دانلود پایان نامه
تطبیقی‌ای دانست که بیش و کم در تاریخ تفسیر انجام شده است و ما در این فصل آن را به تصویر کشیدیم. این تکامل در جهات مختلف روی داده است. وی تلاش خوبی در ارائه همه دیدگاه‌ها داشته است و در این زمینه موفقیت چشمگیری داشته است. وی برخلاف تفاسیری که بررسی کردیم، آراء را مستند و با چینش منطقی ذکر کرده است. او بررسی و نقد را همه‌جانبه انجام داده است. اولویت او در نقد، تکیه کردن بر مبانی طرف مقابل است. در بررسی و نقد، به خاستگاه‌های اختلاف توجه داشته است. وی به‌درستی از اختلاف داده‌های منابع روایی اهل سنت و شیعه برای نشان دادن علت اختلاف‌ها بهره جسته است. رویکرد نجارزادگان در متن همه آثارش، رویکرد جانبدارانه در دفاع از تفسیر تشیع است. بر این اساس جای این پرسش هست که آیا او توانسته راهکارهای برون‌رفت از اختلاف‌های شیعی- سنی را در این آثار ارائه دهد؟ او که این داعیه را در مقدمه بیان داشته، آیا مرادش آن است که برای برون‌رفت از اختلاف‌ها، اهل سنت باید دیدگاه‌های تفسیریِ شیعه را قبول کنند؟ یکی از فوایدی که او برای تفسیر تطبیقی برشمرده است، «برملا ساختن داوری‌های ناآگاهانه و اتهام‌های متعصبانه» است. آیا مراد او از «داوری‌های ناآگاهانه و اتهام‌های متعصبانه»، دیدگاه‌های تفسیری اهل تسنن است؟ <br /> در این سه کتاب که بررسی شد، چینش اقوال، مراحل انجام تطبیق، داوری‌ها، … همه کارکردی مذهبی دارد و از اهتمام نجارزادگان به بر کرسی نشاندن رأی شیعه و فروافکندن رأی اهل سنت پرده برمی‌افکند؛ اما وی سعی کرده است که دیدگاه هرکدام از دو فریق شیعه و اهل سنت را بر اساس مبانی خودشان، بررسی و نقد کند.
3. 3. سیر تحول تفسیر تطبیقی
در فصل حاضر، تاریخ تفسیر به چند دوره تقسیم شد. دوره اول: سده اول تا سوم؛ دوره دوم: سده چهارم تا ششم؛ دوره سوم: سده هفتم تا نهم؛ دوره چهارم: سده دهم تا سیزدهم؛ دوره پنجم: سده چهاردهم و پانزدهم. اساس این تقسیم‌بندی، تحولات اجتماعی و فرهنگی‌ای بود که احتمال می‌رفت بر جریان مذهبی تفسیر تأثیر گذارده باشد و قابلیت نمایش سیر تحول عرصه تطبیق در تاریخ تفسیر را دارا باشد. در بخش حاضر، به ارزیابی تحولات و تغییرات در سیر تاریخی تفسیر تطبیقی می‌پردازیم.
برای بررسی تحول و نقاط عطف آن، ویژگی‌های کلی حاکم بر دوره‌های مختلف تاریخ تفسیر، بیان می‌شود تا تفاوت هر دوره با سایر دوره‌ها معلوم گردد و سیر کلی تحول آشکار شود. پیش از آن، اذعان می‌داریم که چنین نیست که دست آورده‌ای این دوره‌ها دارای حد و مرز منطقی و ریاضی‌وار باشد. از همین رو، نباید انتظار داشت که تک‌تک تفاسیر موجود در هر دوره، عیناً رویکرد غالب آن دوره را داشته باشند. به طور مثال، وزیر مغربی(370-418ق)، هم‌دوره شیخ طوسی است و تفسیر او یکی از منابع شیخ طوسی در تبیان است،400 اما توجه او بیشتر به مباحث ادبی و لغوی بوده است و به‌ندرت به حیطه مسائل کلامی و فقهی وارد شده است. مثال دیگر، ملاصدرا(979-1050ق) است که در دوره چهارم تفسیر نگاشته است، اما به دلیل گرایش فلسفی‌اش، نباید انتظار داشت که تفسیر او از حیث تطبیق، در ردیف تفاسیری چون «الصافی» و «منهج الصادقین» به شمار ‌آید.
در دوره اول (سده‌های اول تا سوم)، مذاهب کلامی شیعه و اهل تسنن پی‌ریزی شده‌اند. اختلاف‌های کلامی و فقهی پدیدار شده است؛ اما مهم‌ترین تفاسیر شیعه و سنی این دوره هنوز وارد نزاع‌های مذهبی نشده‌اند. غالب تفاسیر مهم این دوره، در زمره تفاسیر روایی به شمار می‌آیند. تفسیر قمی که به عنوان نمونه تفاسیر این دوره بررسی شد، صرفاً برای مخاطب شیعی نگاشته شده است. در این تفسیر تنها به نقل روایات ائمه اکتفا شده است که این خصوصیت بارز همه تفاسیر شیعی این دوره، همچون تفسیر فرات، تفسیر عیاشی و … است. در تفسیر قمی حتی از ذکر کردن نام ابوبکر پرهیز می‌شود. این تفسیر در بیان سبب نزول آیه غار می‌گوید که در شأن «فلان» نازل شده است. در این‌گونه تفاسیر، صرفاً روایات تفسیری ائمه بیان شده است که نشانه عدم تمایل این تفاسیر به نقل آرای مفسران مذهب مخالف است.
تفاسیر روایی در اواخر این دوره در میان اهل سنت، شکل مدون و جامعی به خود می‌گیرد. بدین معنا که مفسران، اقوال مخالف را در تفسیر خود نقل می‌کنند؛ اما همچنان حیث تعدد آرای تفسیری، از جهت مذهب نیست. در این تفاسیر آرای متعدد نقل می‌شود، ولی جهت این تعدد به عوامل دیگری بازگشت می‌کند و چنین نیست که دلیل این تعدد، اختلافات مذهبی شیعه و اهل سنت باشد. در تفسیری چونان طبری که به نقل اقوال مختلف از صحابه و تابعین مشهور است، به‌ندرت و حتی انگشت‌شمار، روایات تفسیری شیعی ارائه شده است. این‌گونه رویکردها نشان می‌دهد که در این دوره، مفسران از وارد شدن به مباحث اختلافی میان مذاهب شیعه و اهل سنت و یا دامن زدن بدان خودداری می‌کرده‌اند.
تفاوت دوره دوم (سده چهارم تا ششم) با دوره اول کاملاً آشکار است. در این دوره، تعامل مفسران شیعه و اهل سنت با یکدیگر رو به فزونی می‌گذارد. حضور مفسران شیعه و سنی در کنار هم فضایی برای تبادل آرا و اندیشه‌ها فراهم می‌کند. محصول این تبادلِ دیدگاه‌ها، در تفاسیر این دوره، کاملاً مشهود است. تفاسیر شیعی «التبیان» و «مجمع البیان» به طور واضح با تفاسیر سده‌های قبل تفاوت دارند. در این تفاسیر، روایات صحابه و تابعین به مقدار چشمگیری نقل می‌شود که در تفاسیر دوره قبل سابقه ندارد. این روایات با روایات شیعی مقایسه می‌شود. همچنین آرای اهل سنت بررسی می‌شود، شبهات ایشان پاسخ داده می‌شود و به دیدگاه‌های تفسیری اهل سنت اشکال وارد می‌شود. تفسیر تبیان بنیان‌گذار نقد و بررسی آرای اهل سنت در تفاسیر شیعه است. او روش و رویکردی را در تفسیر شیعه از منظر تطبیق بنیان می‌نهد که پس از او به سنت تفسیرنویسی شیعه در این زمینه تبدیل می‌شود. در آن سمت هم تفاسیر اهل سنت نه به‌سرعت تفاسیر شیعه ولی کم‌کم رنگ و بوی تطبیق به خود می‌گیرند. تفسیر زمخشری کمتر به نقل آرای شیعه اهتمام دارد، ولی از فخر رازی به بعد است که بررسی آرای شیعه در تفاسیر اهل سنت نمود پیدا می‌کند. فخر رازی افزون بر نقل و بررسی آرای فرق کلامی و فقهی اهل سنت، به بیان آرای شیعه هم اهتمام خاصی نشان می‌دهد. او آرای تفسیری شیعه را با جزئیات طرح می‌کند و بررسی و نقد او نیز مفصل است.
بی‌شک یکی از عوامل مهم در ایجاد این تحول، توسعه و بالندگی علم کلام در آغاز این دوره است که پیش از این، بدان اشاره شد. وقتی علم کلام توسعه یافت، هر مشرب کلامی در پی استناد دیدگاه‌های خود به قرآن متمسک شده و سعی داشت با تفسیر آیات قرآن، درستی دیدگاه خود را اثبات نماید. در میانه این کوشش‌ها برای نشان دادن برتری دیدگاه خود، به تخطئه دیدگاه رقیب هم توجه نشان می‌داد. همین روند در تفسیر آیات فقهی هم گسترش یافت، چنانچه دوره دوم را بایستی یکی از نقاط عطف تحول در عرصه تفسیر تطبیقی لحاظ کرد.
در دوره سوم (سده هفتم تا نهم)، تفسیر شیعه رکود نسبی را تجربه می‌کند؛ بنابراین، انتظار نمی‌رفت که تحوّلی از منظر تطبیق مشاهده شود و همین‌طور هم هست. در این میان توجه شیعیان به فقه که به نگارش تفاسیر فقهی انجامید، تحول ملموسی در تفسیر شیعه است. نکته‌ای که حائز اهمیت است، آن است که در فقه شیعه همیشه رویکرد مذهبی وجود داشته است؛ بنابراین اگر در تفاسیر فقهی به آرا و دیدگاه اهل سنت توجه شده است، بخشی از دلایل آن را باید از منظر فقهی نگریست و آن را در ادامه سنت رایج در فقه هم تلقی کرد.
در سده هفتم رویکرد مفسران اهل سنت به تبعیت از فخر رازی، تغییر می‌کند و برخلاف طبری و زمخشری در دوره‌های قبل، به نقل و نقد اقوال شیعه می‌پردازند. از این‌رو، تفاسیر اهل سنت از سده هفتم به بعد، رسماً به مفسران شیعه می‌پیوندند که از دوره دوم، رویکرد نقل و نقد را پیشه خود ساخته بودند.
در دوره چهارم (سده دهم تا سیزدهم)، تغییر آشکاری در رویکرد مفسران شیعه و سنی دیده می‌شود. تفاسیر شیعی دوباره به گرایش‌های روایی رو می‌آورند. مفسران شیعه در این تفاسیر و نیز در تفاسیر غیر روایی به دنبال اثبات دیدگاه‌های خود در مقایسه با دیدگاه‌های تفسیری اهل تسنن برمی‌آیند. بی‌شک ظهور دولت صفویه تأثیرگذارترین عامل در ظهور این رویکردهای جدید بوده است. تألیف تفاسیر روایی به سبک دوره دوم، حاکی از آن است که مفسران شیعه خواهان کم‌رنگ نمودن آثار تفسیری صحابه و تابعین هستند. تفسیر «منهج الصادقین فی إلزام المخالفین»‌ نشان از رویکردی تازه به تطبیق آرای شیعی- سنی دارد. البته همان‌طور که دیدیم این تفسیر مطلبی افزون بر تفاسیر پیشینی چون «تبیان» و «مجمع البیان» در نقل و نقد آرای اهل تسنن نداشت، اما نام این تفسیر جهت‌گیری خاصی را القا می‌کرد که قبل از وی سابقه نداشت.
در میان اهل تسنن هم قدرت‌ یافتن عثمانی‌ها را باید عاملی برای ظهور رویکردهای جدید تلقی کرد. توجه خاص تفاسیر اهل سنت به آرا و اقوال مفسران شیعه در تفسیر بروسوی هم که یک تفسیر صوفی – عرفانی محسوب می‌شود، نمود آشکار دارد. این تفسیر در بررسی و نقد دیدگاه‌های شیعه همانند یک تفسیر کلامی عمل نموده است. تفسیر «روح المعانی» که از منظر تطبیقی جزو تفاسیر بارز به شمار می‌آید، در اواخر این دوره ظهور کرده است و می‌توان آن را اوج و نقطه عطفی برای تطبیق دیدگاه‌های شیعه و سنی هم به‌حساب آورد. در این تفسیر نسبت به شیعه اتهام‌هایی وارد شده است و عقایدی به شیعه نسبت داده شده که حقیقت ندارد.
این رهیافت‌ها که تقریباً جدلی هستند و درصدد پررنگ کردن اختلافات مذهبی هستند یا نتیجه اتخاذ چنین رهیافت‌هایی اهمیت یافتن اختلاف‌های کلامی و فقهی شیعه و اهل تسنن است، از سیطره قدرت‌های مهم صفویه و عثمانیه نشأت گرفته است؛ بنابراین بایستی اذعان داشت که نفوذ قدرت‌های سیاسی بر عرصه علوم اسلامی، تحول دیگری در سیر تفسیر تطبیقی در این دوره به وجود آورد.
دوره پنجم (سده چهاردهم و پانزدهم)، هم‌زمان با ظهور رویکردهای جدید به تفسیرنگاری است. مفسران عموماً از سنت نقل اقوال در تفاسیر گذشته ناخوشند و معتقدند که این سنت، تفسیر را از هدف خود دور کرده است. مفسر «المنار» تلاش دارد که این سنت را کنار گذارد. بر همین منوال ابراز می‌کند که طرح مباحث اختلافی هم ثمری جز تفرقه ندارد؛ اما چنین نیست که بتواند از گرو پیش‌فرض‌های مذهبی رها شود. در کل چه او و چه «المیزان»، هیچ‌کدام نتوانسته‌اند فارغ از پیش‌فرض‌ها به مقایسه آرای شیعی- سنی در تفسیر دست یابند؛ بنابراین تطبیق در تفاسیر ایشان همچنان با رویکرد دفاع از عقاید مذهب خود جریان دارد؛ اما تحولات اجتماعی این عصر و تعامل علمی بیشتر مفسران شیعه و سنی سبب شد که «تفسیر تطبیقی» به‌مثابه یک گونه مستقل در ادامه سنت نقل و نقد در تفاسیر، در همین دوره شکل بگیرد.
در دهه‌های اخیر، به طور گسترده، آیات بسیاری تحت عنوان نوپدید تفسیر تطبیقی مورد بررسی قرار گرفته است. این گونه تفسیری همان‌طور که در بررسی‌های انجام شده در این فصل درباره آن سخن گفته شد، ادامه همان سنت نقل و نقد دیدگاه‌های تفسیری از حیث مذهب است. فرق این آثار با آنچه از این سنت در میراث تفسیری ما وجود دارد، در مضمون تازه نیست، یعنی چنین نیست که وقتی بر این آثار، عنوان تازه ثبت شده است، انتظار داشته باشیم که مضمونی تازه هم داشته باشد. این آثار تنها از نقل و نقد مفسران پیش از خود الگو گرفته‌اند تا به طور مستقل به انجام تفسیر تطبیقی در آیات اختلافی شیعه و اهل سنت بپردازند. در این آثار، بررسی و نقد دیدگاه‌های تفسیری از حیث مذهب، همه‌جانبه انجام می‌گیرد و تنظیم مباحث هم در مقایسه با آثار مفسران، به شیوه منطقی و جامع است. به طوری که می‌توان آثار جدید را صورت تکامل‌یافته و بالنده تطبیق، در تفاسیر گذشته دانست.
جریان تفسیر تطبیقی از حیث تاریخی، فراز و فرودهای متعددی را طی کرده است تا امروزه در عنوان جدید به ظهور رسیده است. به نظر می‌رسد آنچه در مقطع کنونی- به‌خصوص با روی کار آمدن آثار نامبردار به تطبیق- ضرورت دارد، تبیین بنیان‌های معرفت‌شناختی و هرمونتیکی تفسیر تطبیقی است تا تفسیر تطبیقی هویت معرفتی خود را بیش از پیش بازشناسد. اهتمام فصل بعد بر این امر مهم خواهد بود.

مطلب مرتبط :   گفتمان، کودتای، (فرقانی،، 1382،، ، گزاره‌ها

فصل چهارم
روش‌شناسی تفسیر تطبیقی

همان‌طور که در فصل دوم بیان شد، دشواری‌های بسیاری بر سر راه تلقی تفسیر تطبیقی به‌مثابه یک گونه تفسیری وجود داشت. آشفتگی نظریه‌‌پردازی‌ها نه می‌توانست معیار واحدی برای تعیین مصادیق تفسیر تطبیقی در گذشته ارائه دهد و نه قادر بود که مدلی برای آنچه باید باشد، تعیین کند. در این رساله ما تلقی تفسیر تطبیقی به‌مثابه تطبیق دیدگاه‌های تفسیری شیعه-‌ سنی را برگزیدیم و آن را در فصل سوم جریان‌شناسی تاریخی کردیم. در فصل حاضر، با تکیه بر اطلاعاتی که از فصل قبل به‌ دست آمده است، روش‌شناسی گونه «تفسیر تطبیقی» انجام خواهد شد.
در نزد پیشینیان، روش یکی از ارکان سه‌گانه هر علم است. دو رکن دیگر عبارتند از هدف و موضوع. مراد از علم، علم به معنای اخص -علم تجربی- و آگاهی -در مقابل جهل- و یقین -در مقابل تردید و شک- نیست، بلکه مراد از علم، رشته علمی401 و شاخه‌ای از معلومات است که مجموعه‌ای از گزاره‌های