ی متفاوتی می توان بررسی کرد در این قسمت پایانه ها را لحاظ عملکرد ،اصول برنامه ریزی و حوزه عملیاتی مورد بررسی قرار می دهیم. تقسیم بندی پایانه ها ی مسافربری از دیدگاه عملکرد:

1)پایانه توزیع یا پخش 2) پایانه ترافیک عبوری 3) پایانه محلی یا منطقه ای

1) پایانه توزیع یا پخش: این نوع پایانه ها به عنوان رابط بین مسافر وارده و ترافیک عبوری عمل می کنند، در این نوع پایانه ها مسافر محلی از همه جا در آن جمع می شود و از آنجا به سایر نقاط توزیع می شود.
شکل(1-1)- دیاگرام پایانه توزیع یا پخش

2) پایانه ترافیک عبوری:
این نوع پایانه اتصالی است برای خطوط ترافیک عبوری که در نقطه اتصال بهم برخورد می کنند .کار پایانه در این قسمت فعال تر کردن ترافیک است و نقشی در جمع آوری و پخش مسافر ندارد.

شکل(1- 2) – دیاگرام پایانه ترافیک عبوری

شکل( 1-2)- دیاگرام پایانه ترافیک عبوری

3) پایانه محلی یا منطقه ای : این نوع پایانه ارتباطی به خطوط ترافیکی و و مسافر محلی یک منطقه در آن پایانه جمع وسپس از همان پایانه یا همان منطقه پخش می شود توزیع مسافر ندارد.

شکل( 1-3)- دیاگرام پایانه محلی یا منطقه ای

2-2-6- عملکرد پایانه ها :
به طور کلی اگر پایانه را مکانی به عنوان شروع یا خاتمه سفر بدانیم می بایست فضای ایجاد شده پاسخگوی نیاز مسافرین باشد. عوامل مؤثر در عملکرد هر پایانه عبارتند از:
1- سیرکولاسیون و ارتباطات
2- تفکیک مسیرهای سواره و پیاده
3- ساختمان اصلی
4- سلسله مراتب دسترسی
5- فرم و عملکرد

2-2-7- وظایف پایانه ها :
پایانه نقش حمل و نقل را به خوبی انجام دهد می تواند عامل جذب کننده در جهت استفاده ی مسافرین به استفاده از وسایل حمل و نقل عمومی باشد. متمرکز نمودن شرکتهای مسافربری بین شهری در یک محل معین به دنبال اهداف مشخصی صورت می گیرد و دستیابی به آنها زمانی میسر است که این محل یعنی پایانه باید از امکانات کافی و لازم برخوردار باشد و وظایف زیر را به خوبی انجام دهد. تسهیلات هر پایانه بنا به موقعیت اجتماعی اقتصادی و سیاسی جامعه ای که پایانه در آن احداث شده است متفاوت خواهد بود و می تواند از یک نیمکت برای گذراندن مدت انتظار تا مجموعه ی کاملی شامل رستوران ، سینما ، باجه ی پست تلفن راه دور ، پارک ، فروشگاه های مختلف ، سرویس های بهداشتی و … در نوسان باشد.
فراهم نمودن تسهیلات لازم جهت انباشتن کالا
فراهم نمودن تسهیلات لازم جهت تعمیرات و سرویس وسایل نقلیه
به حداقل رسانیدن میزان مشکلات ترافیکی و عوارض محیط زیست
فراهم آوردن امکان دسترسی به وسایل نقلیه درون شهری
فراهم آوردن امکان اقامت های کوتاه مدت مسافرینی که از راه رسیده و عازم سفر مجدد هستند.
فراهم نمودن تسهیلات لازم برای کادر راننده ، کمک راننده و مهماندار وسایل نقلیه

2-2-8- مفهوم ایستگاه پایانه ای مترو و فضای جمعی آن :
ایستگاه های پایانه ای مترو، گونه ای از ایستگاه های مترو هستند که در نقاط عطف ترافیکی قرار میگیرند و نقش شهری و یا فراشهری دارند. این نوع از ایستگاه ها به عنوان مکان های تغییر وسیله ی نقلیه سفر مورد استفاده قرار میگیرند و در کنارآنها، پایانه های اتوبوس و تاکسی و دیگر وسایل نقلیه موتوری برای جابه جایی شهروندان و انتقال آنها به نقاط دیگر شهر وجود دارد. ایستگاه های یاد شده به علت قرارگیری در محل تبادل وسیله نقلیه و همچنین به علت نقش ارتباطی آن میان منطقه شهری، با دو خاصیت عمده گره- مکانی شناخته می شوند. اولین خاصیت، که با عنوان گره از آن یاد می شود، در حقیقت ایستگاه پایانه ای را نقطه ای مرکزی میداند که بخش های فرعی از آن مشعب شده و جزو اصلی یک شبکه محسوب میگردد. در این تعریف، ایستگاه به عنوان نقطه تجمع سیستمهای زیربنایی (شبکه مترو) و فعالیتهای اقتصادی مردم شناخته میشود.
(Camagni & Salone,1993,1054)
این نقطه در حقیقت نقطه تغییر و تبادل نوع وسیله ی نقلیه محسوب میگردد، به همین علت دارای ویژگی ها و ریز فضاهای خاصی است که در ادامه و پس از تعریف خاصیت مکانی ایستگاه پایان های مترو، به آن اشاره خواهد شد. دومین خاصیت ایستگاه پایان های مترو از مفهوم مکانی آن در ساختار شهرها ناشی می شود و به
صورت ذیل تعریف میشود: ایستگاه به عنوان مکان شامل تمامی فضاهای ساخته شده و فضاهای باز، همراه با کاربری های و فعالیت های مرتبط با ماهیت آن است، که در اطراف ساختمان ایستگاه با شعاع قابل پیاده روی قرار گرفته و با توجه به نوع ویژگیهای روانی- فیزیکی کاربران، ویژگیهای تاریخی عملکردی مکان قرارگیری و توسعه در حال وقوع در اطرافش ساختار یافته است. Bertolini &Spit, 1998,13 ) (
هر دو خاصیت نامبرده در تعامل و ترکیب با یکدیگر سبب تشکیل رویکرد تازه ای میشوند که با نام مکان های ملاقات معنا می یابد. این رویکرد در حقیقت مفهوم فضای عمومی شهری را به فضای ایستگاه های پایانه ای مترو می بخشد. در نتیجه ترکیب خاصیت گره- مکان، یکسری از خصوصیات ویژه برای این گونه از فضاها تعریف می شود که سبب شکل گیری فضای عمومی معاصر در دل شهرهای امروزی می گردد. با این تعریف، فضای پایانه ای ایستگاه های مترو در حقیقت مکان وقوع ملاقات های از پیش تعیین شده و غیرپیش بینی شده است، این فضا و محیط اطرافش به عنوان یک بازار مدرن و مکانی که مردم در آن با تمامی زندگی شهری در ارتباط نزدیک قرار دارند، به ایفای نقش می پردازد. (Peek & Louw ,2006, 7- 6) روابط گره – مکانی همانگونه که در تعریف ایستگاه پایانه ای مترو به خاصیت گره مانند و تبادلی بودن آن اشاره گردید، ایستگاه پایانه ای مترو به دلیل قرارگیری در مکان تبادل وسیله ی نقلیه به عنوان فضای تبادلی کاربرد می یابد. در این تعریف، فضای تبادلی پایانه ای، محدود های مشخص با تسهیلات مبادله )مانند پایانه های تاکسی و اتوبوس و پارکینگ های اتومبیل، دوچرخه، موتور و (.. است ،که در آن تبادل دو یا چند نوع وسیله نقلیه صورت میپذیرد و به همین علت، نقطه تمرکز و تجمع در سیستم حمل و نقل ریلی مترو و نقطه مکث و توقف در شهر به حساب می آید (Davies, 2009, 2). این گونه از فضاهای تبادلی به دلیل نوع عملکرد خود به سه ریز فضا تقسیم می شوند که شرح آن در ذیل ارائه شده است.

مطلب مرتبط :   مالیات، مؤسسات، مالیاتی، معافیت، بودجه، نهادها

خواص گره – مکان ایستگاه
(Bertolini &Spit, 1998,13)

الف) فضای تصمیم گیری :
این گونه از فضاها در ایستگاه های پایانه ای مترو شامل مکان هایی است که با ماهیت ایستگاه و نوع کاربرد آن در ارتباط مستقیم قرار دارد. محل های تهیه ی بلیط مترو، اتوبوس و محلهای انتظار برای ورود و خروج مترو، اتوبوس و تاکسی، ورودی و خروجی اصلی ایستگاه و گیت های کنترل بلیط مسافران جزو این فضاها محسوب می شود.

ب) فضاهای فرصت یا مکث :
فضاهای نشستن، ایستادن، ملاقات، صحبت کردن، خوردن و مطالعه و… در فضای ورودی ازجمله فضای باز و سبز ایستگاه، پلکانهای کنار ورودی ساختمان، نیمکتهای موجود در فضای ورودی، فضاهای سرپوشیده و زیر سایه بان ها، فضای باز مقابل کافی شاپ ها، دکه های خوراکی و دکه های فرهنگی و انواع دیگر فضا که مشوق تجمع و مکث در فضای ایستگاه است؛ جزو فضای فرصت محسوب میشود. این فضا در حقیقت همان مفهوم فضای جمعی و عمومی ایستگا ههای پایانه ای مترو، یعنی مکانی که در آن تعامل اجتماعی رخ می دهد، را تداعی می نماید.
ج) فضاهای حرکتی :
فضاهای حرکتی در ایستگاه های پایانه ای مترو شامل مسیرهای ارتباط دهنده میان فضاهای تصمیم گیری به یکدیگر و به فضاهای فرصت هستند. پس از معرفی فضای ایستگاه های پایانه ای مترو و بیان نحوه عملکرد ریزفضاهای آن، میتوان نتیجه گرفت که ایستگاه پایانه ای مترو مجموعه ای با کالبد مجزا و فضای باز مختص به خود بوده که با توجه به نقش گره- مکانی و ماهیت تبادلیش، محل وقوع فعالیتهای گوناگون و تعاملات اجتماعی انسانها محسوب میگردد. البته باید به این نکته نیز توجه داشت که فضای مذکور، زمانی به عنوان فضای عمومی شهری کاربرد مییابد، که ایستگاه به عنوان مقصد مسافران مورد استفاده قرار گیرد؛ یعنی زمانی که مسافر وقت کافی برای سپری کردن و گذران اوقات فراغت در ایستگاه را داشته باشد. در این جاست که نقش ریز فضای فرصت پررنگ تر میگردد و در نتیجه مفهوم فضای عمومی در ایستگاه تجلی مییابد. با توجه به موارد عنوان شده، فضای ایستگاه پایانه ای مترو به عنوان یکی از نمونه های معاصر فضاهای عمومی در سطح شهرها شناخته شده و باید دارای یکسری معیارهای خاص و عام باشد تا بتواند سبب ایجاد تعاملات اجتماعی موثر میان کاربران فضا گردد. به همین جهت در ادامه برای دستیابی به چنین معیارهایی، پس از بیان مفهوم ابعاد اجتماعی ، معیارهای سنجش مختص فضای ایستگاه های پایانه ای مترو بالاخص ریزفضای فرصت آن ارائه خواهد شد .(Davies, 2009,9-7)

مطلب مرتبط :   حقوق، اعلامیه، اسناد، عرفی، قوام، حقوقی

ریزفضاهای ایستگاه پایانه ای مترو ، بالا : فضای باز جمعی و توده
ایستگاه .پایین : فضای سرپوشیده و باز جمعی و ریزفضاهای آن.
(Davies, 2009 – 9) ماخذ
2-2-9- مفهوم فضای عمومی و ابعاد اجتماعی آن :
فضای عمومی از دیدگاه اجتماعی فرهنگی به عنوان مکانی جهت ایجاد و تقویت مناسبات و روابط بیرونی، تعاملات، تغییرات و رویارویی های اجتماعی و مکانی که گروه های مختلف با خواست ها و علایق متفاوت گرد هم جمع میشوند، تعریف میشود.( رفیعان، 1384:36)
یکی از ابعاد مهم اینگونه از فضاها بعد اجتماعی آن است. بعد اجتماعی فضای عمومی، به مردم و فعالیت آنها جهت خلق، بهره برداری و مدیریت این فضاها اشاره دارد(Mitchell,1996,128). به بیانی دیگر، این عبارت دربردارنده مفهوم دسترسی آزاد برای عموم و فراهم نمودن زمین های کالبدی جهت وقوع فعالیت های جمعی و تعاملات اجتماعی است ( Madanipour, 2010,89) مهمترین بُعد از ابعاد اجتماعی فضاهای عمومی، وقوع تعاملات اجتماعی در آنهاست . تعاملات اجتماعی به مفهوم کنش پویا میان دو یا چند فرد میباشد… (Latour,1996, 229) ویا بروز فعالیت های جمعی در فضای عمومی شهر است. این دسته از فعالیت ها به زعم یان گل، وابسته به حضور دیگران در فضاست و شامل تعاملات فعال همچون صحبت کردن ، سلام و احوالپرسی کردن و تعاملات منفعل مانند تماشای مردم و گوش دادن به صحبتهای مردم میگردد. ) یان گل ،2011: 10 (
شرط اصلی بروز فعالیت های جمعی چه به صورت فعال و چه به صورت منفعل، وجود شرایط محیطی مناسب و حضور دیگر افرادی است که جهت انجام فعالیت های اختیاری و ضروری به فضا مراجعه نموده اند . مقصود از معیارهای اجتماعی ، تمامی مولفه های کلانی است که از سنجش رابطه میان مردم و فضا بدست می آید. (Coles ,2001,5)

ویژگی های ایمنی ایمنی، آسایش ، (2,2008,Tyrinopoulos,Antoniou) نظارت، حضور افراد
ویژگی های عملکرد ی دسترسی، جهت یابی، پیوستگی، سهولت حرکت پیاده ((Tyrinopoulos,Antoniou,2,2008
مبلمان، دسترسی معلولین )خجسته قمری،( 1389 ، عد م تد اخل حرکت پیاده و سواره
(Sampaio,Breno Ramos,Neto,Osvaldo Lima and sampaio,Yony,2008)
ویژگی های روانشناختی تعاملات اجتماعی ( Pace,Fischer,Nichol,11,2007 )محیط صمیمی و راحت
یا نمادی ن، حس مکان، هویت، شخصیت و خاص بودن )افشارنادری، (1389
ویژگی های زیبایی شناسی تناسب فضایی، مصالح و رنگ خوانایی، وضوح، تعاد ل )سلحشور، (1389 ، ابعاد و تناسبات انسانی، انعطاف پذیری، محصوریت، تناسبات بصری ، منظر و چشم انداز (Kandee,2004)

کتاب ، مقاله ، گزارش بررسی ابعاد اجتماعی فضاهای عمومی از دیدگاه منابع گوناگون
مقاله: فضای عمومی شهری ، بازنگری و ارزیابی کیفی کیفیت نظارت و پاکیزگی،دسترسی و قابلیت تحرک،جذابیت،راحتی بلاخص برای گذران اوقات فراغت،جامعیت(اقشار مختلف)،سرزندگی و پویایی(میزان استفاده ازفضا و انجام فعالیت های شاد و زندگی بخش،عملکرد،تمایز(وجود مشخصه واضح و متمایز. (رفیعیان،1384، 40)
مقاله:introduction tu multiple dimensions of a responsive public space امکان رعایت حریم و قلمروی شخصی،امکان وقوع حوادث و اتفاقات اجتماعی،وجود فضای فرهنگی و اجتماعی، حضور گروه های مشابه در فضا charkhchian)،2010،225)
پایاننامهbeyond function pertoria station interchange and civic square توجه به برابری و عدالت اجتماعی ، کارایی بهتر و دسترسی آسان،میزان مشارکت ، وجود فرهنگ ها…. (47،2006،(Tshombe
مقاله: تحلیلی بر ابعاد اجتماعی و روان شناختی فضاهای سبز در شهرها امکان ایجاد تعامل اجتماعی،ایجاد زمینه کاری امکان کسب و شناخت شاخص های اجتماعی ،امکان انتشار عقاید و افکار به صورت آزادانه(صالحی فرد،1387،23)
مقاله: ارایه نگاره های محیطی موثر بر شکل گیری فضاهای عمومی مشوق سالمندی موفق توجه به نیازهای انسانی و الگوهای رفتاری گروه های مختلف،سرزندگی و ایجاد فرصت چهره به چهره شهروندان ،انعطاف پذیری فضای عمومی جهت مشارکت و فعالیت های تمامی اقشار و گروه ها (پورجعفر،1389،23)
گزارشmanaging the social dimenions of transport قابل استطاعت بودن ، قابل دسترسی بودن ، آموزنده ، مشارکت افراد در نگهداری و مدیریت ،امکان ایجاد اشتغال و ایمن و امن بودن social development department/1999/13-17
گزارش: عوامل مهم در کیفیت فضای عمومی شهری نگهداری و نظارت،حفاظت