دانلود پایان نامه
آمریکا برای کودتا بودجهی هنگفتی در نظر گرفته‌شده.
– مردم در فاصلهی 25 تا 28 مرداد خودشان به خیابان آمده بودند و در راهپیماییها و تظاهرات شرکت داشتند.
– آیتالله کاشانی سهم خود را از دولت میخواست.
– آیتالله کاشانی با مأموران سیا و اسآیاس رابطه داشت.
– پولهای کمی که مأموران سیا برای کودتا هزینه کردند، بین پهلوانهای زورخانه توزیع شد.
– شعبان جعفری از طرفداران آیتالله کاشانی بود و بنا به توصیه و راهنماییهای وی از مصدق طرفداری یا علیه وی آشوب بهپا میکرد.
7-1-1-4- گزارش هفتم: بررسی دلایل و روند شکل‌گیری کودتای 28 مرداد
تاریخ: 31/5/1392، ساعت: 22:00، زمان:9:30، گزارش ابتدایی برنامه صفحه دو آخر هفته
گزارشگر: نفت ایران در 29اسفند 1329 ملی شد. 4 دهه پس از کشف نخستین چاه نفت در مسجدسلیمان. دو ماه بعد با به نخست‌وزیری رسیدن محمد مصدق ملی سازی صنعت نفت به اجرا گذاشته شد و کارشناسان بریتانیایی خوزستان را ترک کردند. مهدی بازرگان از اعضای گروهی بود که به دستور محمد مصدق و با بدرقه تیمسار زاهدی وزیر کشور به آبادان رفت تا چرخ‌های بزرگ‌ترین پالایشگاه جهان را دوباره به حرکت درآورد. بریتانیا مانع از صادرات نفت ایران می‌شد و با افزایش تنش هری ترومن رئیس‌جمهوری دموکرات آمریکا تلاش کرد با میانجی‌گری بین تهران و لندن آتش بحران را فروبنشاند.
مارک گازیرووسکی، نویسنده کتاب «محمد مصدق و کودتا»: ایران برای آمریکا که در اوج جنگ سرد بود اهمیت راهبردی داشت آمریکا و شوروی در سراسر جهان درگیر بودند.
جنگ کره در جریان بود و آمریکا نگران گسترش کمونیسم در جهان بود. اوضاع ایران‌ هم نگران‌کننده بود و دولت ترومن در حل‌وفصل مسالمت‌آمیز تنش میان این کشور و بریتانیا تأکید می‌کرد.
استیون کینزر، نویسنده کتاب «همه مردان شاه»: ترومن مانند بسیاری از آمریکایی‌ها در دوران پس از جنگ جهانی اعتقاد داشت دوره استعمارگری بریتانیا گذشته و آمریکا نباید به این کشور برای حفظ مستعمراتش کمک کند.
دادگاه بین‌المللی لاهه در تابستان 1330 به ایران توصیه کرده بود تا زمان وصول توافق با بریتانیا به شرکت نفت انگلیس و ایران اجازه دهد تا به آبادان بازگردد مخالفت مصدق با تهدید بریتانیا به اقدام نظامی همراه بود؛ موضوعی که با مخالفت شدید آمریکا مواجه شد.
ملکم برن، آرشیو امنیت ملی آمریکا: دولت ترومن اصرار داشت که بریتانیا دست به حمله نزند، چراکه نگران بروز مشکلات بیشتر بود.
در آن روزها بحران سیاسی و محاصره اقتصادی ایران به‌وسیله بریتانیا این کشور را در وضع بدی قرار داده بود. وخامت اوضاع هری ترومن را نگران کرده بود که حزب توده با الگوبرداری از حوادث سال 1948 در ایران را در مدار شوروی قرار دهد.
گازیرووسکی: دولت ترومن مصدق را سیاستمداری ملی‌گرا میانه‌رو و محبوب می‌دانست و تفکرات ملی‌گرایانه او را درک می‌کرد. در دید ترومن مصدق نه‌تنها برای ایران خوب بود که همان رهبری بود که می‌خواست در دیگر کشورهای خاورمیانه هم ببیند.
هری ترومن در نامه‌ای به محمد مصدق خواستار میانجیگری میان ایران و بریتانیا شد و هریمن را به‌عنوان نماینده ویژه به تهران فرستاد.
برن: مأموریت هریمن برای آمریکا اهمیت داشت و به آن امیدوار بودند. هریمن دیدارهای زیادی با مصدق و دیگران داشت و برای حل موضوع ابتکار عمل داشت ولی موفق نشد.
محمد مصدق در پانزدهم مهر 1330 در نیویورک از هواپیما پیاده شد تا در نشست شورای امنیت که به درخواست بریتانیا برگزار می‌شد شرکت کند. محمد مصدق در جلسات شورای امنیت با تشبیه رابطه ایران و بریتانیا به رابطه گرگ‌ومیش درباره حق مالکیت کشورش بر منابع عظیم نفتی خود سخنرانی کرد.
کینزر: این چالش بزرگی به روش اداره جهان بود. به یاد داشته باشید که هنوز کاسترو، نکرومن و سوکارنو پدیدار نشده بودند حضور مصدق در آمریکا به بسیاری از مردم این کشور و دیگر کشورهای صنعتی برای نخستین بار فرصت داد تا سخنان رهبر یک کشور فقیر را بشنود که ما داریم از این‌که شما ذخایر طبیعی‌مان را به یغما می‌برید رنج می‌بریم و این عادلانه نیست.
مصدق پس از نیویورک به دعوت ترومن به واشنگتن رفت ولی پس از مذاکراتی طولانی بدون نتیجه به ایران بازگشت. در زمانی که آقای مصدق در سفر بود وینستون چرچیل توانست در بریتانیا با انتقاد از دولت کلمنت اتلی به خاطر مسامحه در برابر ایران بار دیگر به نخست‌وزیری برسد با این تغییر موضع بریتانیا در برابر ایران تندتر شد. در آمریکا هم با جواب ندادن دیپلماسی طرح‌های دیگری مطرح می‌شد.
برن: نظریه‌هایی وجود داره که در چند سال اخیر بیشتر به آن تأکید شده مبنی بر این‌که بریتانیا و همین‌طور آمریکا به‌عنوان متحدش به‌رغم شعارهایشان درباره ایران هیچ‌گاه نمی‌خواستند شاهد ملی شدن صنعت نفت ایران و اداره این صنعت به دست ایرانی‌ها باشند.
۸ ماه پس از سفر آقای مصدق با آمریکا اختلاف او با شاه بر سر انتصاب وزیر جنگ، استعفای نخست‌وزیر را به همراه داشت. نتیجه آن قیام 30 تیر و بازگشت مصدق به قدرت بود. موقعیت محمد مصدق به‌ظاهر تثبیت‌شده بود ولی غرب نگرانی‌های خود را داشت.
گازیرووسکی: در پی رخدادهای 30 تیر و ناآرامی‌ها در ایران تحلیل آمریکا و بریتانیا این بود که تسلط مصدق بر اوضاع دارد کم می‌شود و اتکایش به کمونیست‌ها بیشتر به نظر آن‌ها اوضاع به سمتی حرکت می‌کرد که می‌توانست به نفع شوروی باشد.
سیزدهم آبان 1331 آیزن‌هاور نامزد جمهوری‌خواهان با وعده مبارزه با کمونیسم به ریاست جمهوری آمریکا انتخاب شد. با پیروزی او دولت چرچیل فرصت را برای همکاری مشترک اطلاعاتی علیه محمد مصدق مناسب دید و نمایندگانی را به واشنگتن فرستاد تا مقدمات سرنگونی او فراهم شود.
کینزر: فکر نمی‌کنم آیزن‌هاور در ابتدا غرض خاصی را به مصدق داشت ولی برادران دالس چرا و بریتانیایی‌ها این را می‌دانستند.
جان فاستر دالس و برادرش آلن که در دولت آیزن‌هاور وزارت خارجه و مدیریت سی‌آی‌ای را بر عهده داشتند پیش از آغاز به کار رئیس‌جمهوری جدید تلاش برای سرنگونی مصدق را آغاز کرده بودند. تشدید بحران اقتصادی ایران به خاطر تحریم‌های نفتی بریتانیا و جدا شدن آیت‌الله کاشانی و گروهی از اعضای جبهه ملی از حلقه حامیان محمد مصدق نخست‌وزیر ایران را در وضع بدی قرار داده بود. درنهایت با شکست دیپلماسی آیزن‌هاور با سرنگونی مصدق موافقت کرد. انتشار اسناد باقی‌مانده از عملیات آژاکس زوایای مختلفی از حضور مأموران اطلاعاتی آمریکا در ایران با هدایت کرمیت روزولت و همکاری آن‌ها با شبکه اطلاعاتی بریتانیا و عوامل داخلی را مشخص کرد.
برن: نقش سی‌آی‌ای حیاتی بود ولی بدون کمک شبکه‌های داخلی و گروهی از ایرانیان مانند شاه، زاهدی، حتی خود مصدق، روحانیون که هنوز نقششان واضح نیست و اوباش موفقیت این کودتا امکان‌پذیر نبود.
مجریان عملیات آژاکس پس از یک تلاش ناموفق درنهایت توانستند در ۲۸ مرداد 1332 مصدق را از قدرت برکنار کنند. فضل‌الله زاهدی به نخست‌وزیری رسید و نگرانی غرب از افتادن ایران در دامان شوروی برطرف شد. شاه هم برای ادامه سلطنت از ایتالیا به ایران بازگشت تا 25 سال بعد حریف دیگری او را از میدان به درکند.
طولی نکشید که دانشجویانی که خود را پیرو خط امام می‌نامیدند از دیوارهای سفارت آمریکا بالا رفتند. آن‌ها می‌گفتند نگران تکرار حوادث سال 32 هستند. کودتای ۲۸ مرداد ۶۰ سال است بر روابط بین دو کشور سایه انداخته.
استخراج اطلاعات گزارش هفتم:
واژگان:
مثبت: کشف نخستین چاه نفت، بدرقه، حل‌وفصل مسالمت‌آمیز تنش، سیاستمداری ملی‌گرا میانه‌رو و محبوب، میانجیگری، ابتکار عمل، اداره جهان، ذخایر طبیعی، دعوت؛
منفی: مانع، دوره استعمارگری بریتانیا، مخالفت شدید، اقدام نظامی، بحران سیاسی، محاصره اقتصادی، وضع بد، حوادث، رابطه گرگ‌ومیش، چالش بزرگی، کشور فقیر، یغما، مذاکراتی طولانی بدون نتیجه، تسلط کم مصدق بر اوضاع، مسامحه، همکاری مشترک اطلاعاتی، شکست دیپلماسی، سرنگونی، حیاتی، تلاش ناموفق، برکنار، نگرانی، حریف؛
افراد و نهادها:
مصدق: خوزستان، تیمسار زاهدی وزیر کشور دولت دکتر مصدق، مهدی بازرگان، دادگاه بین‌المللی لاهه، کشورهای خاورمیانه، نیویورک، شورای امنیت، کاسترو، نکرومن، سوکارنو، کشورهای صنعتی، کشور فقیر؛
آمریکا: هری ترومن رئیس‌جمهوری دموکرات آمریکا، جنگ سرد، جنگ کره، آوریل هریمن، واشنگتن، آیزن‌هاور نامزد جمهوری‌خواهان، برادران دالس، جان فاستر دالس و برادرش آلن، وزارت خارجه، مدیریت سی‌آی‌ای، سفارت آمریکا؛
انگلیس: کارشناسان بریتانیایی، وینستون چرچیل، کلمنت اتلی؛
شاه: ایتالیا؛
آیت‌الله کاشانی: آیت‌الله کاشانی،روحانیون؛
حزب توده: چکسلواکی، کمونیست‌ها، شوروی؛
خنثی: مسجدسلیمان، آبادان، بزرگ‌ترین پالایشگاه جهان؛
قطب‌بندی:
ارزش‌های منتسب به دکتر مصدق و جبهه ملی:
* مهدی بازرگان به آبادان رفت تا چرخ‌های بزرگ‌ترین پالایشگاه جهان را دوباره به حرکت درآورد.
* اوضاع ایران‌ نگران‌کننده بود.
* محمد مصدق در جلسات شورای امنیت با تشبیه رابطه ایران و بریتانیا به رابطه گرگ‌ومیش درباره حق مالکیت کشورش بر منابع عظیم نفتی خود سخنرانی کرد.
* حضور مصدق در آمریکا به بسیاری از مردم این کشور و دیگر کشورهای صنعتی برای نخستین بار فرصت داد تا سخنان رهبر یک کشور فقیر را بشنوند.
* اختلاف او با شاه بر سر انتصاب وزیر جنگ، استعفای نخست‌وزیر را به همراه داشت.
* نتیجه آن قیام 30 تیر و بازگشت مصدق به قدرت بود.
* مصدق پس از مذاکراتی طولانی بدون نتیجه به ایران بازگشت.
* موقعیت محمد مصدق به‌ظاهر تثبیت‌شده بود.
ارزش‌های منتسب به آمریکا:
* هری ترومن رئیس‌جمهوری دموکرات آمریکا تلاش کرد با میانجی‌گری بین تهران و لندن آتش بحران را فروبنشاند.
* ایران برای آمریکا اهمیت راهبردی داشت.
* آمریکا نگران گسترش کمونیسم در جهان بود.
* دولت ترومن در حل‌وفصل مسالمت‌آمیز تنش میان این کشور و بریتانیا تأکید می‌کرد.
* ترومن اعتقاد داشت دوره استعمارگری بریتانیا گذشته است.
* آمریکا نباید به این کشور (انگلیس) برای حفظ مستعمراتش کمک کند.
* با مخالفت شدید آمریکا مواجه شد.
* دولت ترومن اصرار داشت که بریتانیا دست به حمله نزند.
* وخامت اوضاع هری ترومن را نگران کرده بود
* مصدق پس از نیویورک به دعوت ترومن به واشنگتن رفت.
* دولت ترومن مصدق را سیاستمداری ملی‌گرا میانه‌رو و محبوب می‌دانست و تفکرات ملی‌گرایانه او را درک می‌کرد.
* در دید ترومن مصدق نه‌تنها برای ایران خوب بود که همان رهبری بود که می‌خواست در دیگر کشورهای خاورمیانه هم ببیند.
* ترومن خواستار میانجیگری میان ایران و بریتانیا شد.
* مأموریت هریمن برای آمریکا اهمیت داشت و به آن امیدوار بودند.
* تسلط مصدق بر اوضاع دارد کم می‌شود
* آیزن‌هاور نامزد جمهوری‌خواهان با وعده مبارزه با کمونیسم به ریاست جمهوری آمریکا انتخاب شد.
* فکر نمی‌کنم آیزن‌هاور در ابتدا غرض خاصی را به مصدق داشت.
* جان فاستر دالس و برادرش آلن پیش از آغاز به کار رئیس‌جمهوری جدید تلاش برای سرنگونی مصدق را آغاز کرده بودند.
* درنهایت با شکست دیپلماسی آیزن‌هاور با سرنگونی مصدق موافقت کرد.
* انتشار اسناد باقی‌مانده از عملیات آژاکس زوایای مختلفی از حضور مأموران اطلاعاتی آمریکا را مشخص کرد.
* نقش سی‌آی‌ای حیاتی بود.
ارزش‌های منتسب به انگلیس:
* کارشناسان بریتانیایی خوزستان را ترک کردند.
* بریتانیا مانع از صادرات نفت ایران می‌شد
* مخالفت مصدق با تهدید بریتانیا به اقدام نظامی همراه بود.
* محاصره اقتصادی ایران به‌وسیله بریتانیا این کشور را در وضع بدی قرار داده بود.
* با این تغییر (نخست‌وزیری چرچیل) موضع بریتانیا در برابر ایران تندتر شد.
* با پیروزی او (آیزن‌هاور) دولت چرچیل فرصت را برای همکاری مشترک اطلاعاتی علیه مصدق مناسب دید.
* چرچیل نمایندگانی را به واشنگتن فرستاد تا مقدمات سرنگونی او (مصدق) فراهم شود.
* تشدید بحران اقتصادی ایران به خاطر تحریم‌های نفتی بریتانیا ایران را در وضع بدی قرار داده بود.
ارزش‌های مشترک منتسب به امریکا و انگلیس:
* نظریه‌هایی وجود دارد که آمریکا و بریتانیا به‌رغم شعارهایشان هیچ‌گاه نمی‌خواستند شاهد ملی شدن صنعت نفت ایران و اداره این صنعت به دست ایرانی‌ها باشند.
* نگرانی غرب از افتادن ایران در دامان شوروی برطرف شد.
ارزش‌های منتسب به شاه و نیروهای طرفدار سلطنت‌:
* بدون کمک شبکه‌های داخلی و گروهی از ایرانیان مانند شاه، زاهدی حتی خود مصدق و اوباش موفقیت این کودتا امکان‌پذیر نبود.
* شاه هم برای ادامه سلطنت از ایتالیا به ایران بازگشت.
ارزش‌های منتسب به آیت‌الله کاشانی و نیروهای مذهبی:
* جدا شدن آیت‌الله کاشانی و گروهی از اعضای جبهه ملی از حلقه حامیان محمد مصدق نخست‌وزیر ایران را در وضع بدی قرار داده بود.
* روحانیون که هنوز نقششان واضح نیست.
ارزش‌های منتسب به حزب توده و کمونیست‌ها:
* حزب توده با الگوبرداری از حوادث سال 1948 در چکسلواکی ایران را در مدار شوروی قرار دهد.
* اتکایش به کمونیست‌ها بیشتر می‌شود که می‌توانست به نفع شوروی باشد.
استناد:
مارک گازیرووسکی- نویسنده کتاب «محمد مصدق و کودتا»