان عامل تعیین کننده کمیت وکیفیت تقاضای خدمات .
شاخص ها ، عوامل ومعیارهای موثر در مکان یابی بهینه فضایی مراکز مهمترین عوامل موثر در مکان گزینی مراکز یاد شده عبارتند از :
1 ) اصل دسترسی :
معیار مهم در مکان یابی این مراکز آسانی دسترسی است اما ضوابط تحقق این معیار در سطوح گوناگون متفاوت است اگر این مراکز در کنار واحدهای همسایگی ومحله استقرار یابد شعاع متوسط دسترسی کاهش می یابد ومعیار آسانی تحقق می یابد .همچنین شرایط دسترسی به شبکه حمل ونقل یعنی وضعیت موجود وآنچه پیش بینی می شود ممکن است در ارتباط قسمت های مسکونی یا دسترسی اتومبیل ها به مرکز تاثیر گذارد . در نواحی وسیع شهری مثل کلان شهرهای تهران ، مشهد و… باید امکان دستیابی به محل از طریق وسایل حمل ونقل عمومی فراهم شود .
2 ) اصل فاصله :
بررسی عامل فاصله در مکان یابی مراکز بر مبنای حوزه نفوذ وآستانه جمعیتی است ( حوزه نفوذ تعیین کننده فاصله ای است که فرد حاضر است آن را طی کند تا به خدمات مورد نیاز دست یابد وآستانه به عنوان حداقل سطح تقاضای لازم برای تدارک وارائه خدمتی خاص تعریف می شود . )
3 ) همجواری :
اصل همجواری بر مبنای دو نوع کاربری مناسب وکاربری نامناسب اراضی شهری تعریف وتشریح می شود . دراین زمینه باید به نکات زیر توجه کرد :
حتی المقدور از احداث این مراکز در مجاورت فضاهای بدون دفاع شهری پرهیز شود زیرا امکان بروز ناهنجاری ها را در این مراکز افزایش می دهد ( فضاهای بدون دفاع وغیر قابل دفاع اماکن وفضاهایی هستند که به کسی تعلق ندارند وکسی از آنها نگهداری نمی کند .این گونه فضاها از دید ها محفوظ هستند وبه همین خاطر فضاهای دنج ومطمئنی برای فعالیت های غیر مجاز وناهنجار محسوب می شوند . این فضاها در حقیقت حاصل زمینه ها وعواملی در سه سطح کلان ساختار اجتماعی – اقتصادی ، سطح میانه یعنی ساختار نهادی وسطح خرد یعنی ساختار فیزیکی هستند .
وجود برخی کاربریهای نامناسب در مجاورت وهمجواری این مراکز سبب کاهش کارایی این مراکز می شود زیرا انگیزه فرد را برای مراجعه به آنجا کاهش می دهد مثلا کاربری نیروی نظامی وانتظامی ، کاربریهای صنعتی ، مراکز دفن زباله ، موقعیت نامناسب محله ای .
4 ) اصل آسایش ورفاه عمومی :
یکی دیگر از معیارهای مکان یابی این فضاها حفظ آسایش شهروندان است به عبارت دیگر عملکرد این مراکز نباید سبب اختلال در آسایش شهروندان شود .
5 ) اصل زیادگی یا امکان توسعه فیزیکی :
انتخاب زمین جهت احداث این مراکز باید به گونه ای باشد که امکان توسعه وگسترش این مراکز را در آینده ( افق 20 یا 30 ساله ) فراهم کند به عبارت دیگر امکان پیش بینی فضای ذخیره برای گسترش آتی این مراکز مقدور باشد .
6 ) معیار جمعیتی :
این شاخص یکی از شاخص های بسیار مهم در خصوص احداث یا گسترش مراکز فوق است تعداد ومیزان ظرفیت این مراکز تابعی است از تعداد جمعیت ، نحوه ترکیب سنی در سطح شهر ، میزان رشد جمعیت شهری ، تعداد مهاجران ومهمتر از آن نحوه توزیع وپخش جمعیت در سطح شهر .
7 ) نظام سلسله مراتب عملکردی مراکز به ویژه از دیدگاه توزیع وپخش فضایی در سطح شهر :
در برنامه ریزی برای احداث این مراکز رعایت سلسله مراتب ضروری است در غیر این صورت استفاده بهینه ای از ظرفیت این مراکز نخواهد شد .نکته مهم دیگر چگونگی ارتباط این مراکز با یکدیگر است به گونه ای که مراکز بزرگتر باید از هر حیث ( خدماتی – تخصصی – آموزشی و… ) مرکز کوچکتر را پوشش دهند .
8 ) استاندارهای جهانی یا حداقل استفاده از تجارب سایر کشورها در خصوص نحوه احداث وگسترش این مکان ها به ویژه از دیدگاه مکان گزینی :
اگرچه ممکن است به دلیل تفاوتهای ساختاری در مسائل اجتماعی ، فرهنگی واقتصادی سایر کشورها با کشورمان دقیقا مراکزی تحت عنوان یاد شده در بقیه کشورها نباشد در بسیاری از کشورها مراکز اقامتی وحمایتی از خیابان نشینان وافراد خیابانی وجود دارد که معیارها وعوامل مکان گزینی آن مراکز می تواند کمک شایانی به درک بهتر موضوع مکان گزینی این مراکز در شهرهای کشورمان باشد .
9 ) اصل براورد هزینه :
احداث مکان گزینی این مراکز باید به گونه ای باشد که حداقل هزینه را برای سازمانها ونهادهای مربوط ایجاد کند هزینه هایی چون هزینه تملک یا خریداری زمین واحداث ساختمان هزینه تاسیسات وتجهیزات مرکز هزینه کارکنان و…
10 ) معماری وطراحی :
در این زمینه توجه به عواملی چون قابلیت انعطاف پذیری قابلیت انطباق با نیازهای آتی ( طرح این مراکز باید قابلیت توسعه کوچک شدن تجمع یا تجزیه بخشها را داشته باشد وقسمتهای دارای نیازهای ویژه حتی المقدور بیش از نیازهای برنامه پیش بینی شوند ) فشردگی طرح ونقشه ، دسترسی های داخلی استفاده از نور وفضای سبز طبیعی ، ملاحظات سازه ای معیارهای اقتصادی طراحی مرکز ، تاسیسات مکانیکی ، برقی ، الکتریکی و… وبه ویژه نوع وسبک معماری متناسب با بافت ومورفولوژی شهری به ویژه در سطح محله ای ومنطقه شهری ضروری است .
11 ) مسائل ایمنی وامنیتی :
مکان انتخابی جهت احداث وگسترش این مراکز باید به نحوی باشد که حداکثر امنیت فردی واجتماعی را برای فرد مراجعه کننده وشهروندان ایجاد کند .در این خصوص نکات زیر اهمیت می یابند :
– تامین امنیت در گرو قابلیت نظارت فضای مراکز ونبودن یا محدود بودن فضاهای گم ، دنج وغیر قابل دفاع است .
– مکان گزینی این مراکز باید به گونه ای باشد که حداقل امکان برخورد دختران فراری را در طول مسیر با افراد واشخاص بیگانه وعموما فرصت طلب فراهم کند .
– نظارت وپشتیبانی نیروهای امنیتی وانتظامی شهر البته به صورت غیر مستقیم نقش موثری در افزایش امنیت وایمنی این مراکز دارد .
12) اصل جامعیت :
منظور از اصل جامعیت این است که تمامی امکانات مورد نیاز مراجعان در این مرکز مهیا باشد
13) عناصر سازمان فضایی مراکز :
توجه به عناصری چون عناصر پشتیبانی کننده ، تفریحی وآسایشی وآرامش بخش عناصر خدماتی ارتباطی تاسیساتی و… ضروری است .
14 ) محیط فیزیکی مناسب :
شرایط مناسب محیطی به ارضای نیازها کمک می کند وشرایط نامناسب مانع از رضایت افراد میشود برای ارضای بسیاری از نیازها لازم است که فضاها ویژگیهای خاصی باشند به عبارتی فضای مناسب ومطلوب برای به فعل رساندن عمل نابهنجار فرد کجرو با توجه به تجارب نوع آسیب نوع فضا و… انتخاب می شوند . 15) عوامل وموانع طول مسیر :
این نکته اهمیت بسیار زیادی دارد که مسیر دستیابی به مراکز مذکور باید به گونه ای باشد که ضمن ایجاد امنیت خاطر در فرد مراجعه کننده در ارائه وتصمیم گیری او اختلالی ایجاد نکند به عنوان مثال برخی موانع مصنوعی مانند بزرگراهها موانع طبیعی مانند رودخانه ها موانع واقعی وروانی به وجود می اورند که مراجعه کننده ممکن است حاضر به عبور از انها نشود .
16) هماهنگی واهتمام سازمانها ونهادهای ذیربط در امر ساماندهی دختران فراری :
در بسیاری موارد موازی کاری یا تداخل امور سازمانها ونهادهای خدماتی شهری یا مانع تراشی یک سازمان شهری مشکل عمده ای در جهت دستیابی به اهداف یک پروژه مثلا احداث مرکز جمع آوری ونگهداری دختران فراری ایجاد می کند . به عنوان مثال ممکن است فضای مناسبی با توجه به عوامل وشاخص های بیان شده برای استقرار واحداث یک مرکز مددکاری اجتماعی مثل مراکز یاد شده در سطح شهر وجود داشته باشد اما عدم همکاری برخی سازمانها در زمینه واگذاری وتملک زمین شهری یا خدمات زیر بنایی مانع از تحقق اهداف پروژه شود . در این زمینه نقش سازمانهایی چون شهرداری ، مسکن وشهرسازی ، استانداری و… بسیار موثر است .
17) روانشناسی اجتماعی در مکان یابی :
دانش روان شناسی به دلیل ماهیت کاربردی در بررسی علل وانگیزه های رفالرهای اجتماعی وفردی شهروندان می تواند کمک شایانی به انتخاب بهترین فضای شهری جهت احداث واستقرار این مراکز کند : به عنوان مثال بررسی تاثیر روانی تابلو ها وعلائم اطلاعاتی مراکز که باید در سطح شهر ، ورودی ها وخروجی های شهر ، پارک ها وفضاهای سبز ، مکان های تجاری و…. نصب شوند یا بررسی تاثیر رنگ آمیزی فیزیکی مراکز
18) استفرار خدمات درمانی ، مشاوره ای ، حمایتی و… در مجاورت این مراکز :
در موارد بسیاری مشاهده شده است که دختران فراری به شدت مورد شکنجه وآزار وافع شدهاند که نیاز به خدمات درمانی وبهداشتی دارند وبسیاری از آنها به دلیل افسردگی ، آشوب روانی ئنگرانی های شدید نیاز به خدمات مشاوره ای دارند وبرخی نیز حمایت هایی چون حمایت عاطفی ، شغلی و… را نیاز دارند .
19) نظر سنجی از شهروندان ، مسئولان ونقش مشارکتهای مردمی :
این امر می تواند از طریق مطالعات میدانی وبر مبنای روشهای مطالعاتی آن

مطلب مرتبط :   معلوم و معین بودن مورد معامله