ابوسعد نیز کسانی تألیفاتی در باب دلایل النّبوه داشته¬اند از جمله:<br />1. محدّث متصّوف ابونعیم احمد بن عبدالله اصفهانی(336ـ430ق) که چند بار تجدید چاپ شده¬است.
2. ابوالعباس جعفر بن محمّد مستغفری(م432ق).
3. واعظی نسفی که نسخه¬ای خطی از کتابش موجود است.
4. ابوذر عبد بن احمد هروی(355ـ434ق).
5. حافظ ابوبکر احمد بن حسین بیهقی(384-458ق) که صاحب السنن است و دلایل النّبوهاو را جامع¬ترین و معتبرترین شمرده¬اند.
در همین دوره، یکی دو کتاب در باب دلایل النّبوه نوشته شده که علاوه بر نقل اخبار و آثار دلایل عقلی نیز دارد از جمله:
1. تثبیت دلایل النّبوه، تألیف قاضی عبدالجبّار معتزلی(م 415ق).
2. اعلام¬النّبوه، تألیف ابوالحسن علی بن محمّد المارودی(م450ق) که چاپی بازاری و غیرعلمی از آن موجود است.
شرف النّبی ابوسعد گویا در اصل چندین جلد بوده که از اصل مفصّل آن چیزی بر جای نمانده، بلکه نسخه‌های مختصر آن در دسترس می¬باشد که کم و بیش شبیه یکدیگرند مگر این¬که در شماره¬ی ابواب نسخه¬های مختلف اختلافی وجوددارد. قدیمی¬ترین نسخه شرف النّبی نسخه¬ی برلین است، و در این نسخه به مختصر بودن آن اشاره شده است: «آخر المختصر من کتاب شرف النّبی صلی الله علیه و آله الطیبین الطاهرین الاخیار». اما مشخص نیست مؤلف خلاصه کرده یا فردی دیگر. و اگر فرد دیگری خلاصه کرده باشد نباید به اواخر نیمه¬ی سده پنجم قمری برسد، زیرا نسخه¬ی برلین در جمادی الاولی447ق نوشته شده است. اما ترجمه¬ی فارسی راوندی که در سده ششم قمری صورت گرفته مختصرتراز نسخه¬های عربی است که اساس نوشتار حاضر همین کتاب است، و شاید راوندی گاهی ترجمه¬ی روایاتی را حذف کرده و باب‌هایی را کوتاه گردانیده، و شاید نسخه¬ی مختصر دیگری به عربی وجود داشته که اساس کار ترجمه¬ی راوندی بوده که احتمال اخیر بعید به نظر می¬رسد.
مؤلف در آغاز هر باب اسنادهای خود را ذکر می¬کند، اما پس از روایت¬های مستند ابتدای هر باب، بیشتر روایات بی سند است. در برخی روایت¬ها تاریخ سماع ذکر شده و اما آخرین سماع او از ابوعمر بستی است که در سال376ق رخ داده است.(نسخه¬ی برلین ق 225ب).
تاریخ تألیف کتاب مشخص نیست، اما به خاطر آن¬که ابومحمّد عبدالله بن سعید شّنتجالی(م436ق) و ابو عمرواحمد بن محمّد قرطبی(م430ق) در زمان اقامتشان در مکّه در دهه¬ی 90 سده چهارم قمری اجازه¬ی روایت کتاب شرف النّبی را از ابوسعد گرفته¬اند، بنابراین تألیف کتاب باید پیش از دهه¬ی90 و پس از 376ق باشد، زمانی که ابوسعد از ابوعمر بستی سماع حدیث داشته است و اگر دعای مغفرتی که به دنبال اسم ابوالحسن ماسرجسی(م384ق)آمده(نسخه¬ی برلین ق237آ) نوشته¬ی خود مؤلف باشد نه راوی و نویسنده، می¬توان احتمال داد که تألیف کتاب پس از سال 384ق و شاید بین سال¬های (385- 390ق)رخ داده است.
شرف النّبی هر چند از منابع درجه اوّل سیره نیست و از نظر محتوا درباره¬ی روایت¬های تاریخی، اهمیّت کمی دارد و در سطح متوسطی از کتاب¬های شمائل و دلائل است، و به کتاب دلائل النبوه بیهقی نمی¬رسد، اما در سراسر جهان اسلام معروف بوده و مطالعه سیره پیامبرصلی الله علیه و آله بدون بهره گیری از آن کامل نخواهد بود. حسن ترتیبی که در باب¬ها و مستندات وجود داشته، سبب می¬شد که از سوی مردم مورد پذیرش واقع شود و واعظان و قصه پردازان از آن کتاب استفاده میکردند.
راویانی که ابوسعد در شرف النّبی روایتی از آن¬ها نقل کرده است به شرح ذیل است:
1. ابوالفتح ابراهیم بن علی بن ابراهیم(202آ).
2. ابواسحاق ابراهیم بن محمّد الدینوری در مکّه(47آ).
3. ابواسحاق ابراهیم بن محمّد بن یحیی المزکّی(64ب،76آ).
4. ابوحامد احمد بن محمّد بن حمدان المراری(260آ).
5.ابوطاهر احمد بن محمّد بن اسماعیل السفیانی الهروی(150آ،279آ).
6. ابوبکر احمد بن محمّد بن یحیی المتکّلم(64آ،157آ).
7. ابوبکر احمد بن یعقوب بن عبد الجبّار القرشی الجرجانی در نیشابور(191ب).
8. اسحاق بن زروان بن قهزاد الفقیه در مکّه(170آ).
9. ابوسهل بشر بن احمد بن بشر بن محمود بن اشرس الاسفراینی التمیمی(ترجمه¬ی فارسی، ص 210).
10. ابوالوفاء تمّام بن عبد الله الصقلی مولی جعفر بن الفضل بن الفرات الوزیر در مصر(17ب).
11.ابوالفضل جعفر بن الفضل الوزیر در مکّه (23ب،207آ،248آ).
12. ابوعلی حامد بن محمّد بن عبدالله بن معاذ الهروی(202ب،249آ).
13. ابوالولید حسّان بن محمّد بن احمد بن هارون بن حسان در(347ق)(222آ).
14. ابوعبدالله الحسین بن احمد بن محمّد الصفار الهروی در نیشابور(359ق)(62آ).
15. ابواحمد الحسین بن علی بن محمّد بن یحیی النیسابوری التمیمی (294ب، و قراءه علیه فی سنه(360ق)،(95آ، باب 27و28 ترجمه¬ی فارسی نسخه¬ی پاریس 109ب،110ب).
16. عبدالله بن حامد(169ب).
17. ابوسعید عبدالله بن محمّد بن عبد الوهاب الصوفی الرازی(171ب،250آ).
18. ابومحمّد عبدالله بن محمّد بن علی بن زیاد الدقّاق العدل(53ب).
19. الشریف ابومحمّد عبدالله بن یحیی بن طاهر الحسینی در مدینه(29ب).
20. ابوذر عمّار بن محمّد بن مخلّد بن جبیر البغدادی در مدینه(4ب).
21. ابوعثمان بن ابراهیم نیشابوری،پدر ابوسعد(باب 31،ترجمه¬ی فارسی نسخه¬ی پاریس،116ب).
22. ابوالحسین محمّد بن احمد بن جمیع الغسّانی در صیدا(131ب).
23. ابوبکر محمّد بن احمد بن محمّد بن هارون الاصبهانی در مکّه(266ب).
24. ابوعمرو محمّد بن جعفر بن محمّد بن مطر النیسابوری(32ب،35آ،56ب،201آ،245آ،262ب).
25. ابوجعفر محمّد بن جعفر العلوی الموسائی(5آ).
26. ابوالحسن محمّد بن الحسن بن احمد بن اسماعیل السرّاج المؤدب(160ب).
27. ابوعمرو محمّد بن حمدان الحیری.
28. ابوبکر محمّد بن زکرّیا(ترجمه¬ی فارسی، ص 218).
29.ابوعمر محمّد بن سهل البستی در مکّه(200آ،214ب،215آ،224آ،225ب)(376ق)،(231آ،232آ،232ب).
30.ابوبکر محمّد بن عبدالله بن عبد العزیز بن شاذان الرازی الصوفی(نسخه¬ی بریتانیا،227ب).
31.ابوعبدالله محمّد بن عبدالله الحاکم النیسابوری(159ب، ترجمه¬ فارسی، ص 197،195،193،188،186).
32. ابوالحسن محمّد بن علی الماسرجسی(237آ).
33.ابوبکر محمّد بن علی بن اسماعیل القفّال الشّاشی(140ب).
34. ابوالحسن محمّد بن یحیی بن سراقه العامری در مکّه (ترجمه فارسی، ص 341).
35. ابوالحسین یحیی بن الحسین المطّلبی امام مسجد النّبی(241آ،242آ،244آ،245ب،246آ،247آ،248آ،257ب).
36. الشریف ابوجعفر الموسائی(5آ).
37. ابوعبدالله التمیمی در مکّه و مدینه(باب32، ترجمه¬ی فارسی نسخه¬ی پاریس 134آ).
38. ابوعبدالله صاحب ابی عمرو الزجاجی در مکّه(63ب).
39. ابوالقاسم الفارسی الحافظ در مصر(266ب).
این کتاب با تلاش و کوشش«امام نجم¬الدین محمود بن محمّد بن علی راوندی» که در سال¬های (577و585ق) زنده بود به فارسی ترجمه شده است و آقای محمّد روشن در سال1347ش عکسی از نسخه¬ی پاریس«شرف النّبی» که گویا به تاریخ608ق است را از کتابخانه¬ی مرکزی دانشگاه تهران فراهم و شروع به تصحیح آن کردند که تفاوت¬هایی با نسخه¬ی بایزید ولی یافتند و در میانه¬ی راه متوجه گشتند که سه نسخه از«شرف النّبی» در اختیار آقای احمد طاهری عراقی است. سپس آقای عراقی عکس نسخه¬ی اسعدافندی که کهن¬ترین نسخه¬ی شناخته شده¬ی کتاب است را به آقای روشن سپرده و به تصحیح آن پرداختند.
2-2 نسخ شرف النّبی(ص)
از ترجمه¬ی«شرف النّبی» سه نسخه¬ی خطی شناخته شده است که تصاویری از این نسخه¬ها در ادامه خواهد آمد که از ترجمه¬ی«شرف النّبی» گرفته شده است: نسخه¬ی اسعد افندی، نسخه¬ی پاریس، نسخه¬ی بایزید ولی.
1.نسخه¬ی اسعد افندی
این نسخه کهن¬ترین نسخه¬ی موجود ازشرف النّبی است که تاریخ نگارش آن599ق به خط نسخ و تعداد صفحات آن 200 و در 21 خط نوشته شده است.
در نخستین صفحه¬ی کتاب، به خطی که شاید خط نویسنده نیست، آمده: «کتاب سیر المصطفی صلی الله علیه و آله وسلّم من قبل التاریخ»
و در پایان نسخه آمده است:
«تمّ الکتاب بحمد الله و منه و فرغ منه کاتبه عبد الکافی بن ابی البرکات بن ابی الغنایم بن کافی ظفر فی اواخر شهر شوال سنه تسع وتسعین و خمسمائه بمدینه همدان، حامدا الله تعالی و مصلیا علی نبیه محمّد و آله و سلم تسلیما کثیرا.»
نسخه¬ی اسعد افندی، نسخه¬ای درست است. آن¬چه از عکس آن هم اکنون موجوداست افتادگی¬هایی در آن دیده می¬شود. از جمله در مقدمه¬، صفحه¬ی 16و 11 عنوان اول آن، ¬که شاید یکی دو برگ نخست آن در عکسبرداری دانشگاه تهران اتفاق افتاده است زیرا در توصیفی که استوری در ادبیات فارسیارائه کرده، نقصی وجود ندارد و این همان نسخه¬ای است که آقای محمّد روشن آن را اساس کار خود در تصحیح متن شرف النّبی، قرار داده¬اند.
2. نسخه¬ی پاریس
نسخه¬ای که در کتابخانه¬ی ملی پاریس است دارای 222 صفحه است که گویا در608ق به رشته¬ی تحریر درآمده و به خط نسخ نگاشته شده است. در هر صفحه 17 خط و دارای61 باب است. این¬که تاریخ نگارش آن را 608ق دانسته¬اند، بدین جهت است که بعد از پایان «باب الثلثون» در صفحه¬ی115 اینچنین آمده است:
«تمّ النصف الاول من کتاب «شرف النّبی» صلی الله علیه فی الحادی و العشرین من جمادی الاخرسنه ثمانین و ستمائه الهجریه علی یدی العبد الضعیف المحتاج الی رحمه الله و غفرانه. الحسین بن محمّد بن القاسم الحسنی.
قال رسول الله صلی الله علیه وآله من صلی علی فی کتاب لم تزل الملائکه تستغفر له مادام اسمی فی ذلک الکتاب صدق رسول الله. وقال علیه الصلوه و السلام ما من مسلم یصلی علی صلوه الا صلت علیه الملائکه ما صلی فلیقل عبد من ذلک او لیکثر.صدق رسول الله.»
اما در پایان کتاب از نویسنده ذکری به میان نیامده و نسخه این گونه به پایان رسیده است:
«تمام شد کتاب «شرف النّبی صلی الله علیه و آله و سلم» و در حاشیه نسخه با خطی که به سختی می-توان پذیرفت خط نویسنده¬ی نسخه باشد، این¬گونه آمده است: «تحریرا فی سنه ثمانیه و سته مائه.»
اما مصحّح، قطعی بودن تاریخ نگارش را که بلوشه، استوری، دانش پژوه و احمد منزوی بازگو کرده¬اند به خاطر نگاه کردن به پایان کتاب دانسته، چون نتوانسته¬اند این نسخه را ورق بزنند یا قرینه¬های دیگری مبنی برآن یافته¬اند.
همان گونه که بیان شد نسخه¬ی پاریس61 باب دارد، که در مقایسه¬ی باب¬های 57گانه¬ی نسخه¬ی اسعد، که با نسخه¬ی بایزید ولی نیز هماهنگ است، می¬توان دریافت که نویسنده¬ی نسخه¬ی پاریس، باب 26 نسخه¬ی اسعد که باعنوان «ذکر حدیث سطیح و شق و قس بن ساعده وسواد بن قارب وکهنه¬ی عرب» را با سه عنوان فرعی از هم جدا کرده است: «حدیث سطیح و شق»،«حدیث سواد بن قارب»،«حدیث کاهنان عرب» و هر یک را با بابی مستقل بیان کرده و بابی دیگر به آن اضافه کرده است:
«باب السابع و العشرون: ذکر سطیح بن ربیعه»، «باب الثامن و العشرون: خواب موبد ونشستن آتش در آتشگاه»، «باب التاسع والعشرون: حدیث سواد بن قارب»، «باب الثلثون: حدیث کاهنان».
آخرین تفاوتی که فهرست باب¬های نسخه¬ی پاریس با نسخه¬ی اسعد دارد، تقدم و تأخّر دو باب سوم و چهارم است.
در صفحه¬ی پایانی این نسخه یادگارهایی در حاشیه¬ها به تاریخ¬های «فی عاشر جمادی الاخر(831ق)» و «بیست و پنجم محرم الحرام سنه¬ی (924ق)» دیده می¬شود و ایشان آن را با رمز«پ» بیان کرده¬اند.
3.نسخه¬ی بایزید ولی
نام کتاب در صفحه¬ی عنوان، کتاب «شرف النّبی و معجزاته صلی الله علیه وآله وسلم»است. این نسخه دارای195صفحه، به خط نسخ و در هر صفحه 21 خط موجود می¬باشد. تاریخ نگارش آن755ق است و در پایان آن آمده:
«تمّ الکتاب بعون الملک الوهاب التواب و فرغ من تعلیقه العبد الضعیف الراجی الی رحمه الله تعالی محمّد بن الحاج دولتشاه بن یوسف الشیرازی ختم الله له بالحسنی…یوم الخمیس الخامس من جمادی الاولی لسنه خمس و خمسین و سبعمائه حامدا لله تعالی و مصلیا علی نبیه محمّد وآله الطیبین الطاهرین و صحبه الامجدین الاکرمین بمدینه قریم.»
این نسخه بسیار شبیه نسخه¬ی اسعد است. گویا نسخه¬ی اصلی هر دو نسخه یکی بوده و ایشان از این نسخه با رمز «با» یاد کرده¬¬اند.
اما در نوشتار آقای عراقی درباره«شرف النّبی»، 5 نسخه¬ی دیگر معرفی می¬شود:
1. نسخه¬ی برلین (شماره 9571)
2. نسخه¬ی بریتانیا (نسخه¬ی کتابخانه¬ی موزه بریتانیا به شماره 3014،or)
3. نسخه¬ی دارالکتب الظاهریه (به نشانه¬ی سیره :35)
4. نسخه¬ی نوشته¬ی یوسف العش در فهرس مخطوطات دار الکتب الظاهریه (التاریخ و ملحقاته، دمشق1947، ص 52)
5. نسخه¬ی ترجمه فارسی از روی نسخه¬ی پاریس(کتابخانه ملی Ancien Fonds (person 82 که بر پایه تحقیقات ایشان قدیمی¬¬ترین آن، نسخه برلین است زیرا در(جمادی الاولی 447ق/ 1055م) نوشته شده است.
2-3 ابواب کتاب شرف النّبی در نسخه¬های مختلف
چنان¬که پیشتر ذکر شد در شماره¬ی باب¬های کتاب شرف النّبی کم و بیشی¬هایی در نسخه¬های مختلف دیده می¬شود. در¬ جدولی که در ضمیمه¬ی این نوشتار خواهد آمد ابواب سه نسخه از متن عربی و یک نسخه از ترجمه¬ی فارسی و ترجمه¬ی راوندی مقایسه شده است.
ثبت عناوین باب¬ها برپایه فهرست ابتدای نسخه¬ی برلین است. هرچند این نسخه شماری از باب¬ها را ندارد. در آغاز نسخه¬ی بریتانیا فهرستی از باب¬ها را داراست که قسمتی از آن¬ها در متن آن نسخه یافت نمی¬شود. نسخه¬ی دارالکتب الظاهریه در دسترس آقای عراقی نبوده و ایشان آن را بر پایه نوشته¬ی یوسف العش در

مطلب مرتبط :   ترمیمی، تعقیب، بزهدیده، جرایم، بزهکار، تعویق