با استفاده از ترکیب مصاحبه و تحلیل اسناد، موضوع از چند منظر گوناگون بررسی شود تا بتوان به یافته‌ها اعتماد بیشتری داشت. (جدول شماره 3-3) مسیر کسب اطلاعات و پردازش و تحلیل آنها نیز به‌طور دائمی و مشروح ثبت می‌شود تا فرآیندهای فکری حاکم بر کار پژوهش، ‌قابلیت بازبینی را دارا باشد و دقت نتایج نیز قابل ارزیابی باشد”. همچنین پژوهشگر تلاش می‌کند تا افزون بر “درگیری طولانی با طرح پژوهش”141 (بیش از دو سال) و “توصیف دقیق و عمیق142″، پیشرفت کار گردآوری و تحلیل اطلاعات را مستمراً زیرنظر اساتید مربوط به انجام برساند تا افزون بر تدقیق بیشتر، همواره امکان اصلاح مراحل وجود داشته باشد (هومن، 1385: 70 و 79). در تحلیل و ارزیابی اطلاعات نیز سعی می‌شود از “معیارهایی چون توازن، انصاف، و کامل‌بودن143 برای گریز از عینیت” استفاده شود (سیدامامی، 1384: 187).
علاوه بر موارد مذکور که استحکام درونی تحقیق را موجب خواهد شد، روش تحقیق داده‌بنیاد دارای تدبیر خاص و منحصر به فردی درون خود به نام “مقایسه و سنجش مستمر” می‌باشد به این شکل که پژوهشگر با انتخاب مورد نخست و جمع‌آوری و تحلیل‌ داده‌های آن به مقوله‌هائی ابتدائی دست می‌یابد که ناپخته و خام اما در عین حال راهنمائی برای ادامه پژوهش و انتخاب مورد بعدی است (نمونه‌برداری نظری).

شکل شماره 3-6: حرکت رفت و برگشتی جمعآوری و تحلیل دادهها برای دستیابی به کفایت مقولهها
مقایسه و سنجش مستمر در پژوهش حاضر به صورت مداوم و با حرکت رفت و برگشتی محقّق به مفاهیم و مقولات قبلی ظهور یافته صورت می‌گیرد. به این شکل که ظهور هر “مفهوم جدید” و یا “مقوله جدید” با توجه به مفاهیم و مقولات قبلی شکل گرفته و در مقایسه با آنها خواهد بود. علاوه بر این مقایسه و سنجش مستمر “اصلاح” مفاهیم و مقولات قبلی را نیز به دنبال خواهد داشت. چنانچه بنا بر اظهارات مصاحبه شوندگان،‌ پژوهشگر به این نتیجه برسد که مفهوم یا مقوله قبلی شکل گرفته نیازمند اصلاح است، به این مهم اقدام می‌ورزد. این فرآیند که می‌توان نتیجه آن را در دو محور زیر خلاصه نمود منجر به استحکام درونی تحقیق و یا اعتبار درونی آن خواهد شد:
* ظهور مفاهیم و یا مقولات جدید
* اصلاح مفاهیم و مقولات ظهوریافته قبلی
از نظر کرسول پژوهشگران کیفی به منظور افزایش اعتبار پژوهش‌های خود باید در هر پژوهش حدّاقل از دو راهبرد استفاده کنند که در پژوهش حاضر اقدامات زیر انجام شد:
* تطبیق اعضاء: مشارکت کنندگان، نظر خود را درباره گزارش پژوهش و فرآیند داده‌ها عرضه کردند و مطابق نظرات آنها،‌ نتایج بازبینی شد که در حدّ اصلاح “عناوین” برخی مقولات و مفاهیمِ زیرمجموعه آنها بوده است.
* بررسی همکار: نظرات، مدل و مقوله‌ها با 5 نفر از اساتید و دانشجویان دکتری به اشتراک گذاشته شد و از نظرات آنها جهت تقویت نتایج پژوهش استفاده شد.
* کثرت گرایی: منظور تنوع سطوح مصاحبه شوندگان (خبرگان علمی، اجرایی و دانشگاهی: جدول شماره 3-5) و نیز انجام مطالعات تاریخی و اسلامی مجزّا می‌باشد.
به منظور سنجش اعتبار بیرونی تحقیق و در راستای فرآیند سه‌سویه‌سازی نتایج (مشاهده/ مصاحبه/ ادبیات موضوع)، پژوهشگر خروجی‌های نهایی و یا همان قضایای تئوریک بدست آمده در نتیجه فرآیند کدگذاری محوری را با ادبیات موضوع مقایسه خواهد نمود تا از این طریق “میزان مشارکت نتایج تحقیق در بدنه ادبیات موضوع”144 مشخص شود. در این راستا استفاده از قالب‌هایی نظیر جدول زیر راهگشا خواهد بود.

محورهای موضوعی قضایای تئوریک تحقیق
زیرمؤلفه‌های قضایای تئوریک
دارای سابقه نظری در ادبیات موضوع
بدون سابقه نظری در ادبیات موضوع
عوامل اثرگذار بر تدوین
گروه‌های ذینفع زیست‌محیطی
UN Report, 2001
Zygmunt, 2006
Meijer, 2010

موضوع جدید بدون سابقه در مبانی نظری و ادبیات موضوع
زیرمؤلفه جدید بدون سابقه در مبانی نظری و ادبیات موضوع

?

سطر اول جدول فوق (صرفاً به عنوان مثال) نشانگر ظهور یک محور موضوعی در قضایای تئوریک تحقیق است که دارای سابقه نظری در ادبیات موضوع می‌باشد و سطر دوم بیانگر موضوعی نو و بدون سابقه در ادبیات موضوع. انتظار می‌رود ظهور عناوین تئوریکی نظیر سطر دوم نهایتاً‌ نوآوری‌های تحقیق و مشارکت آن در خلق مبانی نظری جدید در موضوع تدوین خط مشی‌های زیست‌محیطی را به دنبال داشته باشد.
آنچه در این بخش تحت عنوان روش اعتبارسنجی نتایج تحقیق ذکر شد، صرفاً “قالب” و “شیوه” کلّی اعتبارسنجی (اعمّ از درونی و بیرونی) را در این تحقیق نشان می‌دهد. بررسی “محتوای” اعتبارسنجی تحقیق یا همان نوآوری‌های پژوهشی در فصل پنجم به تفصیل تبیین می‌گردد. در این راستا تلاش پژوهشگر بر آن بوده است تا در فصل پنجم، نوآوری‌های تحقیق را به تفکیک “مفاهیم” انتزاعی، “مقولات” و نهایتاً “قضایا” یا “گزاره‌های تئوریک” شکل گرفته در جریان تجزیه و تحلیل داده‌ها را بیان کند. به این معنی که مفاهیم، مقولات و قضایای بدون سابقه در ادبیات موضوع در این بخش ارائه خواهد شد.

مطلب مرتبط :  

فصل چهارم: تجز یه و تحلیل دا د ه ‌ ها

مقدّمه
بر اساس آنچه در فصل سوم به آن اشاره گردید، در این فصل به تجزیه و تحلیل نتایج مطالعات انجام شده می‏پردازیم. از آنجا که روش انتخابی به منظور تأمین اهدف تحقیق اقدام به انجام مصاحبه با خبرگان موضوع گردید. مطابق با مراحل و اصول روش مذکور فرآیند گردآوری و تجزیه و تحلیل داده‌های هر کدام از مصاحبه‌ها به صورت همزمان صورت گرفته و پس از اتمام تجزیه و تحلیل مصاحبه مورد نظر، مصاحبه بعدی آغاز خواهد شد. لذا در این فصل تجزیه و تحلیل یافته‌های هر کدام از مصاحبه‌ها به صورت مجزّا ارائه شده و پس از اتمام مرحله تجزیه و تحلیل هر مصاحبه، داده‌های مربوط به مصاحبه بعدی آمده است. این فرآیند تا تحقّق “کفایت نظری” مورد نظر در روش داده‌بنیاد ادامه یافته و حدّ توقّف مصاحبه‌ها با این معیار مشخص شده است.
در میان 16 مصاحبه صورت گرفته، در مجموع تعداد 11مصاحبه با موضوع مسائل عمومی محیط زیست کشور و 5 تعداد با تمرکز بر موضوع بحران دریاچه ارومیه صورت پذیرفته است. در مجموع تعداد 1285 نکته کلیدی با کدهای نشانگر مشخص گردیدند. این نکات در قالب مفاهیم انتزاعی، مفهوم سازی شده‏اند. تبیین و ارتباط دهی میان مفاهیم، آنان را به در قالب مقولات شکل خواهد داد. مصاحبه‌ها (بین 60 تا 120 دقیقه) ضبط می‌شد تا با مرور چندباره گفتگوها، تحلیل و بررسی دقیق‌تری نسبت به دیدگاه‌های طرح شده مشارکت کنندگان انجام شود. علاوه بر 16 مصاحبه مذکور، 2 مطالعه به صورت مجزّا نیز وارد فرآیند کدگذاری گردید. یک مطالعه با “صبغه تاریخی”، سیر تطوّر موضوع محیط زیست در برنامه‌های توسعه کشور را مدّ نظر داشت و مطالعه دیگر با “صبغه اسلامی”، ارزش‌های برآمده از رویکرد اسلام به محیط زیست را محور تحلیل خود قرار داد.

4-1- تجزیه و تحلیل مصاحبه‌ها
پس از انجام مصاحبه‌های مربوط به تحقیق، مرحله‌ی تجزیه و تحلیل داده‌ها آغاز می‌شود. با توجه به اصول تحقیق بر اساس نظریه داده بنیاد که در فصل پیشین بدان اشاره شد، مصاحبه‌ها پس از ویرایش و تدوین، می‌بایست دسته‌بندی شده و فرآیندی روی آنها صورت گیرد. بر مبنای این روش، نشان‌گرهایی برای این فرآیند تعریف شده است که در ابتدا، به معرفی این نشان‌گرها می‌پردازیم:
* نشان‌گر P : نشان دهنده “نکته کلیدی” و مخفف کلمه Point
* نشان‌گرهای A,B,C,…: بیانگر موردهای مطالعه، (که همان مصاحبه با خبرگان است) می‌باشد.
* نشان‌گرهای عددی 3،2،1و…: بیانگر شماره نکته کلیدی است؛
به طور مثال :PE10 نشان دهنده نکته کلیدی دهم در مصاحبه شماره پنجم است.
به منظور تجزیه و تحلیل مصاحبه‏ها، ابتدا اقدام به “کدگذاری باز” هر مصاحبه می‏نماییم. سپس کدهای استخراج شده را ذیل طبقه‏های “مفاهیم” که معانی کلی‏تر و انتزاعی‌تری نسبت به کدهای باز دارند، دسته‏بندی می‏کنیم. هر کدام از این مفاهیم را می‏توان ذیل گروه‏های بزرگتر (انتزاعی‌تر) به نام”مقوله‏ها” جای داد. بنابراین پس از مفهوم سازی کدهای باز، مقوله بندی مفاهیم استخراج شده صورت می‏گیرد. لازم به ذکر است که با توجه به رویه اتخاذ شده در روش تحقیق داده بنیاد، طبقه‏های مذکور مفاهیم و مقوله‏ها به مرور و با افزایش تعداد مصاحبه‏ها و “مقایسه و سنجش مستمرّ” یافته‌های قبلی، شکل منسجم‌تر و کامل‏تری به خود می‏گیرند.

4-1-1- مطالعه مورد نخست (A)
مصاحبه شونده: (عضو هیئت علمی مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع، فعال تشکل‌ مردم‌نهاد زیست‌محیطی)

کدگذاری در روش داده‌ بنیاد به دو شیوه امکان‌پذیر است. یکی شیوه “خُرد” که در آن داده‌ها،‌ کلمه به کلمه تحلیل می‌شوند و معانی یافت شده در کلمات یا گروه‌هایی از کلمات کدگذاری می‌گردد. به این شیوه کدگذاری، “کدگذاری تفصیلی” گفته می‌شود که البته هم زمان‌بر بوده و هم انبوه کدهای استخراج شده ممکن است موجب ابهام و سردرگمی محقّق گردد. از این رو در این پژوهش شیوه دوم کدگذاری یعنی “کدگذاری نکات کلیدی” به عنوان مبنای تحلیل داده‌های انتخاب شده است. در این شیوه نکات کلیدی- به جای تک تک کلمات- شناسایی شده و احصاء مفاهیم از طریق آنها صورت می‌پذیرد. پس از ویرایش و تدوین مصاحبه‌ی اول، بر روی این مصاحبه “کدگذاری باز” صورت گرفت. نکات کلیدی به دست آمده از این مصاحبه، در جدول زیر به نمایش گذاشته شده است.

مطلب مرتبط :   سیاست، فقه، جنایی، شریعت، کیفری، اجتهاد

جدول 4-1: نکات کلیدی و کدگذاری باز، مطالعه مورد A
ردیف
نکات کلیدی
کدگذاری باز
PA1
امروز نام ایران به عنوان یکی از 15 کشوری در جهان آورده می‌شود که دارای ناپایدارترین شرایط بوم شناختی است.
شرایط وخیم زیست‌محیطی کشور
PA2
همچنین ایران در شمار 10 کشور اول دارای نگران‌ کننده‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی کره زمین همچون فرسایش خاک، جنگل‌زدایی، فرونشست آب‌های زیرزمینی، نابودی تالاب‌ها و بیابان‌زایی جای دارد.
شرایط وخیم شاخص‌های زیست‌محیطی کشور
PA3
با این شرایط برای این‌که بتوانیم به اهداف و آرمان بلندی که در چشم‌انداز بیست ساله برای ایران تعیین شده، دست پیدا کنیم و به جایگاه اول اقتصادی و فن‌آوری در خاور میانه برسیم، لازم است حتماً به سمت تولید پایدار گام برداریم
توسعه پایدار، پیش‌شرط تحقق اهداف سند چشم‌انداز
PA4
هر نوع ملاحظه دیگری را غیر از آن کنار بگذاریم
پرهیز از ملاحظات غیرپایدار در تصمیم‌گیری
PA5
باید به سمتی برویم که در مجموعه فعالیت‌هایی که انجام می‌دهیم، پایداری سرزمین اعم از منابع طبیعی و محیط زیست را در نظر بگیریم
ضرورت ملاحظه توسعه پایدار در تصمیم‌گیری
PA6
به دلیل آن که موضوع محیط زیست بر روی پایداری اکولوژیکی یک سرزمین تمرکز می‌کند لذا به نظر من، در زمره وظایف اساسی حاکمیتی محسوب می‌شود
محیط زیست، وظیفه‌ای حاکمیتی
PA7
و خیلی از رویکردهای بازاری که دنبال سود و منفعت شخصی برای سرمایه‌گذار است در تضاد آشکار با آن رویکرد حاکمیتی در تأمین منافع مردم می‌باشد
عدم کارآیی رویکرد بازارگرا در محیط زیست
PA8
موضوع استخراج نفت در آلاسکا که مشکلات زیادی ایجاد کرده یا موضوع ماسه‌های شنی در ایالات متحده مطابق با منافع سرمایه‌گذاران هست در حالی که فعالان محیط زیست می‌گویند اینها موجب تخریب محیط زیست می‌شود و به مخالفت با آن می‌پردازند
مشکلات اتخاذ رویکرد بازارگرا در کشورهای توسعه یافته
PA9
به نظرم مدیریت مسائل زیست‌محیطی از طریق سودمحوری دارای اشکالات جدّی و در واقع یک تناقض درونی است
متناقض بودن رویکرد بازارگرا در محیط زیست
PA10
مشکل ما در حوزه سیاستگذاری زیست‌محیطی، به نظرم در حال حاضر نبود سیاست‌های مشخص است
فقدان سیاست‌ها، مشکل اصلی سیاستگذاری
PA11
ما هنوز کشوری هستیم که سند ملی محیط زیست ندارد
فقدان سند ملّی محیط زیست
PA12
هر چند تدوین شده ولی هنوز نهایی و مصوب نشده
فاصله طولانی میان تدوین و تصویب
PA13
و رونمایی از آن صورت نگرفته است
عدم اطلاع‌رسانی عمومی سند ملی
PA14
هنوز نسبت اسناد بالادستی با ملاحظات سازمان حفاظت محیط زیست مدوّن نشده و تا این سند تکمیل نشده این مشکل کماکان باقی است
نامشخص بودن اسناد بالادستی با تصمیمات اجرایی محیط زیست
PA15
دوازده سال است که سازمان محیط زیست مشغول نگارش این سند
زمان طولانی تدوین
PA16
و تبادل نظر در خصوص آن با شورای عالی انقلاب فرهنگی است ولی هنوز به جایی نرسیده و به تصویب نشده است.
فاصله طولانی میان تدوین و تصویب
PA17
در خصوص ضمانت اجرایی تصمیمات سازمان حفاظت از محیط زیست ما باید گام به گام پیش برویم. الان صحبت از ضمانت اجرایی زود است،‌ ما هنوز قانون وسیاست مدوّن و مشخصی در حوزه محیط زیست نداریم که صحبت از ضمانت اجرایی آن کنیم، ما الان هنوز در گام اول مانده‌ایم
تدوین و تصویب، پیش‌نیاز تدبیر ضمانت‌های اجرایی
PA18
ما الان هر کاری که می‌خواهیم بکنیم صرفاً استناد می‌کنیم به یک سری پژوهش‌های پراکنده زیست‌محیطی خارج یا داخل کشور یا برخی ملاحظات زیست‌محیطی یا موازین علمی و ارزشی
عدم وجود یک مرجع یکپارچه کننده تصمیمات زیست‌محیطی
PA19
در صورتی که اگر سند ملی محیط زیست نهایی شود و به تصویب شورای عالی انقلاب فرهنگی برسد،‌ در آن صورت می‌توانیم به