مسلمانان قائل به شستن پا هستند، پس شستن درست است را ردّ می‌کند. دلیل وی این است که شیعه قائل به شستن نیست.234 منتهی دلیل وی کافی نیست، زیرا اگر استدلال اهل سنت بر بیشتر بودن قائلین شستن نسبت به مسح است، -همان‌طور که خود سیوری نقل کرده است- نمی‌توان گفت که چون شیعه موافق این رأی نیستد، پس استدلال آن‌ها غلط است؛ زیرا شیعه در اقلیت است و فرض اکثریت همچنان برقرار است؛ اما اگر که استدلال اهل سنت آن است که بر شستن پاها اجماع وجود دارد، سیوری می‌تواند این گفته اهل سنت را نقض کند، چون شیعه قائل به شستن نیست.<br /> ب. آیه نماز مسافر: سیوری در این آیه ابتدا بر وجه اشتراک همه مذاهب دست می‌گذارد و آن وجه اشتراک چنین است که همه قصر نماز را جایز می‌دانند. سپس می‌گوید که شافعی تمام خواندن را بهتر می‌دانسته است؛ مالک، ابوحنیفه، [احمد]235 و اصحاب ما قصر را واجب می‌دانند؛ روایات امام علی(ع)، ائمه ما، ابن عباس، جابر، ابن‌عمر و دیگران هم مؤید این نظر است؛ زیرا نفی گناه از قصر دلیل بر عدم وجوب آن نیست، زیرا قرآن درباره سعی هم می‌فرماید: «إِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَهَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَلا جُناحَ عَلَیْهِ أَنْ یَطَّوَّفَ بِهِما»(بقره:158)، در حالی که سعی واجب است، نه اختیاری یا مستحب.236
سیوری بحث را در همین‌جا خاتمه می‌دهد، در حالی که دلایل مخالفان را نگفته است. البته وی دلایل خود را هم بسط نمی‌دهد. مهم‌تر از اقامه نکردن دلایل، آن است که اقوال را هم نادرست نقل کرده است. از میان مذاهب چهارگانه اهل سنت، فقط حنفی‌ها قصر را واجب می‌دانند. مذاهب اسلامی در اصل قصر اجماع دارند، اما در حکم آن اختلاف‌نظر هست. در بیشتر روایاتی که از مالک رسیده، قصر سنت است. شافعی هم قصر را جایز، ولی تمام خواندن را بهتر از آن دانسته است. برعکس شافعی، احمد بن حنبل قصر را بهتر تلقی کرده است.237 چرا سیوری همه مذاهب اهل سنت را شریک حکم شیعه کرده است؟
رویه اصلی سیوری در تفسیرش، نقل آرای مذاهب اهل سنت است. او معمولاً نقل این آراء را با تحلیل و نقد همراه کرده است،238 مگر آنکه مثل آیه اخیر دلایل شیعه را هم به تفصیل بیان نکرده باشد. وی در نقدهای خود، ادب را رعایت کرده است و هیچ‌گاه از دایره آن خارج نشده است. او بر آرای شیعه و روایت اهل‌بیت(ع) تأکید دارد؛ اما چنین نیست که آرای دیگران را بی‌ارزش و کم‌اهمیت جلوه دهد. سیوری آراء را به نام افراد نقل می‌کند و از آوردن منابع و ذکر نام مصنفات و کتب پرهیز کرده است.
3. 1. 3. 3. تفسیر مواهب علّیه
تفسیر «مواهب علّیه»، تألیف حسین بن علی واعظ کاشفی(م910ق) است. این تفسیر را می‌توان ترجمه‌ای فارسی از قرآن دانست که با مطالب تفسیری مختصر و ساده در هم آمیخته است. مفسر از طرح مطالب پیچیده پرهیز کرده است. کاشفی فردی با مسلک صوفیانه است و همچون برخی از دیگر هم‌مسلکان خود، شیعی یا سنی بودنش مورد توافق محققان نیست. یکی از تفسیر‌پژوهان با اشاره به همین نکته، برخی گرایش‌های تصوف در عصری که کاشفی هم متعلق بدان است را جریانی می‌داند که هم در مقابل قدرت‌های شیعه و هم در مقابل قدرت‌های اهل سنت ایستادگی می‌کرده است. این جریان در زمانی که پیروان مذاهب رسمی شیعه و سنی سعی می‌کردند آتش تفرقه را شعله‌ور کنند، تلاش می‌کردند تا فاصله‌ها کمتر شده و همزیستی مسالمت‌آمیز برقرار شود، بنابراین شیعی یا سنی بودنشان معلوم نیست.239 در این‌ خصوص، محقق «جواهر التفسیر»، دیگر اثر تفسیری کاشفی، حکایت‏هاى «چهارتا چهارتا چهارتا» در جواب سؤال از تعداد جانشینان پیامبر اکرم(ص) و یا «من بنته فى بیته» در جواب سؤال از جانشین پیامبر(ص) را نقل نموده است و درنهایت مى‏نویسد:
به طور اجمال مى‏توانیم گرایش او را به عقاید بنیادین تشیع بپذیریم، گرچه در شهر هرات و در میان تیموریان، مجالى براى اظهار این مذهب نبوده است. در هر صورت، دور نیست که مشرب عرفانى و آگاهى‏هاى قرآنى و عمومى او در شاخه‏هاى مختلف علمى، به همراه تفکر اجتهادى قوى او که در کتاب‌هایش به چشم مى‏خورد، او را داراى فکر و عمل خاص خود کرده باشد.240
به نظر می‌رسد که حدس دوم این محقق صحت بیشتری دارد. پدر کاشفی شیعی بوده است. او با عقاید تشیع بزرگ شده، در هرات و در میان اهل تسنن زیسته، ولی خود صوفی بوده است. از گروه صوفیانی که سعی در کم‌رنگ کردن تمایزهای مذهبی شیعی-سنی داشتند. بنابراین بررسی تفسیرش از منظر مؤلفه تطبیق، مفید خواهد بود.
الف. آیات امامت: کاشفی در آیه ولایت، ابتدا نقل می‌کند که عبداللّه بن سلام و یهودیان تازه مسلمان شده، نزد پیامبر(ص) آمدند و گفتند: یا رسول اللّه قریظه و نضیر که خویشان ما هستند، به سبب اسلام آوردن ما سوگند خورده‏اند که پیوند خود را با ما قطع کنند و ما به‌واسطه دوری منازل از مجالست اصحاب شما محروم هستیم، حال ما چگونه باشد؟ که آیه «إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا» نازل شد. او بر اساس این روایت، مراد از «الذین آمنوا» را اصحاب پیامبر(ص) عنوان می‌کند و سپس روایت خاتم‌بخشی امیرالمؤمنین(ع) را نقل می‌کند. او که در داستان ابن سلام، تعبیر «نازل شد» را به کار گرفت، در روایت مربوط به امام علی(ع) این لفظ را به کار نمی‌برد، بلکه می‌گوید پیامبر(ص) آیه را خواند.241
کاشفی در خصوص شأن نزول آیه تبلیغ، مواردی چون حکم رجم و قصاص و امر زینب بنت جحش در نکاح و حکم جهاد را ذکر می‌کند، اما مطلبی نگفته که دلالت بر نظر شیعه داشته باشد.242
وی در آیه اولی‌الامر، مراد از اولی‌الامر را امرای مسلمان می‌داند که حضرت رسول(ص) در عهد خود تعیین می‌نمود، چنانچه در اسباب نزول آمده که حضرت، خالد بن ولید را امیر سریّه‌ای کرد. او می‌نویسد که ثعلبى اولی‌الامر را ابوبکر و عمر دانسته است. همچنین نظر ابوبکر ورّاق را که گفته مراد خلفاى اربعه‏اند و نیز قول مجموع صحابه را هم ذکر می‌کند. حتی نظر عرفا که اولی‌الامر را مشایخ‏ می‌دانند، هم نقل کرده است، اما نظر شیعه را نیاورده است.243
ب. فضایل خلفا: نویسنده مواهب علیه، در آیه غار، روایت «ما ظنک باثنین اللّه ثالثهما»244 را یکى از دلایل افضلیت ابوبکر تلقی می‌کند. این در حالی است که او برای نشان دادن فضایل ابوبکر به فرازهای آیه استناد نکرده است. همچنین وی قول مشهور را نزول سکینه بر ابوبکر می‌داند، هرچند به نظر می‌رسد خودش نزول سکینه را بر رسول الله صحیح می‌داند.245 او در آیه أتقی هم فقط شأن نزول مربوط به ابوبکر را ذکر می‌کند.246
ج. آیات فقهی: کاشفی در خصوص نماز مسافر فقط نظر خودش را می‌نویسد.247 وی آیه وضو، تفسیری اجمالی ارائه داده است. وی معتقد است که شستن پاها واجب است. البته وی شواهدی برای قول مسح هم بیان می‌دارد، اما مستنداتی که ارائه می‌دهد همگی از سوی اهل سنت است و در این میان قولی از شیعه مطرح نمی‌کند. او تنها نظری را به امام اعظم نسبت می‌دهد که همان دیدگاه شیعه است، ولی منظور وی از امام اعظم، ابوحنیفه است.248
بر اساس آیاتی که بررسی شد، کاشفی را باید یک مفسر سنی دانست، به‌خصوص که ابوبکر را افضل پنداشته است. دشوار است که بتوان با استناد به تفسیر بررسی شده، مذهب او را به شیعه منتسب کرد. او مفسری سنی است که تفسیرش هم به دلیل اختصار و هم به جهت گرایش صوفی‌گری، عاری از نقل دیدگاه‌های مختلف است؛ اما اگر با توجه به آثار دیگر وی249، او را نه سنی نه شیعه تلقی می‌کنیم. باز هم عدم نقل حتی رأی شیعه در این آیات نکته حائز اهمیتی است. چرا شخصی که مسلک صوفی دارد و در خانواده شیعی به دنیا آمده، باز هم از نقل آرای تفسیری شیعه امتناع دارد؟ اختصار تفسیر وی هم نمی‌تواند او را از نقل آرای دیگران بازداشته باشد، چون او در همین آیاتی که بررسی شد، برخی از آراء اهل سنت را، هرچند مختصر، نقل کرده است و فقط از نقل دیدگاه شیعه امتناع ورزیده است.
در دوره سوم، سنت نقل و نقد اقوال مذهب مخالف در تفاسیر اهل سنت، ادامه دارد. تفسیر قرطبی آکنده از اقوال شیعیان است؛ اما نقدهای قرطبی از سر تعصب است. وی حتی شیعه را محکوم به کفر می‌کند. این وضعیت در شیعه کاملاً برعکس است. در تفسیر شیعی کنز العرفان، نقل و نقد حاکم است، ولی ادب و اعتدال در نقد رعایت شده است. در این میان تفسیری بررسی شد که بر سر مذهب مؤلفش اختلاف است، اما خواننده این تفسیر، آن را کاملاً سنی می‌یابد. سنی‌ای که حتی از نقل اقوال شیعه پرهیز کرده است، ولی شیعیانی هستند که این تفسیر را در عداد تفاسیر خود طبقه‌بندی کرده‌اند.
دوره‌ای که بررسی شد را می‌توان ادامه حرکت تقابل شیعی- سنی دوره گذشته محسوب کرد. هرچند تفاسیر صوفیانه همچنان بر مطرح نکردن اقوال و گرایش‌های مذهبی اختلاف‌برانگیز تأکید دارند.
3. 1. 4. سده‌ دهم تا سیزدهم
در طی سده‌های دهم تا دوازدهم در سرزمین‌های اسلامی شاهد بروز قدرت‌های سیاسی مهمی هستیم. صفویه و عثمانی، حکومت‌هایی هستند که جهان اسلام را به دو پاره قدرتمند شیعه-سنی تقسیم می‌کنند. چون این حکومت‌ها مشروعیت خود را از طریق مذهب به دست ‌آوردند و پایه‌های اقتدار خود را بر بنیان‌های دینی استوار کردند، از همین‌رو انتظار می‌رود که دانش‌های اسلامی تحت تأثیر جنبه‌های قوی مذهبی حکومت‌های خود، بیش از پیش گرایش‌های مذهبی گرفته باشند. در میان شیعیان، تفاسیری شکل می‌گیرد که تمایل دارند با مذاهب اهل سنت، برخوردهای تندی داشته باشند. در رأس این تفاسیر، می‌توان از «منهج الصادقین فی إلزام المخالفین»، «تفسیر اثنا عشری» و تفسیر «لاهیجی» نام برد.250 همچنین جریان تفسیری شیعه در این دوره شاهد رشد تفاسیر روایی است. اهمیت یافتن دوباره تفاسیر روایی در این سده باز هم تحت تأثیر سیاست حکومت‌های دینی در جهت پررنگ کردن اختلافات مذهبی است. ظهور اخباری‌گری‌ که خود در دل حکومت صفوی رشد کرد، به رشد تفاسیر روایی کمک بسیاری نمود. «البرهان فی تفسیر القرآن» از سیدهاشم بحرانی(م1107 یا 1109ق)، «نورالثقلین» از عروسی حویزی(زنده در1073ق) و «تفسیر الصافی» از ملامحسن فیض کاشانی(1007-1090ق) محصولات این جریان است. همچنین در این دوره شاهد رشد تفاسیر آیات الاحکام در میان شیعه هستیم. «تفسیر شاهی» از امیرابوالفتح حسینی(م976ق)؛ «زبده البیان فی احکام القرآن» از مقدس اردبیلی(م993ق) در زمره این تفاسیر محسوب می‌شوند.
اما جریان تفسیرنویسی در میان اهل سنت، در این دوره، رونق سده‌های گذشته را ندارد. آن‌ها بیشتر بر حاشیه‌نویسی و شرح تفاسیر پیشین اهتمام ورزیده‌اند. احمد بن محمد ادنه‌وی در «طبقات المفسرین»، تعداد زیادی از این حاشیه‌ها را ذکر کرده است. از آن جمله «عنایه القاضی و کفایه الراضی على تفسیر البیضاوی»، معروف به «حاشیه‌ شهاب»، یا «حاشیه‌ خفاجی» (977-1069)؛ حاشیه بطاش کبری(م935ق) بر تفسیر بیضاوی و «الفتوحات الالهیه بتوضیح تفسیر الجلالین للدقائق الخفیّه» از سلیمان بن عمر العجیلی(م1204ق).
برخی از تفاسیر مشهور اهل سنت در این دوره عبارتند از: «روح البیان» از اسماعیل حقّی بروسوی(1063-1137ق)؛ تفسیر «ارشاد العقل السلیم» معروف به «تفسیر ابی‌السعود»، از ابوالسعود محمد بن محمد بن مصطفى العمادی (898-982ق)؛ «التفسیرات الاحمدیه فی آیات الاحکام»، از احمد بن ابی‌سعید(1047-1130ق)؛ «روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم»، از آلوسی(1217-1270ق).
مشهور‌ترین تفسیر اهل سنت در این دوره را می‌توان تفسیر آلوسی دانست. ما در این دوره، تفسیر وی و نیز تفسیر بروسوی را از میان تفاسیر اهل سنت برگزیده‌ایم. از میان تفاسیر شیعه هم تفسیر «منهج الصادقین» و «الصافی» را بررسی می‌کنیم.
3. 1. 4. 1. تفسیر منهج الصادقین
ملا فتح‌الله کاشانی (م988ق) دارای سه اثر تفسیری است. تفسیر «منهج الصادقین فی إلزام المخالفین» مهم‌ترین آن‌ها است. برخلاف نام کتاب که عربی است، این تفسیر به زبان فارسی نگاشته شده است. دو تفسیر دیگر وی به نام‌های «خلاصه المنهج» و «زبده التفاسیر» هست که دومی به زبان عربی است. ما تفسیر نخست را بررسی می‌کنیم.
اولین نکته در بررسی این تفسیر، آن است که جهت‌گیری مفسر از عنوان اثرش پیدا است. این تفسیر در زمان صفویه نگاشته شده است. تعبیر «صادقین» در زمان صفویه به شیعیان اطلاق می‌شده است و در مقابل، اصطلاح «منافقین» برای اهل سنت قرار داشته است. لذا مراد از عبارت «منهج الصادقین» در عنوان تفسیر کاشانی، با توجه به بافت فرهنگی صفویه، چراغ راه شیعیان بوده است.251 این تفسیر توانست نام خود را زنده نگه دارد، چراکه توانست الگوی تفاسیر متعددی باشد که بعداً نگاشته شد.
مؤلف این تفسیر در مقدمه کتاب، رویکرد اصلی خود را رفع شبهات مخالفان و ابطال مذهب ایشان عنوان کرده است.252 وی در مقدمه کتاب خود بر تفسیر مواهب علّیه خرده می‌گیرد. وی این تفسیر را موافق روش مخالفین و مخالف روش ائمه دانسته است و آن را به مار زرنگار تشبیه می‌کند که ظاهری زیبا دارد، اما باطنش دارای عقاید مسموم است.253 به نظر می‌رسد یکی از انگیزه‌های وی در نگارش تفسیر فارسی، واکنش اعتراض‌آمیز به تفسیر کاشفی بوده است.
الف. آیات امامت: کاشانی اطاعت در آیه اولی‌الامر را مطلق دانسته است و به همین جهت می‌گوید کسی جز معصوم، یعنی ائمه(ع) صلاحیت ندارد که در منصب اولی‌الامر واقع شود. وی به
مطلب مرتبط :   افزایش شیر مادر؛ ۲۵ خوراکی‌ که برای تغذیه کودک‌تان به آن احتیاج دارید- قسمت 2