حالی است که در مورد اقشار متوسط پایین، گرایش به توسعه بیشتر به سمت شمال شرق و بعضاً جنوب شرقی و جنوب غربی بوده است و سکونت این اقشار در این نواحی با همکاری تعاونیهای مسکن که اقدام به ساخت و ساز از طریق طرح های آماده سازی در این نواحی کرده اند، صورت پذیرفته است.
– امکانات توسعه
طرح جامع سابق با در نظر گرفتن موانع توسعه، امکانات توسعه شهر را در جهات زیر جستجو کرده است:
الف) توسعه عمودی شهر از طریق افزایش تراکمهای ساختمانی و جمعیتی.
ب) توسعه نواری در دو طرف جاده نهارخوران تا حد مشخص و قبل از شروع جنگل.
ج ) توسعه اراضی بایر داخل شهر.
د) توسعه محدود در شمال، جنوب شرق، شمال غرب.
ه) تغییر و جابجایی کاربریهای مزاحم مانند پادگان، کارخانهها، انبارها و گاراژهای داخل شهر.
و ) اجرای طرح بهسازی بافت قدیم و استفاده بیشتر از اراضی آن.
3-7-2 دلایل انتخاب شهر گرگان
به طور کلی می توان دلایل انتخاب شهر گرگان را به عنوان مورد پژوهی تحقیق، در موارد زیر بیان نمود:
1) موقعیت ویژه شهر گرگان از لحاظ اقتصادی، سیاسی و طبیعی؛
2) امکانات بسیار زیاد توسعه درونزا در شهر متناسب با الگوی ساختارگرا؛
3) قابلیت کاربریهای اداری – سیاسی و تجاری در شهر و مکانیزم موجود نگرش به عناصر طبیعی در شهر به عنوان نقطه قوت در ساماندهی فعالیتها؛
4) وجود ساختار مناسب شبکه معابر به عنوان پتانسیلی جهت تقویت استخوانبندی شهر گرگان؛
همچنین با توجه به پرسشنامههای اخذ شده پیرامون این موضوع، ایده ساختارگرایی و ساماندهی شهر بر اساس استخوانبندی اصلی موجب حل بخشی از معضلات شهر گرگان نظیر موارد ذیل میگردد:
– عدم وجود ارتباط مناسب میان شبکه حمل و نقلی و اجزای کالبدی شهر،
– وجود مسایل و آلودگیهای زیست محیطی نظیر وجود صنایع و کاربریهای مزاحم در محدوده شهر و و بازیافت زمین شهری از طریق تغییر و جابهجایی کاربریهای مزاحم
– عدم همخوانی رشد نواحی مسکونی و خدمات شهری
– عدم انتخاب مناسب مراکز خدماتی شهری و ناحیه ای در راستای پاسخ گویی نیازهای شهروندان.

3-8 بررسی سیاست‌های طرح‌های فرادست

بررسی تاریخچه طرح های توسعه شهری تهیه شده برای شهر گرگان نشان می دهد که برای اولین بار در سال1345 برای این شهر طرح هادی تهیه شده است. سپس انجام مطالعات و تهیه طرح جامع شهر گرگان توسط مهندسین مشاور امکو در سال1353 شروع شد. پس از این دوره و پس از گذشت نزدیک به 5 سال از عمر طرح انجام مطالعات و تهیه طرح تفصیلی شهر گرگان به مهندسین مشاور طرح و ابداع واگذار و گزارش مرحله اول آن در شهریور ماه1362 به کارفرما ارائه شد .
به دلیل دگرگونی جمعیت و محدوده شهر گرگان و لزوم انجام مجدد مطالعات، تهیه طرح جامع و تفصیلی جدید شهر گرگان در سال1375به مهندسین مشاور طرح و معماری ابلاغ گردید. آخرین طرح جامع شهر گرگان در سال 1388 توسط مهندسین مشاور پارت آغاز گردید که هم کنون این مشاور در حال تهیه طرح تفصیلی شهر گرگان میباشد. همچنین از مهمترین طرحهای تهیه شده برای شهر گرگان در سالهای اخیر، طرح جامع ناحیهای استان گلستان، در سال 1387 میباشد.120
مسائل زیر، جمعبندی ایدههای مأخوذه از طرحهای فوق پیرامون ایده الگوی پیشنهادی شهر گرگان میباشد.

3-8-1 طرح جامع ناحیه ای استان گلستان
این طرح بر بنیان فرصت‌ها و امکانات محیطهای پیرامونی اقدام به تدوین چشمانداز توسعه برای شهرستانهای استان نموده که رئوس آن برای شهر گرگان به شرح زیر میباشد:
• گرگان مرکز خدمات برتر ( آموزش عالی، درمانی، پژوهشی و مالی)
• گرگان مرکز درمانی سطح استان ( بیمارستانهای عمومی و تخصصی، درمانگاههای تخصصی دامپزشکی)
• گرگان مرکز خدمات اداری سطح استان (دانشگاهی، درمانی، پژوهشی و مالی) و خدمات پشتیبان صنعتی
• گرگان مرکز فرهنگی منطقه شمال کشور
• حداکثر عدم تمرکز در مورد شهر بزرگ استان و محورساری– گرگان– مشهد؛
• پیشنهاد توسعه شهری روی محورهای اصلی گرگان – آق قلا، ساری – گرگان – مشهد
• پیشنهاد توسعه فشرده و عمودی برای شهر گرگان
باتوجه به موارد فوق، تاحدودی ایده پیشنهادی طرح جامع ناحیه ای استان با اهداف ساماندهی ساختارگرایانه شهر تطابق دارد.
3-8-2 طرح جامع و تفصیلی سال 1375 طرح و معماری
طرح جامع سابق شهر با در نظر گرفتن موانع توسعه، امکانات توسعه شهر را در جهات زیر جستجو کرده است:
الف) توسعه عمودی شهر از طریق افزایش تراکمهای ساختمانی و جمعیتی.
ب ) توسعه نواری در دو طرف جاده ناهارخوران تا حد مشخص و قبل از شروع جنگل.
ج ) توسعه اراضی بایر داخل شهر.
د ) توسعه محدود در شمال، جنوب شرق، شمال غرب.
ه) تغییر و جابجایی کاربریهای مزاحم مانند پادگان، کارخانهها، انبارها و گاراژهای داخل شهر.
و ) اجرای طرح بهسازی بافت قدیم و استفاده بیشتر از اراضی آن.
طرح جامع سابق به منظور شکلدهی به الگوی پیشنهادی، الگوهای تجریدی تهیه دیده است ( تصویر شماره 3-6) که این الگوها حالات گوناگون سازمان فضایی شهر گرگان را نشان میدهد. در نهایت در الگوی پیشنهادی منتخب سازمان فضایی، شهر به سه ناحیه تقسیم گردیده است: ناحیههای شمال غربی، شمال شرقی و جنوبی که برای هر ناحیه یک مرکز ناحیه پیش بینی شده است. در این الگو ایده اصلی، ادغام مرکز محله (یا واحد شهری) با مرکز ناحیه است. به طوری که خدمات روزمره و هفتگی با یکدیگر ادغام شده و در مرز بین دو واحد قرار میگیرند و در نتیجه یک کریدور خدماتی به وجود میآید. طبق این الگو مرکز شهر به صورت یک مرکز متمرکز در ناحیه مرکزی شهر قرار گرفته که بخشی از بافت قدیم و پادگان موجود داخل شهر را در بر میگیرد.

مطلب مرتبط :   اینترنتی، اینترنت، مصرفکنندگانی، شهروند، سهولت، دارد؟

( تصویر شماره 3-6 ) الگوی تجریدی پیشنهادی طرح جامع سال 1375
نقشه شماره 3-17 الگوی سازمان فضایی پیشنهادی طرح جامع سال 1375 را نمایش میدهد. در این نقشه می توان به الگوی ساختاری فعالیتی محوری – مرکزی پی برد. اگرچه در این الگو ایده ساختاری به چشم نمیخورد اما نگاهی گذرا بر این ایده بوده و سازمان فضایی شهر تا حدودی متناسب با استخوانبندی اصلی شهر شکل گرفته است.

( نقشه شماره 3-17 ) الگوی توسعه پیشنهادی سازمان فضایی شهر در سال 1375
منبع : آرشیو معاونت شهرسازی و معماری شهرداری گرگان، 1393.

3-8-3 طرح جامع سال 1390 مهندسین مشاور پارت
اخرین طرح توسعه تهیه شده برای شهر گرگان، طرح جامع سال 1390 توسط مهندسین مشاور پارت میباشد. این مشاور الگوی گسترش کالبدی شهر را به صورت درونگرا در جهات زیر پیشنهاد کرده است:
الف) استفاده از اراضی بایر داخل شهر (Infield Planning) ؛
ب) استفاده از اراضی بازیافتی ((Brown field جابجایی کاربریهای مزاحم نظیر پادگان، انبارها؛
ج ) توجه به بافت قدیم و اجرای طرحهای بهسازی در این اراضی؛
د ) توسعه عمودی از طریق افزایش تراکم های ساختمانی و جمعیتی؛
ه ) توسعه محدود در شمال و شمال شرقی شهر؛
و ) توسعه محدود از سمت شرق؛
در خصوص تعیین الگوی مناسب توسعه و رشد کالبدی شهر مشاور پارت اینگونه پیشنهاد داده که میتوان ظرفیت های توسعه از درون و پیرامون تکافوی رشد کالبدی استفاده نمود. لذا در نظرمهندسان مشاو گزینه پیشنهادی توسعه، رشد گسسته و از پیرامون و مردود خواهد بود. به سبب وجود سطح وسیع اراضی بایر و ساخته نشده، اراضی بازیافتی نظیر کارخانجات و پادگان، بافت قدیم و در نهایت وجود ظرفیت های توسعه عمودی ، الگوی توسعه از درون خواهد بود.
همچنین مشاور جهت توزیع فعالیتها در سطح شهر با توجه به این که در وضع موجود، الگوی مراکز غالباً به صورت خطی و در امتداد محورهای مرکزی شهر است، لزوم انطباق و امتداد الگوی پیشنهادی مراکز با وضع موجود پیشنهاد خطی بودن آن را در طرح توجیه میکند، همچنین به سبب وجود پهنه های فعالیتی نظیر بلوار جرجانی در قسمت شرق، محدوده ایستگاه راه آهن در غرب، میدان بار و …ترکیب مراکز به صورت خطی و پهنه ای ساخار متشکل و منسجمی را ایجاد خواهد کرد. از اینرو الگوی توزیع فعالیتی پیشنهادی مشاور، الگوی چند مرکزی (گستره و محور) با گرایش غالب فعالیت و عملکرد را به عنوان مناسبترین الگوی مراکز شهر پیشنهاد داده است. با توجه به این که الگوی پیشنهادی به شدت متاثر از شرایط موجود، وسعت شهر، کیفیت و تنوع کارکردهای اقتصادی، الگوی سفرهای شغلی و خرید است، الگو را مناسب ارزیابی نمود.
نقشه شماره 3-18، الگوی پیشنهادی توسعه شهر گرگان توسط مهندسین مشاور پارت را نمایش میدهد. این الگو منتج از چهار محور عمده 1) توسعه فیزیکی 2) موقعیت مراکز پیشنهادی 3) سلسله مراتب شبمه معابر پیشنهادی و 4) تقسیمات کالبدی بوده است.

( نقشه شماره 3-18 ) الگوی توسعه پیشنهادی سال 1390 مهندسین پارت
منبع : طرح جامع مهندسین مشاور پارت ،1392.

مطلب مرتبط :   مصاحبه، مقولات، زیست‌محیطی، کدهای، مصاحبه‌ها، قضایای

3-8-4 جمعبندی بررسی طرحهای فرادست
با بررسی طرحهای فوق، می توان به ایده های توسعه ای برای شهر گرگان پی برد که اگرچه تفکر اصلی سیاستگذاران و جامعه مهندسی برای توسعه آتی شهر، الگوی ساختارگرا نبوده است، اما میتوان به نوعی الگوی ساماندهی شهر بر اساس استخوانبندی اصلی را در تفکرات آنها جستجو نمود.

3-9 تبیین فرآیند شناخت استخوانبدی شهر گرگان

مقصود از فرآیند در اینجا بیان و ترسیم جریان و روند کار است و آن شامل رشتهای از اقدامات و عمل ها شامل تدابیر و اندیشههای نخستین تا رسیدن به نتیجه ای معین که است ( توسلی، 1379: 3) فرآیند شناخت استخوانبندی شهر گرگان با توجه به چارچوب فرآیندی میباشد، که به طور کلی روند آن مبتنی بر مراحل تبیین اهداف، شناخت و بررسی کردن محدوده مطالعاتی، تحلیل، ارائه الگوی ساماندهی و درنهایت نتیجه گیری می باشد.
هدف کلی این ارائه راهکار ساماندهی فعالیتی – عملکردی استخوانبندی شهر گرگان میباشد که در این راستا ابتدا اهداف خرد مورد نظر برای مورد پژوهی با توجه به چارچوب ارائه شده در بخش سوم ( قسمت جمعبندی مبانی نظری)، رویکرد پژوهش و هم چنین نظرات طرحهای فرادست، تبیین میشوند. در فرآیند ارائه شده، گام نخست پس از تعیین هدف، با شناخت کلی شهر آغاز و با معیارهای اخذ شده مرحله مبانی نظری تطبیق داده و استخوانبندی شهر گرگان مورد شناسایی واقع میشود. روش کار تحلیلی در این مراحل به صورت نوشتاری و تصویری است. موارد تحلیلی به صورت زیر حاصل شده است:

(دیاگرام شماره 3-2) نمودار فرآیند شناخت استخوانبندی شهر
(Moughtin et al , 1999)

موارد مورد بررسی در این طرح به فرمت زیر میباشد:
1) نقشه ها و عکس های سازمان نقشه برداری که در مواقع ضروری ضمن تطبیق با تغییرات محلی، اصلاحات لازم صورت گرفته است.
2) بر اساس نقشههای پایه مرکز اطلاعات جغرافیایی شهر گرگان به مقیاس 2000/1 نقشههای 1000/1 و 500/1 ( نقشه های پایه برداشت و طراحی) آماده شده و متناسب با مقیاس 500/1 در محل اصلاحاتی در آن ها صورت گرفته است.
3) تاریخچه شکلگیری شهر و دوره های تاریخی شهر بر اساس منابع اطلاعاتی مستند نظیر نقشهها ، اسناد و دست نوشته های خطی و … مورد بررسی قرار گرفته است.
4) بر پایه اطلاعات فوق دشوارترین و طولانیترین مرحله کار یعنی مطالعات و برداشتهای محلی بر پایه روش مشاهدهای توام با تبادل نظر با متخصصین انجام شده است.
در مرحله شناخت شهر پس از بررسی کلی عوامل مؤثر بر فرم و شکل شهر ( عوامل طبیعی و جغرافیایی، شبکه دسترسی و کاربری اراضی شهر) چارچوب کلی عوامل دخیل بر توسعه مشخص میگردد. هدف از این بررسی ، دستیابی به آماری کیفی و کمی از معیارهای اصلی اثرگذار بر شکل و فرم توسعه شهر در دورههای تاریخی میباشد.
در این مرحله، پس از شناخت کلی شهر، با توجه به معیارهای اصلی 7گانه تدقیق شده در بخش مبانی نظری، به تحلیل شهر گرگان پرداخته شده و استخوانبندی اصلی شهر گرگان شناخته میشود. معیار های ارزیابی شده در قالب نقشه ارائه و بر اساس جداول مربوطه مورد تحلیل واقع میشوند. نتایج به دست آمده از این مراحل شامل محدوده عملکردی استخوانبندی اصلی شهر و عناصر مؤثر بر شکلگیری آن میباشد.
در مرحله بعدی، با توجه به اهداف تحقیق، استخوانبندی موجود شهر گرگان مورد تحلیل و ارزیابی مواقع گردیده و محدوده، اسکلت اصلی و پهنه های فعالیتی پیشنهادی ارائه میگردد. الگوی پیشنهادی برای استخوانبندی شهر گرگان با تلفیق پرسشنامههای انجام پذیرفته با ایده محقق بدست آمده است. نحوه ارائه الگوی پیشنهادی به این طریق می باشد که جمعبندی نظرات متخصصین پیرامون فضاهای تسهیل کننده روابط اجتماعی و عناصر نشانهای تأثیرگذار در شهر توسط افراد مححقق امتیازدهی شده اند.
معدل امتیاز جوابهایی که متخصصین به اهداف و معیار ها داده اند و ضریب هر کدام از آنها توسط مطالعات مشخص گردیده شده است. سپس زمانی که تمام ضرایب مشخص شدند؛ گزینهها توسط پژوهشگر و با توجه به مبانی نظری مطالعه شده و هم چنین شناخت و تحلیل صورت پذیرفته، امتیازدهی شده و در نهایت معیارها مورد سنجش قرار گرفتهاند. در مرحله پایانی، نتایج به دست آمده از مراحل پیشین، با توجه به اهداف پژوهش و تحلیلهای صورتپذیرفته مورد بازبینی قرار میگیرند.