دانلود پایان نامه
فلسفه در ایران از میان رفت392
به راستی این نکته جای تأمل دارد که چه اتفاقی در ایران افتاد که فرهنگِ “عشقمحور”، فرهنگ غالب ما شد؟ فرهنگی که برخلاف “فرهنگ خردمحور”، که میخواست جهانی منضبط و منسجم پدید آورد، گستاخ و شوخچشم و لاابالی بود و میخواست هر معیار و ضابطهای را بردارد و جهان را جایی بداند که جدبیت و کوشش در ره به سویی نمیبَرَد؟! در تمدن غربی، عقلانیت چنان نهادینه شده که که نقدهای منتقدان اندیشه مدرنیزاسیون و وضعیت مدرنیته، خلل و خدشهای در روند آن ایجاد نمیکند و حتی در جهت اصلاح آن بهکار برده میشود
اما در جامعهای که کثیری از اذهان عرفانزده و اسطورهباور، در متن و ساختار مریدپرور و عقلستیز زیست میکنند، هر نقدی به عقلانیت، به ریشهکن شدن این نهال ضعیف میانجامد و تأخیر فرهنگی موجود را صدچندان خواهد کرد
اگر قرار باشد به صِرف خطای فلاسفه و سءاستفاده برخی از آنان، فلسفه را تعطیل کرد حکما باید به خاطر خطاهای برخی از فقیهان و متکلمان و صوفیان، حکم به تعطیل فقه و کلام و عرفان صادر کنند
بیتردید، ایجاد تعادل بین دو ساحت وجودی انسان، یعنی عقلانیت و اشراق از ضرورتهای فراموششدهی جهان ما بوده است
خصوصاً که حجیت برای عقل از لوازم ذاتی و لاینفک برای حیات اجتماعی بوده و آنچه از لوازم به شمار میآید قابل جعل نخواهد بود
حال وقتی حجیت برای عقل قابل جعل نباشد قابل رفع نیز نخواهد بود
به این ترتیب، عقل در ذات خود حجت و معتبر است، تا جایی که حتی غزّالیِ عقلستیز نیز نتوانسته این حقیقت را منکر شود و بلکه گفته است: “عقل حاکمی است که هرگز معزول نمیگردد”393
بر همین اساس، تلاش در جهت خوارداشت و تخفیف این یگانه داور و منبع استنباط بشر، چه سودی جز بلاهت و جنون در پی خواهد داشت

مخالفان و منکران عقل فلسفی و عقل اجتماعی از این نکته بدیهی غفلت ورزیدهاند که ایرادهای مطرح بر عقل، از جانب خود عقل مطرح شده است نه از هیچ مرجع دیگری
گروهی که وحی را در برابر عقل قرار دادهاند نیز از این نکته غفلت ورزیدهاند که ما جز عقل هیچ ابزار دیگری برای “فهمِ” وحی نداریم و در صورت پافشاری آنا بر ضعف و زوال ناتوانی عقل، باید الزامات و توالی این دیدگاه را هم بپذیرند
ضمن این که در علم اصول نیز خطایی جدّی در در بیان و فهم مهمترین اصل آن روی داده است: اصلی که بر اساس آن منابع استنباط را باید چهار منبع شامل کتاب، سنت، عقل و اجماع بدانیم
نه دین، نه عرفان و نه حتی عشق در غیاب عقل، به کار نمیآید؛ چرا که آن سوی عقل، یا غریزه است یا جنون و از غریزه و جنون البته نمیتوان امید خیر کثیر داشت

برای جستجوی ریشههای زوال عقلانیت در ایران و جستجوی عوامل تسریعکننده آن باید به عصر سلجوقی برگشت
تا پیش از دوره سلجوقی کمابیش بینش عقلی و خردگرایانه در جامعه زنده بود و به سخن دیگر، عقل و دشمنانش در کنار یکدیگر، همزیستی مسالمتآمیزی داشتند
اندیشههای اعتزالی، شیعی، اسماعیلی و اشعری رواج و اقتدار داشتند
اما در روزگار سلجوقیان، خواجه نظام الملک طوسی عمداً ایدئولوژی اشعری را بر سایر رقبا چیره کرد
در کفایت و درایت خواجه تردیدی نیست اما وی با دو اقدام بنیادی، عملاً بنیانهای خردورزی را در ایران تضعیف کرد
نخستین اقدام نظام الملک در این راستا، تأسیس مدارس نظامیه بود و دومین اقدام وی در این خصوص، حمایت بیچون و چرا و جدّی از صوفیه بود
دکتر شفیعی کدکنی در این باره مینویسد: “در پشت پرده، استفادهای بوده است که نظام الملک، به عنوان یک سیاستمدار، از تصوف و صوفیان علیه اسماعیلیه میکرده است
اسماعیلیان دشمنان دولت سلجوقی بودهاند و تکیهگاه ایشان (عقل) و (ایران)گرایی بوده است و صوفیه، در این چشمانداز همانا مخالفان عقل و نیز گزایشهای قومی ایران بودهاند
این مسأله چندان اهمیت دارد که میتوان درباره آن کتابها نوشت
“394
در این دوره، غزّالی با بیاعتنایی و حتی مبارزه با فلسفه و عقلانیت فلسفی و با بذل توجه به جریانهای عقلگریز و عقلستیزی چون اشعریّت و تصوف، به ترویج گرایشهای صوفیانه دامن زد و از سوی دیگر نیز به توصیه و صوابدید نظام الملک طوسی به بغداد آمد، مجدّانه به تدریس فقه شافعی پرداخت و به ابن سینا و کلِّ علمِ کلام بسیار تاخت
عمدهترین اهتمام غزالی نقد و فرو کوفتن فارابی بوده است؛ چرا که فارابی میکوشید نشان دهد فلسفه و دین قابل جمع هستند395
این در حالی است که میدانیم نگاه دینیِ صِرف به فلسفه و داوری درباره آن با سنجههای شرعی، بهرغم ارزش الهیاتی آن، در ترازوی نقد علمی جایگاهی ندارد
به همین خاطر بود که در پاسخ به کتاب “تهافت الفلاسفه” غزالی، ابن رشد اندلسی کتاب معروف “تهافت التهافت” را نوشت و با استدلال، آرای غزالی را به چالش کشاند
اگرچه غزالی و عقلستیزانِ متأسفانه اثرگذاری همچون او، مجموعاً تنها یکی از دهها مانع شکلگیری تفکر نقاد فلسفی و اجتماعی به حساب میآیند

مطلب مرتبط :   سیار، مهاجر، جهش‌یافته، عام‌گرایی، می‌داند، فرهنگ

غزّالی در تمدن فکر اسلامی و دکارت در تمدن اندیشه غربی، هر دو شکگرا بودند
اما در پایان سفر، غزالی از اندیشههای کلامی و فلسفی به تعالیم و دریافتهای صوفیانه (و ایکاش به جای صوفیانه، دستکم عارفانه و اگر نه عاقلانه و منتقدانه) نائل شد و از شک مدرسه به آرامش خانقاه پناه برد؛ اما مقصد دکارت، رهایی از افکار اسکولاستیک (مَدرَسی) و قرون وسطایی و نیل به اندیشههای علمی بود که بعدها در منطق استقرایی فرانسیس بیکن بروز و ظهور یافت و مبنای عقلانیت مدرن شد396
جالب است بدانیم بزرگان و شیوخ معتزله با آراء فلاسفه یونان از طریق ترجمه آشنا شدند، برخی مسائل را با مسائل خود خلط کردند و با این اختلالط و امتزاج، فنی را به وجود آوردند که آن را “علم کلام” نامیدند
397
شوربختانه (و به خطا) در طول تاریخ، برای خرد، دو رقیب تراشیدهاند: وحی و قلب
اگر عمیقاً به این مفاهیم بنگریم درمییابیم که این هر دو، دقیبان عقل نیستند
بلکه حتی بر مبنای رویکرد دروندینی به این مفاهیم، یکی ادامه بیرونی عقل است و دیگری امتداد درونی آن
نکته مهم این است که عقل بدون وحی، نقص دارد، اما نقض نمیشود398
در باب قلب نیز

این از نظر پراکندگى و گستردگى، یعنى از نظر کمیت؛ اما از نظر اصالت‏ یا کیفیت، بى‏گمان باید گفت که فقه اسلامى یک فراورده اسلامى- عربی ناب است
فقه از این لحاظ، در کنار علوم لغت، دستاورد و ارمغان ویژه فرهنگ اسلامى- عربی است و کوشش پاره‏اى از خاورشناسان براى ایجاد پیوند و ارتباط مستقیم یا غیر مستقیم میان حقوق رومى و فقه اسلامى، کوششى بیهوده است

در تحلیل فقه از منظر تبارشناسی و تحولشناسی باید به نکته دیگری نیز توجه داشت
باید میان فقه عملى و فقه نظرى تمایز نهاد
در زمان پیامبر و صحابه و حتى اواخر عهد اموى، فقه “امرى واقعى” بود نه “امری نظرى”؛ یعنى مردم در حوادثى که رخ مى‏داد به جستجوى حکم آن برمى‏خاستند و حکم آن را مى‏پرسیدند یا داورى مى‏جستند و با حکمى طبق اقتضاى شریعت مشکل خویش را حل مى‏کردند و حوادث، هیچ فرضیه‏اى دربرنداشتند
اما پس از این دوران و با آغاز عصر تدوین، فقه، بیش از آن که آبستن رویدادها و واقعه‏ها باشد، نظریه و فرضیه به بار آورد400
فقه بیشتر مانند ورزشى ذهنى شده بود که حوادث، صورت مسأله‏هایى پدید مى‏آوردند و از فقه برای جستوجوی استفاده مى‏شد
در این فرضیه‏سازى و صورتمسأله‏سازى، فقیهان تنها به “امر ممکن واقعى”‏ بسنده نمى‏کردند، بلکه حتى تا آخرین حد ممکن از “امور ممکن ذهنى‏” نیز سخن مى‏گفتند و براى آنها فرضیه مى‏ساختند401؛ آنچنان که فقه در فرهنگ اسلامى تقریباً همان نقشى را به عهده گرفت که ریاضیات در فرهنگ یونانى و هنر در فرهنگ مدرن اروپایى
به همین خاطر است که براى پژوهش معرفت‏شناختى در فرهنگ اسلامى- ایرانی و در نتیجه خودِ اندیشه اسلامی در قلمرو شریعتپژوهی، فقه اهمیت مى‏یابد

اگر آنچه آوردیم، به صور گوناگون، اهمیت فقه را در فرهنگ اسلامى نشان دهد، اما آنچه براى موضوع ما اهمیت‏ بیشترى دارد، روش آفرینش نظرى در فقه یعنى “علم اصول فقه‏” است
راست آن است که اصالت فقه اسلامى و در نتیجه “ویژگى‏” عقل آفریننده و تولیدکننده آن، عقل اسلامی، به این علمِ روش‏شناختى که در فرهنگهاى پیش و پس از خود بى‏مانند است ‏باز مى‏گردد
علم اصول فقه، نخستین کوشش در جهان براى پدید آوردن علمى براى قانون است؛ علمى که متمایز از قوانین تفصیلى مربوط به این یا آن رفتار است و مى‏توان در پژوهش برای قانونگذاری برای هر اقلیمی از تمدن انسانی، آن را به کار گرفت
هماره و در همه جوامع، قوانین و عرفهایى وجود دارد – شریعت‏حمورابى، الواح دوازده‏گانه یونان، قوانین کیوس، قوانین ژوستینین روم و قوانین چین و هند و

– اینها همه بوده‏اند ولى هیچ‏یک مانند فقه اسلامى بر علم اصول بنیاد نهاده نشده بودند
علم اصول فقه را نخست‏بار مسلمانان ابتکار کردند و نه در یونان و روم در غرب، و نه در بابل و چین و هند و ایران و مصر در شرق، و نه در هیچ جاى دیگر همانندى براى آن نمى‏توان یافت‏

کنار گذاشتن نظریههای قدیمی برای انطباق با اقتضائات جدید نظری و واقعیات رایج، صرفاً یکی از روشهایی بود که شارحان بدان وسیله اصول فقه را پالایش میدادند و در دگرگونیهای تدریجی ولی دائم آن مشارکت میکردند
روش دیگری که شارحان این فرایند را پیشتر بردند، اتکا بر آثار متأخری بود که از پیش تغییراتی را در موضوع به وجود آورده بودند
مطالعه دقیق شرایط و صلاحیتهای مفتی در این شروح نشان میدهد که شارحان برای موجه ساختن انحراف از آموزههای قدیمیتر، عمدتاً بر آن دسته از مؤلفان بعدی اتکا میکردند که اقدام به انطبقا تئوری با واقعیات جدید کرده بودند402
اتکای مزبور بر نظریههای مؤخر، از نشانههای مهم تغییرِ یاد شده است

وائل بن حلاق میگوید: “یکی از ویژگیهای برجسته اصول فقه (تئوری حقوقی) ما قبل مدرن، توجه زیاد به تفسیر لفظی