دانلود پایان نامه
جانشین خدا در دنیاست و کرامت انسان در پرتو خلافت اوست و “خلیفه” آن است که در تمام شئون علمی و عملی خود، تابع “مستخلف عنه” باشد. (همان، ص 73)
اگر موجودی دعوای خلافت کند، ولی مطابق «مستخلف عنه» نیندیشد و انگیزه پیدا نکند، ادعای او مشفوع به بینه نبوده و او در دعوا صادق نیست، بلکه غاصبانه بر کرسی خلافت تکیه زده است؛ « أَفَرَأَیتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ »73. مطابق با این رویکرد، قرآن از انسان به عنوان خلیفه خداوند در زمین می خواهد با بهره گیری از این مواد خام به آبادانی آن بپردازد: « وَاسْتَعْمَرَکُمْ فِیهَا»74 باب استفعال (استعمار) در اینجا برای تحقیق است؛ یعنی به جدّ از شما خواست تا زمین را آباد کنید. قرآن کریم با عباراتی نظیر « وَابْتَغُوا مِن فَضْلِ اللَّهِ»75 « فَامْشُوا فِی مَنَاکِبِهَا»76 انسان را به بهره گیری از منابع طبیعی فراخوانده می فرماید: روی دوش زمین راه بروید و روزی بگیرید.
زندگی بشر زمانی سامان می یابد و محیط زیست او سالم می شود که قبول کند خلیفه خداست و همه جهان مواد خامِ آماده و در تسخیر اوست که خداوند در قلمرو طبیعت قرار داد و به عقل بشر توان بهره وری از آن را بخشید و پیامبران را برای راهنمایی نحوه استفاده از آن فرستاد تا هم غذای جسم تهیه و هم غذای روح کامل شود. مهم ترین عنصر خلافت الهی بعد از فراگیری معارف دینی، آباد ساختن زمین و نجات آن از هر گونه تباهی و تیرگی است. مقصود از زمین، گستره زیست بشر است؛ چنین پهنه پهناوری، از عمق دریا تا اوج سپهر و قلّه آسمان را در بر می گیرد.
چون زیبایی انسان در جانشینی او از خدا نهفته است و این خلافت در حاکمان، بیش از دیگران است. لذا رسالت دولت مردان در تأمین محیط سالم بیشتر از توده مردم است؛ زیرا برنامه ریزی کلان فضا و دریا و ساخت سلاحهای شیمیایی و تخریبی و آزمایشهای فرسایشی اتمی و مانند آن، در اختیار حکمرانان مقتدر است. امام علی علیه السلام به یکی از کارگزاران خود چنین فرمود: «استجلابِ الخراج لأنّ ذلِک لا یدرک إلاَّ بالعماره»77؛ اهتمام تو به آباد نمودن زمین، بیش از همت گماردن تو، به جمع درآمد باشد. معلوم است که با آلوده بودن محیط زیست؛ هم نیروی انسانی و هم امکانات طبیعی در معرض آسیب است.

2-3-1-2- ابعاد سه گانه مباحث محیط زیست در فرهنگ وحی
مباحث زیست محیطی از نظر فرهنگ وحی به سه دسته تقسیم می شود:
الف: مباحث زیست محیطی مربوط به جسم.
ب: مباحث زیست محیطی مربوط به تلفیقی از جسم و روح.
ج: مباحث زیست محیطی مربوط به روح.
الف- بخش مربوط به جسم: برای نیل به محیط زیست سالم باید جامعه از چند نعمت برخوردار باشد.
امام صادق علیه السلام می فرماید: «لا تطیب السکنی الّا بثلاث، الهواءُ الطیب و الماءُ الغذیر العذب و الارض الخواره»78؛ زندگی گوارا نمی شود مگر آنکه انسان از سه نعمت بهره مند شود: هوای پاکیزه، آب گوارای فراوان و زمین حاصل خیز.
امور یاد شده، حقوق و وظایف متقابل تمام شهروندان است. رسول گرامی اسلام صلّی الله علیه و آله و سلّم چنین فرمود: «من أماط عن طریق المسلمین ما یؤذیهم، کتب الله له أجر قراءه أربعماه آیه، کلّ حرفٍ بعشر حسنات»79؛ هر کس از راه مسلمانان، چیزی را که باعث آزار رهگذر است برطرف کند، خداوند اجر خواندن چهارصد آیه قرآن را در دیوان عمل او ثبت می کند که ثواب قرائت هر حرف، ده حسنه است.
منظور از راه، خصوص مسیر زمینی نیست، بلکه شامل معبر دریایی و پل ارتباطی هوایی نیز می شود. مقصود از چیزی که آزار می کند، خصوص موانع عبوری نیست، بلکه هر چه مایه اذیت عابران بوده و بعضی از مزایای سلامت یا نشاط جامعه را از بین می برد؛ مانند بوی زباله، دود کارخانه، آلودگی صوتی و سنگینی ترافیک مشمول سخن نغز آن حضرت است و قداست رعایت اصول زیست محیطی همسان حرمت تلاوت متن مقدس دینی است.
ب- بخش مربوط به جسم و روح: در این بخش نیز اصول سه گانه ای لازم است تا زندگی بشر حیات انسانی شود. امام صادق علیه السلام می فرماید: «لا یستغنی اهل کل بلدٍ عن ثلاثه، یفزع الیه فی أمر دنیاهم و آخرتهم، فان عدموا ذلک کانوا همجاً: فقیه عالم ورع و امیر خیر مطاع و طبیب بصیر ثقه»80؛ هیچ جامعه ای نیست که از این اصول سه گانه بی نیاز باشد:
• اول، فقیهی که افزون بر بیان احکام الهی، عالِم به زمانه و دارای وارستگی و نزاهت روح باشد؛
• دوم، فرمانروایی خیرخواه تا مردم از او اطاعت کرده و در پرتو ان تمامیت ارضی، استقلال، وحدت ملی و امنیت جامعه محفوظ بماند؛
• سوم، طبیبی که از بصیرت و بینش از کار خود بهره مند و مورد اعتماد و وثوق مردم باشد؛ یعنی هم از نظر شخصیت پزشکی مورد اطمینان و هم در حفظ اسرار مردم مورد وثوق باشد.
ج- بخش مربوط به روح: از آنجایی که حیات انسان و به سخن دیگر، انسانیت انسان و اصالت وجود او وابسته به روح است؛ نه جسم وی، باید محیط جان خویش را با طراوت کند، و این مهم با ریاضتهای شرعی حاصل می شود؛ یعنی برای پرورش روح باید از لذایذ بدنی بکاهد و به رشد جان بیفزاید. (جوادی آملی، 1389، ص 87-88)
گرچه مصرف آنان بهره مندی حلال از محیط زیست و از نظر اسلام، طیب و طاهر و مورد تأیید است، ولی این بهره مندی مربوط به محیط زیست تلفیق از جسم و روح است؛ لیکن در بُعد محیط زیست مخصوص روح که ملکوتیان و اوحدی از مردمان متدین بدان می پردازند افزون بر آنکه آنان از طهارت بدن و طراوت محیط زندگی بهره مندند و در محیط پاک زندگی می کنند اما آنچه برای آنان جاذبه دارد طراوت محیط روح است که در تهجّد شبانه و دیگر اعمال عبادی حاصل می شود.

مطلب مرتبط :   دانلود پایان نامه مدلسازی معادلات ساختاری، تحلیل عاملی تاییدی

2-3-1-3- ضرورت وجود اذن الهی جهت تصرّف در مخلوقات
رابطه انسان با طبیعت رابطه تسخیری است. تسخیر در جایی است که فعل، ملایم با طبع فاعل است و فاعل مفروض بر انجام آن کار خلق شده است و عامل بیرون، آنچه را که مقتضای طبیعت اوست، خردمندانه از او طلب می کند. مانند کار باغبان که حرکت بالطبع آب از سینه کوه به دامن را در مسیری هدایت می کند که آب به درختان برسد؛ در واقع باغبان آب باغ را تسخیر کرده است.
معنای تسخیر هر کدام از منابع طبیعی متفاوت است، تسخیر دریا معنایی متفاوت از تسخیر خورشید یا زمین دارد. در این بین بهره گیری انسان از منابع طبیعی فراتر از حیوانات است. اگر تنها به استفاده ابتدایی (استفاده در حدّ سایر حیوانات؛ بدون کاوش و جستجو و به صورت کاملاً عادی) از نعمت های الهی بسنده شود و مسخر بودن موجودات برای انسان نادیده گرفته شده است. (جوادی آملی، 1389، ص 32) بنابراین کسانی که توان آبادانی از راه کشاورزی، دامداری، صنعت، پیشه وری و دیگر مشاغل سودمند را دارند ولی تن به کار نمی دهند؛ خواه به جهت آنکه از توانمندی مالی برخوردارند و خود را از کار بی نیاز می دانند و یا به جهت تن پروری حاضر نیستند مواد خام موجود در طبیعت را استخراج کرده و آن را به جامعه بشری عرضه کنند، نه تنها به دستور قرآن عمل نکرده اند بلکه سخن همه انبیای الهی را طرد کرده اند.
اگر آدمی، درباره اعضایی که تصرف در آنها برای وی به راحتی امکان پذیر است و در لحظه ای می تواند آنها را به خدمت خود درآورد، تنها نقش انسانی امین را ایفا می کند و مالک آنچه دراد نیست، وضع او نسبت به دیگر موجودات و اشیا به طریق اولی مشخص است و او هرگز نمی تواند احساس مالکیتی نسبت به آنها داشته باشد و آنها را از آن خود بداند. برای بهره مندی هر چه بیشتر خویش طبیعت را آلوده و در محیط زیست هر گونه تصرف زیان آوری داشته باشد.
بنابراین، انسان برای برقراری ارتباط با خود، دیگران و دیگر موجودات و اشیا باید که مملوکیت خود و دیگر موجودات عالم را نسبت به خدای سبحان در نظر داشته باشد و برای تحصیل اذن مالک مطلق عالم هستی، تلاش کند. اخذ اذن پروردگار، در گرو تبعیت از اوامر و نواهی ای است که توسط انبیا و رسولان الهی در قالب «دین»، ارائه و تبیین شده است. لذا هر کسی که می خواهد اذن خداوند را تحصیل کند، باید به تعالیم شرع گردن بسپارد و آنها را سرلوحۀ اعمال خویش قرار دهد.
در یک دیدگاه که قرآن کریم آن را به بشر آموخته است، جهان بدان دلیل برای انسان رام و مسخّر گشته است که وی به صلاح و رستگاری دست یابد. صلاح و رستگاری عبارت است از تزکیه و پاکسازی نفس: « قَدْ أَفْلَحَ مَن تَزَکَّى»81؛ آن کس که نفس خویش را پاک ساخت، رستگار گشت.
چنانچه انسان در برقراری ارتباط با خود، دیگران و دیگر موجودات و اشیاء، «مملوکیت» خود و دیگر موجودات عالم را نسبت به خدای سبحان در نظر نگیرد، دچار «پیمان شکنی» شده است. اگر از جامعه ای رعایت میثاق رخت بربندد، امنیت، آزادی و سایر شئون مدنیت آن نیز از بین خواهد رفت. « وَإِن نَّکَثُواْ أَیمَانَهُم مِّن بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَطَعَنُواْ فِی دِینِکُمْ فَقَاتِلُواْ أَئِمَّهَ الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لاَ أَیمَانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ ینتَهُونَ»82. مهم ترین دلیل نبرد با مستکبران همان پیمان شکنی آنهاست؛ چون خداوند دلیل مبارزه با آنان را ” لا اَیمَانَ لَهُم” (به کسر) قرار نداد؛ بلکه “لا ایمان لهم” (به فتح) قرار داد؛ زیرا با کافر بی ایمان می توان زندگی مسالمت آمیز نمود، ولی با مستکبر بی ایمان هرگز ممکن نیست؛ آنچه در جاهلیت جدید همانند جاهلیت کهن دامنگیر جامعه بشری است، همانا پیمان شکنی زورمداران عصر حاضر است که شرح نارسایی سازمان بین الملل و سایر مجامع بین المللی و مدعیان حقوق بشر با تهاجم ددمنشانه گروههای مهاجم در نقاط مختلف جهان، خارج از حوصله این کتاب است.
بشر که خواهان حرکت درست جهان با وجود فصلهای پر ثمر چهار گانه و سرشار از رزقهای مادی و معنوی است، باید بداند که ارتباط تنگاتنگ بین رفتار خویش با نظام آفرینش وجود دارد. اگر انسان در مسیر صحیح حرکت کند نظام عالم نیز به سود او حرکت می کند و به نفع او تغییر می یابد: « وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُواْ وَاتَّقَواْ لَفَتَحْنَا عَلَیهِم بَرَکَاتٍ مِّنَ السَّمَاء وَالأَرْضِ»83 در این صورت ابرها به موقع تشکیل شده حرکت کرده و باردار می شوند و به موقع و در جای مناسب می بارند و برکات الهی به وفور در اختیار مردم قرار می گیرد و در صورتی که به جای تقوا اهل طغوا (طغیان) شوند، ابرها باران خویش را در اقیانوسها و سرزمینهای لم یزرَع و غیر قابل کشت می بارند یا به موقع مناسب نمی بارند و به جای منفعت موجب خسارت می شوند؛ زیرا رهبری ابرها همانند دیگر موجودات جهان خلقت با خدای سبحان است. همان خدایی که می فرماید:« وَأَرْسَلْنَا الرِّیاحَ لَوَاقِحَ فَأَنزَلْنَا مِنَ السَّمَاء مَاء فَأَسْقَینَاکُمُوهُ وَمَا أَنتُمْ لَهُ بِخَازِنِینَ»84 بادها را باردارکننده فرستادیم پس از آسمان آبی نازل کردیم و شما را بدان سیراب کردیم.
« أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ یزْجِی سَحَابًا ثُمَّ یؤَلِّفُ بَینَهُ ثُمَّ یجْعَلُهُ رُکَامًا فَتَرَى الْوَدْقَ یخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ وَینَزِّلُ مِنَ السَّمَاء مِن جِبَالٍ فِیهَا مِن بَرَدٍ»85 آیا ندانسته ای که خدا [ ست که] ابر را به آرامی می راند، سپس میان [اجزای] آن پیوند می دهد، آن گاه آن را متراکم می سازد، پس دانه های باران را می بینی که از خلال آن بیرون می آید، و [خداست که] از آسمان از کوه هایی [از ابر یخ زده] که در آنجاست تگرگی فرو می ریزد. بنابراین اگر کسی بخواهد جهان را تفسیر کند و سپس آن را تغییر دهد و محیط زیست مناسبی برای بشر بنا کند باید جامعه بشری را به گونه صحیح تفسیر کرده و آن را تغییر دهد. (همان، ص82)
فرآیند صنعتی سازی هرگز نباید به تخریب جهان منتهی شود. قرآن از نیکانی یاد می کند که در عین برخورداری از موهبتهای فراوان و شکوهمند، هرگز در اندیشۀ تهاجم و تخریب نبودند. «سلیمان» و «داوود» علیهماالسلام و «ذوالقرنین» نمونه های همین نیکان اند. مثلاً داوود علیه السلام از رهگذر تسلّط بر آهن و برخورداری از شخصیت انقلابی و رهبری ملّی، قدرت والایی داشت. اما او این قدرت اعجازگر را در راه تهاجم و تخریب به کار نگرفت، بلکه آن را صرف ساختن زره کرد:« وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَهَ لَبُوسٍ»86؛ و به او صنعت زره سازی برای شما آموختیم. «ذوالقرنین» نیز چنین بود. بنا به گفتۀ قرآن کریم، وی از همۀ توانمندیهای روزگار خویش، طبق افاضۀ الهی، بهره داشت؛ « وَآتَینَاهُ مِن کُلِّ شَیءٍ سَبَبًا»87؛ و از هر چیز رشته ای بدو دادیم. با این حال، او برای مقابله با «یأجوج» و «مأجوج» فسادگر، پیشنهاد سدسازی را پذیرفت و راه تخریب و تهاجم را انتخاب نکرد. بعد از پایان سدسازی نیز از قدرت و ارادۀ پروردگار غافل نماند و طریقۀ ناسپاسی پیشه نساخت؛ بلکه گفت: « هَذَا رَحْمَهٌ مِّن رَّبِّی»88؛ این رحمتی است از سوی پروردگارم.

مطلب مرتبط :   پایان نامه درباره عملکرد کارکنان، وضعیت استخدام

2-3-1-4- رابطه مستقیم اعمال انسان و طبیعت
قرآن کریم رابطه مستقیم «اعمال»89 انسان و طبیعت را در آیات گوناگون ( به همراه برهان عقلی) بیان کرده است:
1. دسته اول: آیات ناظر به اصل ارتباط متقابل اعمال انسان و حوادث جهان، فی الجمله یا بالجمله.
2. دسته دوم: آیات دالّ بر رابطه کارهای نیک و پیامدهای گوارای جهان.
3. دسته سوم: آیات ناظر به ارتباط کارهای بد و حوادث ناگوار جهان.
دستۀ دوم و سوم هر یک دو دستۀ فرعی دارند: تأثیر متقابل کارهای نیک و بد فردی با حوادث خیر و شرّ جهان و تأثیر متقابل کارهای گروهی و جمعی جامعه با حوادث خوب و ب