1. احتمال این که شرایط قرارداد در دادگاه، شرایط ضمنی محسوب شوند کاهش مییابد.
2. پس از امضای قرارداد، اصل بر این است که طرفین، قرارداد را خوانده و امضاء کردهاند و انکار و تکذیب، طرفین را با مشکل مواجه میکند، مگر اینکه به تدلیس، اشتباه، رفتار غیراصولی یا سایر استثنائاتی که قانون مقرر کرده است، استناد شود.
وقتی قرارداد به نحو مقتضی تنظیم و تدوین شده باشد، طرفین با قطع و یقین از تعهدات خود آگاهند.
قرارداد کتبی، طرفین قرارداد را مشخص و آغاز ترتیبات تجاری را اعلام میکند.
امضای قرارداد کتبی در نسخه اصلی، مانع انکار و تکذیب93 امضا کننده میشود.
همچنین بررسی یک از انواع قراردادها اصولاً بایستی کتبی باشند تا بتوانند اجرا شوند و انعقاد الکترونیک برای آنها ممکن نیست. رعایت حق مالکیت فکری یکی از این موانعی است که ممکن است در انعقاد الکترونیکی نادیده گرفته شود. عمل کپی رایت یک سند کپی رایت یا یک گواهی انحصاری کتبی نیاز دارد. نیازهای قوانین دولتی نسبت به هر دولت متفاوت است اما در بیشتر این دولتها، قراردادهایی برای فروش اجناس بیشتر از 500 دلار بایستی کتبی باشند. اگر شما مجبورید برای اجرا کردن یک قرارداد یا گرفتن خسارت به دادگاه بروید، یک قرارداد کتبی به معنی مرافعه کمتر در مورد اجزای قرارداد است.
افراد کوچک یا افرادی که معلول ذهنی یا ناتوان هستند ظرفیت قانونی برای وارد شدن به قراردادها را ندارند. تمام بقیه افراد عموماً فرض شده است که توانایی کامل برای وارد شدن به قراردادها را ندارند. در بیشتر ایالتها، سن قانونی برای بستن قرارداد 18 سال است. آزمایش ظرفیت ذهنی نیز این است که آیا گروه طبیعت و نتایج معامله را فهمیده است یا خیر.
اساساً تعاونیها نیز توانایی وارد شدن به قراردادها را دارند و اقدامات آنها در انعقاد حقوقی قراردادها با قراردادهای الکترونیک قابل تفکیک میباشد. آنها قراردادها را توسط شعبات، دفاتر و کارکنان خود میبندند. این مطلب که آیا یک کارمند توانایی گره زدن یک تعاونی را به یک قرارداد دارد یا خیر توسط یک ناحیه از قانون به نام قانون شعبات یا قانون تعاونی مشخص میشود. در صورتی که قراردادهای تعاونی بخواهد وارد قلمروی قراردادهای الکترونیک شود باید حوزه اختیارات امضاکنندگان آن مورد توجه قرار گیرد تا رعایت صلاحیتهای سمت به خوبی در فضای سایبری تایید شود.
گفتار پنجم: ویژگیهای حقوقی تجارتی و بین المللی بودن در قراردادهای الکترونیک
قراردادهای تجارت الکترونیک نیز مانند سایر قراردادها حاوی مشخصات ویژهای هستند که باید در آنها لحاظ گردد؛ اما پیش از هر چیز باید دید این نوع مقررهها چه گسترهای دارند و شامل چه مصادیقی میگردند. در این جهت لازم است ابتدا مفهوم تجارت، تاجر و حقوق تجارت در نظام حقوقی ایران را بررسی نماییم تا مشخص شود قراردادهای الکترونیکی که در حوزه تجارت الکترونیک منعقد میگردند باید حاوی چه مشخصاتی باشند که مورد مصداقی این مقررات قرار گیرند.
بند اول: مفهوم تجارت
به طور کلی، تعاریف گوناگونی از تجارت ارائه شده است که برخی از آنها به شرح زیرند:
– تجارت عبارت است از مبادله، خرید و فروش کالاها، تولیدات یا هر نوع مال.
– تجارت عبارت است از هر نوع فعالیت هدفمند در زمینه مبادله کالا و خدمات با پول. این تعریف، تولید و ساخت را دربرمیگیرد.94
– تجارت گاهی در داخل کشور صورت میگیرد و گاهی بین دو یا چند کشور. بنابراین، از این منظر تجارت به تجارت داخلی و تجارت بین المللی تقسیم شده است.
بند دوم: تجارت داخلی
تجارت داخلی عبارت است از تجارت بین اشخاص حقیقی و حقوقی در داخل کشور واحد.
تجارت بین ایالتهای یک کشور: مانند تجارت بین ایالتهای کشور آمریکا
تجارت بین المللی: عبارت است از تجارت بین کشورها یا اشخاص حقیقی، حقوقی یک کشور با اشخاص حقیقی یا حقوقی کشور دیگر.
قرارداد منعقده در زمینه تجارت الکترونیک میتواند داخلی یا خارجی باشد؛ هرچند از لحاظ فنی فرقی نمیکند زیرا در هر صورت محل دوگانه در بین طرفین قرارداد متفاوت و دور از هم است؛ اما در صورتی که قرارداد تجارت الکترونیک داخلی باشد از لحاظ قوانین حاکم بر آن و همچنین روشها و نهادهای حل و فصل اختلافات با زمانی که منشاء قراردادی خارجی بین المللی باشد متفاوت خواهد بود.
بند سوم: تعریف تاجر در حقوق ایران
ماده 1 قانون تجارت مقرر میکند: «تاجر کسی است که شغل معمولی خود را معاملات تجارتی قرار دهد.»
ماده 2 قانون مزبور معاملات تجارتی را به شرح زیر برشمرده است:
1. خرید یا تحصیل هر نوع مال منقول به قصد فروش یا اجاره اعم از این که تصرفاتی در آن شده یا نشده باشد؛
2. تصدی به حمل و نقل از راه خشکی یا آب یا هوا به هر نحوی که باشد؛
3. هر قسم عملیات دلالی یا حق العمل کاری (کمیسیون) و یا عاملی و همچنین تصدی به هر نوع تاسیساتی که برای انجام بعضی امور ایجاد میشود از قبیل تسهیلات معاملات ملکی یا پیدا کردن خدمه یا تهیه و رساندن ملزومات و غیره؛
4. تاسیس و به کار انداختن هر قسم کارخانه مشروط بر این که برای رفع حوایج شخصی نباشد؛
5. تصدی به عملیات حراجی؛
6. تصدی به هر قسم نمایشگاههای عمومی؛
7. هر قسم عملیات صرافی و بانکی؛
8. معاملات برواتی اعم از این که بین تاجر یا غیرتاجر باشد؛
9. عملیات بیمه بحری و غیربحری؛
10. کشتی سازی و خرید و فروش کشتی و کشتی رانی داخلی یا خارجی معاملات راجع به آنها.95
با توجه به مصادیق مزبور، هر شخص اعم از حقیقی یا حقوقی که این معاملات را شغل خود قرار دهد، تاجر محسوب است. اما برخی معاملات نیز به اعتبار تاجر بودن متعاملین یا یکی از آن، تجارتی محسوب میشود. مطابق ماده 3 قانون تجارت، این معاملات عبارتند از:
1. کلیه معاملات بین تجار و کسبه و صرافان و بانکها؛
2. کلیه معاملاتی که تاجر با غیرتاجر برای حوایج تجارتی خود مینماید؛
3. کلیه معاملاتی که اجزاء یا خدمه یا شاگرد تاجر برای امور تجارتی ارباب خود مینماید؛
4. کلیه معاملات شرکت های تجارتی.
بند چهارم: غیرتجاری بودن معاملات غیرمنقول
ماده 4 قانون تجارت این استثناء را چنین مقرر کرده است. «معاملات غیرمنقول به هیچ وجه تجارتی محسوب نمیشود.»
با توجه به این محدودیتها، قراردادهایی را که در بستر سایبری منعقد میگردند همگی از لحاظ حقوق تجارتی محسوب نمیگردند و قراردادهایی که طرفین آنها را تجار تشکیل داده و موضوع آنها نیز بر اساس قانون تجارت تجارتی باشد تجاری محسوب میشود و مشمول مقررات قانون تجارت و قوانین مرتبط با آن قرار میگیرد. البته این مانع آن نخواهد بود که سایر قراردادهایی را که در فضای سایبری منعقد میگردد را تحت لوای قانون تجارت الکترونیک ندانیم؛ بلکه آنها از لحاظ مقررههای قانون تجارت و اعمال تجاری مورد سخت گیری کمتر قانونگذار قرار میگیرند و مقررههای خاصی مانند الزام به حسابرسیها، داشتن دفاتر، ثبت نام تجاری و از این قبیل در خصوص تجار تعیین شده است در خصوص آنها جاری نیست.96
بند پنجم: اصل تجاری بودن معاملات تجار
ماده 5 قانون تجارت مقرر میکند: «کلیه معاملات تجار، تجارتی محسوب است، مگر این که ثابت شود معامله مربوط به امور تجارتی نیست.»97
با توجه به تعاریف و مصداقهای مزبور، اعمال تجارتی را میتوان به سه دسته تقسیم نمود:
الف) اعمال تجارتی ذاتی یا حرفه ای
شناسایی و احراز این اعمال موثر در احراز شخص به عنوان تاجرند. معاملات موضوع ماده 2 قانون تجارت ایران با توجه به قصد انتفاع موجود در آنها از زمره این مقولهاند.
ب) اعمال تجارتی موضوعی
این اعمال در صورت انجام شدن، تجارتیاند اعم از اینکه تاجر آن را انجام دهد یا غیرتاجر معاملات برواتی از این مقولهاند.
ج) اعمال تجارتی تبعی
این اعمال، اعمالی هستند که تاجر آنها برای رفع نیاز شغلی خود و یا به مناسبت آن انجام میدهد. معاملات موضوع ماده 3 قانون تجارت ایران، اعمال تجارتی تبعی محسوب میشوند.98
د) حقوق تجارت
برای شناسایی حدود مشخص حقوق تجارت الکترونیک و جایگاه قراردادهای الکترونیک در آن ابتدا لازم است مفهوم حقوق تجارت دانسته شود. تعریف حقوق تجارت در نظام های حقوق مدنی و عرفی متفاوتند. در نظام حقوقی عرفی، «حقوق تجارت شاخهای از حقوق است که به حقوق و تکالیف ناشی از عرضه کالا و خدمات در جریان تجارت میپردازد.»
در نظام حقوقی فرانسه، حقوق تجارت معنی موسع تری دارد و حقوق تجارت نه تنها شامل معاملات تجاری بلکه شامل فعالیتهای دیگری نظیر حقوق شرکتها، بانکداران، حق العمل کاران، متصدیان حمل و نقل و غیره است.
با توجه به تعاریف بالا تجارت الکترونیک و قراردادهای مربوط به آن از نظر حقوقی یک رشته وسیع از اعمال را دربرمیگیرند. این اصطلاح نه تنها شامل فعالیت اشخاصی است که اقدام به خرید، فروش کالا میکنند بلکه فعّالیت صاحبان صنایع بانکداران، بیمه گران، حق العمل کاران، دلالان، عاملین و برگزارکنندگان نمایشگاههای عمومی، متصدیان حمل و نقل و غیره را نیز در برمیگیرد.99
بند ششم: ماهیت حقوقی تجارت الکترونیکی
پس از آنچه که در خصوص ماهیت کلی تجارت، تاجر و حقوق تجارت گفته شد، بررسی ماهیت حقوق تجارت الکترونیکی دشوار نخواهد بود. مطابق تعریف کمیسیون اروپایی، تجارت الکتریکی مبتنی بر پردازش و انتقال الکترونیکی دادهها شامل متن، صدا و تصویر است. این تجارت فعالیتهای گوناگون از قبیل مبادله الکترونیکی کالاها و خدمات، تحویل فوری مطالب دیجیتال، انتقال الکترونیکی وجوه، مبادله الکترونیکی سهام، بارنامه الکترونیکی، طرحهای تجاری، طراحی و مهندسی مشترک، منبع مالی، خریدهای دولتی، بازاریابی مستقیم و خدمات پس از فروش را شامل است.100
به طور خلاصه، تجارت الکترونیکی عبارت است از کار و کسب و فعالیتهای هدفمند توام با دادههای فنی که به مدد وسایل الکترونیکی انجام میشود.
فروش کالا و خدمات با کامپیوتر از طریق شبکه اینترنت و استفاده از اینترنت برای تدارک، اداره و انجام لوازم معامله. از نظر این تعریف فعالیت دراگ استورها، فروشگاههای بزرگ خرده فروشی، تجارت الکترونیکی محسوب میشود.
در مفهوم دیگر، تجارت الکترونیکی عبارت است از تجارت کالا و خدمات به کمک ارتباطات راه دور و ابزارهای مبتنی بر ارتباطات راه دور. برخی دیگر اصطلاحات «تهیه و توزیع کالا به کمک وسایل الکترونیکی» و «خرید الکترونیکی» و «بازاریابی الکترونیکی» استفاده کردهاند. معذلک باید به یاد داشته باشیم که غالباً از تجارت الکترونیکی معنی موسع تر یعنی اساساً همان معنای فعالیت با کار و کسب الکترونیکی مورد نظر است. مثالهای کار و کسب الکترونیکی که تجارت الکترونیکی محسوب نمیشود عبارتند از: ثبت اختراع، ثبت نام دانشجویان و کار دادگاهها.
بنا به تعاریف مزبور، هر نوع معاملهای که در اینترنت یا به کمک اینترنت صورت گیرد، تجارت الکترونیکی محسوب است. نظیر خرید کتاب از سایت، سفارش قطعات اتومبیل به صورت «آن لاین» از سوی سازنده اتومبیل، فروش و واگذاری کالای مازاد از طریق سایتهای حراج، «حراج آن لاین» و لذا قراردادهای تجاری الکترونیک در این زمینه مورد مشمول بحث ما قرار میگیرند. در این نوع تجارت، وصف داخلی، بین المللی، موضوعیت ندارد. زیرا موضوع مرز جغرافیایی و تقسیم تجارت با درجه به موقعیت طرفین منتفی است اما مساله دادگاه صالح یا قانون حاکم کماکان در آن مطرح است.101
بند هفتم: طرفهای تجارت
در تجارت سنتی طرفهای تجارت عبارتند از:
– افراد یا اشخاص حقیقی، نظیر معامله یا عملیات تجاری بین دو شخص حقیقی تاجر
– بین اشخاص حقوقی، نظیر تجارت بین دو شرکت
– بین اشخاص حقوقی و حقیقی، نظیر تجارت بین یک شرکت و یک شخص حقیقی102
افزون بر طرفهای بالا، تجارت الکترونیکی بدون حضور فیزیک اشخاص یا کارگزاران نیز میسر است.
پس از طرح ماهیت و مفهوم اساسی تجارت و تاجر در حقوق ایران به مبانی الکترونیک آن اشاره میکنیم.
بند هشتم: تجارت بین یک شخص حقیقی و یک سیستم کامپیوتری
یکی از مهمترین مصادیق قراردادهای تجاری الکترونیک انعقاد قرارداد با سیستمهای از پیش طراحی شده است. در این موارد در واقع یک طرف قرارداد شخص واقعی نیست بلکه یک نوع هوش مصنوعی است.103 در این صورت وقتی پایگاهی محل تعامل انسانی است، شخص حقیقی اصالتاً و یا از سوی شخص حقوقی وارد رابطه قراردادی با سیستم کامپیوتری شخص حقیقی یا حقوقی دیگر میشود.
بند نهم: تجارت بین دو سیستم کامپیوتری
در این شکل، نوع انسانی به عنوان طرف قراردادی جایی ندارد؛ در این صورت، دو سیستم کامپیوتری طرف قرارداد یا تجارتند و تجارت به وسیله دو سیستم کامپیوتری که به عنوان عامل اشخاص حقیقی یا حقوقی عمل میکنند، صورت میگیرد.104
با توجه به اینکه اینترنت هم در فناوری و هم در حکومت ریشه دارد، ناگزیر اصطلاحاتی برای وصف تجارت الکترونیکی رایج شدهاند. آشناترین شکل تجارت الکترونیکی خرده فروشیهای «آن لاین» است و عموماً به این شیوه تجارت، تجارت الکترونیکی بی تو بی105 گفته شده است یعنی نوعی تجارت بین شرکتها یا واحدهای کاری و صنفی است. این اصطلاح از اصطلاحات مهم تجارت الکترونیکی محسوب میشود که طی دهه گذشته در آثار حقوقی تعریف شده است معذلک به طور مستمر دستخوش تجدیدنظر قرار گرفته است و در مبحث قراردادهای

مطلب مرتبط :