دانلود پایان نامه
سوره مقصدی دارد. مجموعه سورههای قرآن نیز در کنار یکدیگر به تحقّق غرض و مقصدی کلان کمک میکنند. بهترین مدل هدفگذاری قرآن، توجّه به هدف کلان است؛ در جهت این هدف کلان، تشخیص اهداف جزئی و فرعی در یک سیر طولی و عرضی آسان میشود.
نخستین گام در کشف مقاصد قرآن، تعیین مقصد اصلی و بنیادین نزول قرآن است که تمامی مقاصد دیگر در پرتو آن تحلیل میگردد. یکی از بهترین روش های کشف مقاصد خداوند به منظور تعیین نقطه محوری و کانون مشترک این مقاصد، بهرهگیری از اوصاف الهی و نیز اوصاف قرآن است. خداوند اوصاف فراوانی دارد که نشانگر سِمَتها و رسالتهای گوناگون او در جهان آفرینش است؛ امّا این اوصاف همه در یک سطح نیستند بلکه در یک نمودار طولی به یک یا چند سِمَت باز میگردد. با بررسی نخستین آیات نازله (پنج آیه اوّل سوره علق) میتوان به کانون اصلی سِمتهای الهی دست یافت. دلیل انتخاب این آیات این است که گوینده در گام نخست، خود را با مهمترین اوصاف، سِمتها و تخصصهایش معرفی میکند. خداوند نیز در نخستین آیات نازله، به طور کوتاه و جامع به معرفی خویش پرداخته است. در این آیات، خداوند با نام جلاله «الله» و با دو صفت رحمتگری (رحمان و رحیم) و پرورشدهندگی (ربّ) توصیف شده است: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیم. اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذی خَلَق». در نخستین آیاتِ نخستین سوره مصحف نیز دقیقاً همین ترتیب دیده میشود: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیم، الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمین» شگفت آنکه «الله، رحمان (و رحیم)، رب، به ترتیب از حیث فراوانی پرکاربردترین صفات الهیاند. بعد از اسم جلاله «الله» که جامع صفات و کمالات الهی است،389 صفت رحمتگری الهی (رحمان و رحیم) مورد تأکید قرار گرفته است. مفسّران معتقدند دلیل تقدّم این صفت بر دیگر صفات الهی، همان بنای خلقت بر رحمت است؛ به بیان برخی مفسران، چنانکه «الله» اسم اعظم الهی است و سایر اسماء الهی را تحت پوشش قرار میدهد، رحمت رحمانیه الهی نیز پوششدهنده همه صفات اوست و در هر مظهری با اسم خاصی ظهور مییابد؛390 در حقیقت، «رحمتگری» صفتی است که بر تمام جهان و جهانیان سایه انداخته و سراسر خلقت، جلوهای از تجلّی این حقیقت است.391
سوّمین عنوان الهی؛ یعنی «ربوبیّت» به مهمترین «سِمت» الهی اشاره دارد که مانند عناوین دیگر، جامعیت داشته دیگر سمتهای الهی را پوشش میدهد. «ربوبیّت»، سوق دادن شیء به سمت کمال است و «رب» کسی است که شأن او سوق دادن اشیاء به سوی کمال و تربیت آنهاست و این صفت به صورت ثابت در او باشد. دیگر سِمتهای الهی مانند مالکیت، قیمومیت، رازقیت و… همه از لوازم ربوبیّتاند و هریک مصداقی از مصادیق متفاوت «تربیت» است.392 شأن مربّیگری الهی نه تنها برای آدمیان، بلکه دربرگیرنده همه موجودات است.393 به مصداق آیه « قالَ رَبُّنَا الَّذی أَعْطى‏ کُلَّ شَیْ‏ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى؛ گفت: «پروردگار ما کسى است که هر چیزى را خلقتى که درخور اوست داده، سپس آن را هدایت فرموده است.» 394 تربیت هر موجودی به اقتضای وجود او به نحو کمال انجام میشود تربیت انسان نیز؛ چه در ساحت جسم و چه در عرصه روح این چنین است. بنابراین، مهمترین صفت خدا «رحمتگری» و برجستهترین سِمت او «مربّی»گری است. سِمتی که بر بنیاد «رحمتگری و مهرورزی» بنا شده و بنیادی ترین اصل تربیت را گوشزد میکند؛ چنانکه خداوند مهرورزی را بر خود واجب ساخته395 و پیامبر را جز به رحمت بر جهانیان نفرستاده396 و او نیز اساس کار خویش را بر محبّت بنا نهاده است397؛ چرا که بر اساس حدیث نبوی «المرء مع من احب، آدمی با کسی است که دوستش می دارد»398 میان محبّت و اطاعت رابطه معیّت برقرار است و با ظهور محبّت، اطاعت و همرنگی حاصل میشود.
میان سه عنوان «الله» «رحمان (رحیم)» و «رب» نیز یک رابطه طولی وجود دارد و هر سه در یک حقیقت متمرکز میشوند؛ ربوبیّت ریشه در رحمت دارد و هر دو مصداقی از نام جامع «الله» است؛ بنابراین اگر درباره حقیقت خداوند بگوییم: «خداوند، پروردگارِ رحیم» تعریف جامعی از خداوند ارائه دادهایم؛ بدین سان «مربّی»، مهمترین سِمت خدا و «تربیت»، مهمترین هدف و مقصد اوست؛ قرآن نیز که «محبوبنامه» «رب رحیم» است هدفی جز برآورده ساختن مهمترین «نیاز اصیل او» یعنی «رساندن به کمال» و در یک کلمه «تربیت » ندارد.
این هدف، علاوه بر تدبّر در اوصاف الهی، از بررسی اجمالی آیاتی که کارکرد این کتاب را بیان میکند نیز کاملاً به دست میآید. قرآن کریم از مقصد اعلای نزول خود با تعبیر «هدایت» یاد می کند. قبلا نیز گفته شد که «هدایت» با «تربیت» همپوشانی وسیعی دارند:
«إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ یَهْدی لِلَّتی‏ هِیَ أَقْوَم»399، «شَهْرُ رَمَضانَ الَّذی أُنْزِلَ فیهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّاس»400، «قَدْ جاءَکُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَ کِتابٌ مُبین، یَهْدی بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ وَ یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَ یَهْدیهِمْ إِلى‏ صِراطٍ مُسْتَقیم»401
بررسی اوصاف هر پدیده نیز نشاندهنده کارکردهای آن است. اوصاف قرآن نیز که بیانگر کارکردها و سمتهای آن است تجلّیدهنده رسالت تربیتکنندگی و هدایتگری است ؛ اوصافی مانند شفاء، نور، فرقان، ذکر، تبیان، برهان، موعظه… و کارکردهایی مانند: رهاسازی از غفلت: «تَنْزیلَ الْعَزیزِ الرَّحیمِ لِتُنْذِرَ قَوماً مَا اُنْذِرَ آبَاؤهُمْ فَهُمْ غَافِلُونَ»402، به کار گیری عقل و اندیشه: «وَ اَنْزلَنَا اِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنِّاسِ مَا نُزِّلَ اِلَیْهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُون»403، «اِنِّا اَنْزَلْنَاهُ قُرآنَاً عَرَبِیَّاً لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ»،404 بیم دادن و بشارت دادن: «اَنْزَلَ عَلى عَبْدِهِ الْکِتَابَ … لِیُنْذِرَ بَأْساً شَدیداً مِنْ لَدُنْهُ وَیُبَشِّرَ الْمُؤمِنینَ»،405 حاکمیت قوانین الهی: «اِنّا اَنْزَلْنا اِلَیْکَ الْکِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْکُمَ بَیْنَ النّاسِ بِما اَریکَ اللّهُ»406
بنابراین میتوان گفت هدف اعلای قرآن، «هدایت و تربیت» است و دیگر مقاصد طرح شده در قرآن مرتبط با این هدف کلان و عمدتاً مربوط به: محتوای هدایت، ابزارهای هدایت ، برکات هدایت ، نشانههای هدایت، روشهای هدایت و…است.
هدف هدایتگری اوّلاً؛ از قرآن به صراحت به دست می آید. ثانیاً:؛جامعیت دارد؛ از اینرو هم هدایت عام و هم هدایت خاص؛ هم شامل هدایت روابط انسانها با خدا، باخود، با دیگران، با طبیعت، با جهان خلقت؛ هم شامل اصلاح و تغییر بینشها، گرایشها و رفتارهاست؛ هم هدایت به مصالح دنیوی و هم مصالح اخروی؛ هم به مصالح جسمی و هم به مصالح روحی؛ هم ساماندهنده ساحت فردی و هم ساماندهنده بعد اجتماعی اوست. ثالثاً؛ در یک فرایند نظاممند قابل تبیین است؛ چنانکه برخی، نظاممقاصدی قرآن را تحت سامانه سهعنصری اهداف بینشی قرآن، اهداف گرایشی و اهداف رفتاری تحلیل کردهاند و به استخراج اهداف جزئیتر متناسب با هر عنصر اقدام کردهاند.407
بنابراین عنوان «هدایت» نیز مانند الله، رحمان و رب، از جامعیت برخوردار است. امّا «جامعیت کارکردی»؛ به این معنا که هدایتگری قرآن به عنوان مقصد اصلی آن، پوششدهنده دیگر کارکردهای آن است.

مطلب مرتبط :   تحقیق درباره نظر مجلس شورای اسلامی، اقدامات پیشگیرانه

الله جامع تمام اوصاف و سمتهای الهی
رحمان برجستهترین صفت الهی
رب برجستهترین سمت الهی

هدایت برجستهترین کارکرد کتاب الهی

تفسیر تربیتی قرآن، تفسیری مقصد گراست و تمام فعالیت های مفسّر رو به این سو دارد؛ بنابراین مفسّر تربیتی اوّلاً؛ هدف تربیت و هدایت را در تمام آیات جستجو می کند؛ چون تمام قرآن، نه برخی از آیات آن، کتاب هدایت است. ثانیاً؛ تمام روش ها، رویکردها، و منابع خود را با این جهت تنظیم می کند؛ بر این اساس، مفسّر به مباحث کلامی نیز می پردازد امّا نه با ادبیات فنی و جدلی؛ بلکه با بیان اقناعی و تأثیر گذار و با هدف تربیت اعتقادی. طرح مباحث تاریخی او نه با هدف گزارش تاریخ و صرفاً دانشافزایی؛ بلکه همراه با تحلیل تربیتی عبرتهای تاریخی، کشف سنتهای الهی و تبیین نقش سنتها در منظومه تربیتی انسان. طرح نکات علمی قرآن نه به منظور استخراج علوم از قرآن و اعتبارگیری بیضابطه از آن؛ بلکه با هدف اثبات جلوههای عظیم کلام الهی و اعجاز قرآن در جهت تعمیق باور متربّیان به قرآن.408 طرح نکات بلاغی نه با هدف افزایش دانش ادبی مخاطبان؛ بلکه بهمنظور استخراج ظرایف و حکمتهای انسانساز قرآن؛ بدینسان تمام رویکردهای تفسیری در خدمت تربیت انسان قرار میگیرد.
برای مثال، با مقایسه یک آیه در چهار تفسیر، روند تکاملی نگاه مقصدگرا در تفسیر را بررسی میکنیم.
«مَنْ کانَ یُرِیدُ الْحَیاهَ الدُّنْیا وَ زِینَتَها نُوَفِّ إِلَیْهِمْ أَعْمالَهُمْ فِیها وَ هُمْ فِیها لا یُبْخَسُونَ؛ کسانى که زندگى دنیا و زیور آن را بخواهند [جزاى‏] کارهایشان را در آنجا به طور کامل به آنان مى‏دهیم، و به آنان در آنجا کم داده نخواهد شد»409
الف: تفسیر تبیان (سده پنجم) بعد از بیان معنای لفظی آیه و توضیح مختصر واژگان و بعد از ذکر نکاتی ادبی، به این سؤال که مراد از اعمالی که اجرشان به دنیا خواهان بیکم و کاست داده میشود چیست با دو قول چنین پاسخ میدهد که اوّل: مراد کسانیاند که در دنیا کارهای نیکی؛ مانند صله رحم و کمک به نیازمندان انجام دادهاند و خداوند بهوسیله دفع بلاها یا توسعه رزق و مانند آن، نیکی آنان را در همین دنیا جبران میکند و در آخرت بهرهای ندارند. دوّم: درباره منافقینی است که صرفاً برای بهرهمندی از غنایم به همراه پیامبر9 به جهاد میرفتند و پیامبر مأموریت داشت فارغ از نیّت آنها، حق آنان از غنایم را بهطور کامل پرداخت کند.410
ب: تفسیر مجمع البیان (سده ششم) بعد از بیان معنای واژگان و مباحث مربوط به اعراب و بیان معنای لفظی به ذکر چهار وجه در پاسخ به سؤال پیش گفته می پردازد. در ادامه با ذکر بیان داستان و حدیثی زیبا مقصود آیه را با بیانی تربیتی میآراید و گامی ارزشمند به سمت مقصد گرایی بر میدارد:
«در حدیث پیامبر9 چنین آمده است: امت مرا به شوکت و قدرت در روى زمین مژده دهید و هر کدام از آنان که عملى را براى دنیا انجام دهند در آخرت نصیب و بهره‏اى ندارد.
«حسن» در تفسیر خود نقل کرده که «یکی از یاران رسول خدا 9 از خانه خود بیرون رفت و کنیزی را دید که لباس و سر و وضع زیبایى داشت. آن مرد در کنار او نشست، کنیزک برخاست، مرد دست خود را دراز کرده به صورت آن کنیزک گذارد و به دنبال او برخاسته او را تعقیب کرد. پس از مدتی کوتاه، صورتش به دیوارى خورد و مجروح گردید. پس از این جریان دانست که این زخم به خاطر گناهى بود که از وى سرزد، از آنجا به نزد رسول خدا 9 آمد و جریان را تعریف کرد، حضرت فرمود: تو مردى بودى که خدا کیفر این گناهت را در دنیا به تو داد، خداوند هر گاه نسبت به بنده‏اى نظر خیرى نداشته باشد کیفر گناهش را تا آخرت به تأخیر می اندازد و هر گاه نسبت به بنده‏اى نظر خیری داشته باشد کیفر گناهش را در دنیا می دهد»411
ج: تفسیر هدایت (سده چهاردهم) با بیانی تمثیلی، جذاب و کوتاه مقصد آیه را تبیین می کند:
«جامعه کافر مانند جوانى است که همه توانهاى خود را در زمان تندرستى و فراغ و نیرومندى به کار مى‏برد و چون به پیرى مى‏رسد دست خالى است؛ اموالش خرج شده، توانها و امکانات او از دست رفته است. جامعه کافر هم چنین است. زمان فعلى را در نظر مى‏گیرد و درباره ارزشها و اجتماعات دیگر نمى‏اندیشد و توجّه ندارد که در آخرت بى نصیب و کارهاى گذشته او باطل است، چرا که از آغاز پایه استوارى نداشته است.»412
د: تفسیر نمونه (سده چهاردهم) با پردازش بسیار ارزشمند تربیتی و با بهرهگیری از ابزارها و قالبهای جذابساز و اثرگذار کوشیده است تفسیری کاملاً تربیتی و مقصدگرا ارائه نماید. استخراج سنّت تربیتی و هدایتی از آیه، بهرهگیری از ابزار تمثیل در تبیین آیه، عینیسازی آیه با تطبیق آن با عصر حاضر و ارائه تفسیر عصری، توجّه به شبهات رایج و ارائه پاسخ اقناعی، بهرهگیری از روایات جذّاب و مرتبط و اثرگذار، پنج اقدام کاربردی این تفسیر در راستای تبیین معنای آیه است:
«این آیه بیان یک سنت همیشگى الهى است که نتایج اعمال مثبت و مؤثر از میان نمى‏رود، با این تفاوت که اگر هدف اصلى رسیدن به زندگى مادى این جهان باشد ثمره آن چیزى جز آن نخواهد بود، و امّا اگر هدف خدا و جلب رضاى او باشد هم در این جهان تاثیر خواهد بخشید و هم نتایج پر بارى براى جهان دیگر خواهد داشت. در واقع قسم اوّل از این اعمال به بناى بى‏دوام و کوتاه عمرى مى‏ماند که تنها براى یک مدت موقت ساخته و از آن استفاده مى‏شود، ولى بعد از آن ویران مى‏گردد، امّا قسم دوّم به بناهاى محکم و شالوده دارى شبیه است که قرن های متوالى برقرار مى‏ماند و قابل استفاده است.
نمونه این موضوع را امروز در اطراف خود به روشنى مى‏یابیم، جهان غرب با تلاش پیگیر و منظم خود اسرار بسیارى از علوم و دانشها را شکافته، و بر نیروهاى مختلف طبیعت مسلط گشته و با سعى و کوشش مداوم و استقامت در مقابل مشکلات و اتحاد و همبستگى، مواهب فراوانى فراهم نموده است؛ از این رو آنان نتایج اعمال و تلاشها

مطلب مرتبط :   تعهد، قرارداد، قولنامه، عقد، التزام، بیع