نام داشت. گرگان قدیمی که به عربی جرجان خوانده می‌شد شهری آباد و مهم بود که در نزدیکی گنبد کاووس قرار داشته است ( سایت اطلاع رسانی شهرداری گرگان، تاریخچه شهر ).
استرآباد، نام شهری تاریخی است در منطقه‌ای که هماکنون شهر گرگان قرار دارد واقع بوده‌است. از این شهر امروزه تنها تپه‌ای تاریخی درون شهر گرگان، به نام قلعه خندان که احتمالاً ارگ استرآباد در حدود ۳۰۰۰ سال پیش بوده باقی مانده و باقی قسمت‌های شهر در اثر سیلابهای مکرر و توسعهی گرگان در طول تاریخ به کلی از میان رفته‌است. تصویری که یکی از سیاحتگران از این منطقه در حدود سال ۳۳۵ به دست می‌دهد، گویای آن است که استرآباد و گرگان دو شهر کاملاً مجزا بوده‌اند (ستوده، 1354: 317).
آقا محمدخان قاجار در این شهر زاده شد. حتی خانه تولد وی و اولین مکان حکومتی و دولتی وی نیز موجود میباشد. دیوار باروی شهر را نادرشاه افشار ویران کرد و آقا محمد خان بعداً آن را بازسازی نمود. ویرانه‌های شهر اصلی گرگان در نزدیکی گنبد امروزی قرار دارد. در زمان رضا شاه پهلوی نام کهن گرگان را برای شهر استرآباد برگزیدند.
در فروردین ۱۳۲۳ شهر گرگان دچار زمین‌لرزه سختی شد و بیشتر بناهای آن تخریب گردید. از بناهای شهر قدیم گرگان بنای امامزاده نور واقع در کوی سرچشمه و بنای مسجد گلشن در کوی دربنو و چند تکیه در نقاط مختلف شهر موجود میباشد.
گرگان از مهم‌ترین منطقه‌ها در زمینه پژوهش‌ و کاوش‌های باستان‌شناسی است. در کتاب مقدس وندیداد اوستا، گرگان به عنوان نهمین سرزمین مقدس که اهورامزدا آفریده، ذکر شده است. آثار بدست آمده از تورنگ‌تپه (۱۹ کیلومتری شرق گرگان فعلی) و شاه تپه (۱۶ کیلومتری غرب گرگان فعلی) نشان از حضور و توقف انسان در حدود ۵۰۰۰ سال قبل و در دوره نوسنگی در این منطقه دارد ( معطوفی، 1374: 42).

3-4-3- تاریخچه
3-4-3-1- شهر گرگان (استرآباد قدیم) قبل از اسلام
سابقه تاریخی تمدن و شهرنشینی در دشت گرگان طبق مطالعات باستان شناسی به شش هزار سال قبل می رسد که احتمالا باید آن را تمدنی قبل آریایی نامید. وجود تپه های باستانی بسیار نظیر خرگوش تپه واقع در منطقه شمالی شهرستان گرگان (واقع در 17 کیلومتری شمال شرقی شهر گرگان و 60 کیلومتری جنوب شرقی دریای مازندران)، تورنگ تپه ( واقع در 18 کیلومتری شمال شرقی گرگان) و نیز شاه تپه ( واقع در 15 کیلومتری شمال غرب گرگان) نشان از حضور و توقف انسان در حدود 5000 الی 7000 سال پیش در این منطقه دارد، که مؤید سابقه طولانی سکونت در دشت گرگان و نیز شهر گرگان می باشد. بر اساس این مطالعات کهنترین آثار استقرار در این تپههای باستانی متعلق به عصر مس و سنگ (3500 سال پیش)، عصر برنز (از 3500 سال تا 2500 سال پیش) و عصر آهن از 2500 سال پیش (همزمان با حکومت های هخامنشیان و اشکانیان) میباشد (دوستخواه، 1375: 661).
از دیگر مواردی که در متون تاریخی از شهر گرگان نام برده شده، به سبب وجود سد فیروز یا سداسکندر یا دیوار سرخ گرگان ( به ترکمنی: قزل آلان) است.
بسیاری از کارشناسان معتقدند دیوار تاریخی گرگان همزمان با دیوار چین ساخته شده و تصور میشود که این دیوار سومین دیوار بزرگ تاریخی جهان ( بعد از دیوار چین و دیوار سمیز آلمان) و بزرگترین دیوار آجری دنیا باشد. این دیوار همچنین طولانیترین اثر تاریخی ایران است که طی 90 سال ساخته شده است. این دیوار که در میان باستان شناسان به مار سرخ شهرت دارد، دیواری تدافعی است که برای مقابله با گروهی از مهاجمان به نام هپتال ها که از شمال وارد می شده اند ساخته شده است ( ریاحی، 1368: 82). نقشه شماره 3-5 مسیر دیوار دفاعی گرگان و همچنین موقعیت شهر کنونی گرگان نسبت به این دیوار مشخص شده است.

( نقشه شماره 3-5) مسیردیواردفاعی گرگان
منبع: معطوفی، 1374، 49

3-4-3-2- شهر گرگان (استرآباد قدیم) در دوره پس از اسلام
الف) شهر گرگان (استرآباد قدیم) در دوره متقدم اسلامی (از قرن اول هجری، ورود اسلام به ایران تا قرن چهارم هجری قمری، حکومت آل بویه)
گرگان یک شهر قدیمی است که در قسمت شمالی گنبد کاووس امروزی وجود داشته و در قرون سوم و چهارم هجری به واسطه جنگهای پیاپی بین سامانیان و آل بویه خراب و متروک شده است. همچنین این منطقه در قرون دوم تا چهارم هجری که عمارتهای موروثی در نقاط مختلفی از ایران به وقوع میپیوست، مرکز حکومت سامانیان، طاهریان، صفاریان و آل زیار ( 928 تا 1043 میلادی – 316 تا 434 هجری) بوده است.
مطابق با این مستندات میتوان گفت که در قرن چهارم هجری گرگان و استرآباد دو شهر مجزا از هم و واقع در قصبه ای به نام “شهرستان (به عبارتی دهستان هم گفته شده)” با مرکزی به همین نام بوده اند ( شعار، 1372: 134). نقشه شماره 6-3 به موقعیت شهر گرگان در پهنه کشور ایران قرن 4 هجری اشاره مینماید.

مطلب مرتبط :   جنگ، انگلیس، اطلاعاتی، ارتش، انگلستان، نظامی

( نقشه شماره 3-6 ) جبال و دیلم و طبرستان و گرگان (قرن 4 ه ق)
منبع: معطوفی، 1384: 88

ب ) شهر گرگان (استرآباد قدیم) در دوره میانی اسلامی (از قرن پنجم هجری قمری، حکومت سلجوقیان تا قرن دهم هجری قمری، حکومت غازانی)
از ویژگیهای کالبدی شهر استرآباد در دوره سلجوقی و پس از آن در منابع و اسناد تاریخی اطلاعاتی در دست نیست. تنها موردی که در این زمینه حائز اهمیت است مسجد جامع آن است که در بازار قدیمی نعلبندان قرار دارد. همانگونه که پیش از این ذکر شد مقدسی در سالهای 375 از مسجد جامع استرآباد سخن گفته است. اگر به نوشته مقدسی استناد کنیم اصل این مسجد بیش از هزار و صد سال قدمت دارد. اما بنای اصلی مسجد متعلق به دوره سلجوقیان است از جمله مناره قدیمی آن که به سبک معماری دوران سلجوقی (تزئینات آجری) ساخته شده است ( اما در برخی منابع هم تاسیس آن را به سال 814 ه ق نسبت داده اند) (معطوفی، 1384: 128).
تصویر شماره 3-4 نمایی از مناره مسجد جامع دوره سلجوقی شهر گرگان که در بازار نعلبندان واقع گردیده است را نمایش میدهد.

( تصویر شماره 3-4 ) مناره مسجد جامع گرگان – مربوط به دوران سلجوقی
منبع: وبگاه سازمان فرهنگی – هنری شهرداری گرگان، 1393

در قرن هفتم و هشتم استرآباد مانند شهرهای دیگر مورد هجوم اقوام مغول قرار گرفت و ویرانی بسیاری را متحمل شد. با توجه به افول شهر و شهرنشینی و خسارات ناشی از این حمله، شهرها در این دوره رو به خرابی گذاردند و منابعی که بتواند سیمای روشنی از این شهر در این دوره ارائه کند در دست نیست.
در دوران پس از حمله مغول به ایران و سلطه آنان بر این سرزمین، حکومت طغای تیمور اسماً در سراسر شمال و مغرب خراسان برقرار بود، اما بعد از مرگ طغای تیمور حاکم استرآباد در بیرون شهر در قلعه ای سکونت داشت (قلعه کهنه که در شرق گرگان و چسبیده به باروی شهر قرار داشته و محل آن به طور تقریبی در محله گرگان جدید واقع بوده است).
عناصر کالبدی و تغییرات این دوره را میتوان به ساخت قلعه، ایجاد خندق در اطراف شهر و همچنین ایجاد برج و بارو برای دفاع دانست. متأسفانه نقشه دقیقی از موقعیت این عناصر در دست نیست.

ج ) شهر گرگان (استرآباد قدیم) در دوره متآخر اسلامی (از قرن دهم هجری قمری، آغاز حکومت صفویان تا چهاردهم هجری قمری، حکومت قاجار)
ج-1) شهر گرگان دردوران حکومت صفویان :
این شهر در دوران صفویه جزء ایالات بزرگ بود است. علت اهمیت شهر در این دوران علاوه بر موقعیت استراتژیک دفاعی شمال کشور، واقع شدن این شهر در مسیر راههای بازرگانی و تجاری و همچنین مرز مشترک آبی و خاکی با روسیه و وجود بنادر آشوراده و بندرگز بود که نقش آن را دو چندان میکرد.
ج-1-1) عناصر مهم کالبدی :
– خواجه مظفر پتکچی یکی از وزیران دربار که در استرآباد خدمت میکرد در این دوران مدرسه دارالشفا را در بازار نعلبندان استرآباد (ضلع شمالی مسجدجامع فعلی) بنا کرد و بعدها مقبره خود وی در وسط این حیاط قرار گرفت. این مدرسه در قرن معاصر مدتی مدرسه دخترانه لامعی بود و سپس در سالهای اخیر مدرسه پسرانه شد و در حال حاضر علوم حوزوی در آن تدریس میشود
– در سال 1007 ه شاه عباس در استرآباد به جلال الدین نجم یزدی دستور داد قسمتی از زمینهای شهر را در نزدیکی دروازه بسطام (حدود پارک شهر فعلی) برای بنای ساختمان فعلی دولتخانه بخرد. این بناها بعدها در زمان قاجاریه مرمت شد و به کاخ آقا محمد خانی معروف گردید. حمام شاه در محله باغشاه استرآباد نیز در همین ایام ساخته شد ( مهندسان مشاور طرح و معماری، 1374، 12).
تا چند دهه اخیر در نقاط محتلف شهر استرآباد و در داخل بعضی از محلات از جمله شاهزاده قاسم، دربنو، سبزه مشهد و … قبرستانهایی وجود داشت که هم اکنون قبرستان سید باقر در میدان از این مجموعه باقی مانده است. در قبرستان سبزه مشهد، منارهای بود که احتمالاً همان مناره گذر نقاره شورچیان بود که به روایت شاهدان در قید حیات در اواخر دوره قاجار بر فراز آن به مناسبتهای مختلف شیپور میزدند. ساختمان قبلی مسجد امام حسن در محله سبز مشهد 1052 ه ق و حکومت شاه صفی الدین اردبیلی – واقع در ضلع شمالی مصلای فعلی نیز متعلق به سالهای 1038 ه.ق بود (ستوده، 1354: 19).
استرآباد در زمان حکومت زندیان باروهای بلند و مستحکم و چهار دروازه داشت که شهر به صورت قلعهای غیرقابل تسخیر درآمده بود. بیرون شهر خندقی عمیق قرار داشت و اطراف خندق انبوهی از درختان خودنمایی میکرد. قبرستان خواجه خضر هم پشت دروازه مازندران قرار داشت، که بعدها دانشسرای راهنمایی تحصیلی بر روی زمین این قبرستان ساخته شد و هم اکنون دبیرستان است (گور، 1390: 257).
– عناصر پابرجا در این دوران :
عناصر و فضاهایی که از این دوران تاکنون باقی مانده و به صورت پایدار به حیات خود ادامه داده اند، عبارتند از :
– قبرستانهای داخل محلات شهر
– مساجد از جمله مسجد جامع و چندین مسجد دیگر…..
در این دوران عناصر و فضاهای با اهمیت دیگری نیز وجود داشته است که اثری از آن نیست. همچون دروازه، حصار شهر، باغات و … از جمله این عناصر می باشد. همچنین عناصری دیگری نیز وجود داشت که کالبد بنا به حیات ادامه داده اما کارکرد خود را از دست داده است. کاخ ها، تپههای دفاعی و یا دروازهها از جمله این عناصر میباشند.
در این دوران تغییرات محتوایی شکلی در شهر عصر صفوی و پس از آن رخ میدهد که میتوان در ذیل به آن اشاره نمود :
• ظهور راهها و خیابانهای ارتباطی بین بخشهای قدیمی و جدید شهر؛
• ایجاد فضاهای جمعی و میدانی همراه با عناصر کالبدی و عملکردی شاخص در اطراف این فضاها نظیر مدارس در اطراف بازار نعلبندان، قبرستانها در محلات و حمامها در لایه اول کاربریهای محلات؛
• توجه به تأمین تآسیسات و تجهیزات شهری با ایجاد آب انبارها، حمامها، کاروانسراها در مقیاسهای مختلف سلسله مراتبی؛
• توجه به وحدت کالبدی و عملکردی به صورت وحدت کل در اجزاء. وجود وحدت در مراکز محلات که شامل آب انبار، حمام، مدرسه، تکایا در لایه اول کاربریها و همچنین کتابفروشی ها و مساجد در لایه دوم بود.
ج-2) شهر گرگان در دوران حکومت قاجاریه
استرآباد را باید مهد خاندان قاجار دانست (فامیل های قجر در گرگان فعلی و روستاهای اطراف، بازماندگان قاجار در این منطقه هستند). استرآباد از قدیم تیول ایل قاجار بود، سپس اراضی این منطقه را به املاک شخصی تبدیل نمودند.
در دوره قاجاریه نیز گرگان، از لحاظ سیاسی، مرکز قوم خوانین قاجاریه بود. در این زمان ایران به ایالات و ولایات تقسیم شده بود و منطقه استرآباد یکی از آن ولایات بود. از این دوره شهر استرآباد به عنوان یکی از مراکز جمعیتی مهم همواره مورد توجه شاهان قاجار بوده است ( مهندسان مشاور طرح و معماری، 1374: 17).
در دوران حکومت ناصرالدین شاه کنسولگریهای روسیه و نمایندگان بازرگانی آنها در شهرهای شمالی ایران از عوامل تجاری و بازرگانی محسوب میشدند. شهر استرآباد در این دوره با وجود کوچکی به لحاظ تولیدات صنعتی و بازرگانی حائز اهمیت بوده و مهمترین رکن اقتصادی شهر، بازرگانی پارچههای ابریشمی از قبیل اطلس بوده است. (پیگولوسکایا و دیگران، 1354: 138-140)
در گذشته پیکره و بافت کالبدی شهرها بر پیوند فضایی میان عناصری همچون: مرکز شهر، محلات، گذرها، میادین استوار بود. بافت شهر استرآباد نیز از قاعده مستثنی نبود. بافت قدیمی به جای مانده از شهر غالباً متعلق به دوران زندیه و مخصوصاً وابسته به سبک دوره قاجار است. عناصر بافت قدیمی شهر گرگان119 آن طور که در سفرنامهها و توصیفاتشان از این شهر آمده است به شرح زیر میباشد:

مطلب مرتبط :  

ج-2-1) بافت شهر استرآباد در دوران حکومت قاجاریه
الف ) بارو، قلعه و دروازه های شهر
شهر استرآباد توسط باروهایی محصور میشد. در نقاط مختلف این بارو به فاصلههای معین برجهایی قرار داشت .تردد و رفت و آمد از چهار دروازه انجام میگرفت.

برج و بارو، دروازه ها و خندق حاشیه شهر از اواسط دوره قاجار رو به سوی تخریب و ویرانی کامل گذاشت. در عصر حاضر باروی شهر فروریخته و به شکل تپه درآمده است.
در زمان قدیم شهر وسیعتر بوده و حصار شهر قلعه خندان را در بر می گرفت، نادر شاه که استحکام دیوار را دید و از اندیشه قیام ساکنان شهر میترسید دستور داد تا آن را خراب کنند. منظره شهر استرآباد با شهرهایی که در