و جاذب جمعیت
7
نشانه های شهری و جنبه های نمادین
– دستهبندی فضاهای شهری با ارزش در شهر و تحلیل کیفی ویژگیهای عناصر آنها
– شناخت الگوی کلی استخوانبندی شهر و بررسی ویژگیهای با ارزش ادارکی و هویتی در حد فاصل فضاهای آنها
– بررسی موقعیت عناصر و تأثیر بر محیط آنها
– بررسی شناخت مردم از عناصر نشانهای تأثیر گذار بر روابط اجتماعی و ادراک آنها
– تفکیک نشانه های شهری براساس نوع عملکرد، ویژگی کالبدی و حوزه دید آنها
منبع : نگارنده، 1393

فصل سوم

پیش درآمد مورد پژوهی و روش شناسی پژوهش

3-1 مقدمه

این بخش از مطالعات به بررسی وضع موجود شهر اختصاص دارد. این بررسی در قسمت اول نگرشی صرفاً توصیفی دارد. در فصل آتی بر اساس دیدگاه و هدف پژوهش به صورت شناخت تحلیلی – توصیفی به بررسی استخوانبندی شهر پرداخته می شود. در این مرحله از بررسی نگاهی گذرا به امکانات، تنگناها و وضعیت موجود استخوانبندی شهر می شود.
برای شناخت استخوانبندی شهر ، بررسیها در چند مبحث اصلی که به شناخت قابلیتهای ساماندهی کمک می نماید صورت پذیرفته است. در ابتدا به شناخت موقعیت قرارگیری شهر در بستر جغرافیایی به طور اجمالی پرداخته میشود. سپس برای آشنایی کلی با استخوانبندی شهر، بررسی سیر تحولات و توسعه آن به عنوان مهمترین گام ضروری از شناخت، صورت می پذیرد. در این مرحله تغییرات پدید آمده در ساخت و بافت شهر در مراحل مختلف بر اساس دورههای تاریخی و حکومتی تفکیک شده، مورد بررسی قرار میگیرد. در این قسمت سعی گردیده ضمن آشنایی با ویژگیهای کالبدی، ساختار کالبدی، بافت شهری، مشخصات رفت و آمد و دسترسیهای آن و همچنین عناصر کالبدی و فعالیتی آن دوران بررسی شود.
بعد از بررسیهای کلی، برای شناخت دقیق استخوانبندی اصلی، شهر از زوایای گوناگون کالبدی، عملکردی و فعالیتها، آمد و شد و دسترسیها و نیز نشانه شناسی شهری بررسی میشوند.
در گام بعدی طرحهای فرادست موجود مربوط به شهر گرگان بررسی خواهند شد. در نهایت فرآیند شناخت استخوانبندی شهر گرگان با توجه به چارچوب نظری دست یافته شده، تبیین میگردد.

3-2 نگاهی اجمالی به موقعیت شهرستان و شهر گرگان

شهرستان گرگان یکی از شهرستان‌های استان گلستان می باشدکه شهر گرگان مرکز این شهرستان است ( نقشه شماره 3-1). مساحت این شهرستان در حدود 2/615 کیلومتر مربع ( 91/7 درصد از مساحت استان و به عبارتی رتبه چهارم از نظر وسعت در بین شهرستانهای استان) و جمعیت آن در سال 1390، برابر با 523147 نفر بوده‌است. شهرستان گرگان از شمال به شهرستان آق قلا، از غرب به شهرستان کردکوی و بندر ترکمن، از شرق به علی آباد کتول و از جنوب به ارتفاعات شاهکوه و استان سمنان محدود است ( وبگاه استانداری استان گلستان).
با توجه به موقعیت جغرافیایی و ارتفاع زمین، آب و هوای این شهرستان متنوع است. در قلل مرتفع آب و هوای معتدل و سرد کوهستانی و در قسمت کوهپایه ها و قسمت های مرکزی آب و هوای معتدل و مرطوب وجود دارد. آثار منقول و غیر منقول متعلق به دوران پیش از تاریخ که از نقاط مختلف این شهرستان از جمله تورنگ تپه و شاه تپه و… به دست آمده نشانگر حضور دیرینه انسان ها و تمدن در این منطقه است که تا هزاره ششم پیش از میلاد قدمت دارد ( سازمان جغرافیایی نیرو های مسلح ، 1389).

( نقشه شماره 3-1 ) تقسیمات سیاسی استان گلستان
منبع: واحد GIS استانداری گلستان، 1392

3-2-1- تاریخچه استراباد( شهرستان گرگان کنونی )
سابقه تمدن و شهرنشینی در دشت گرگان به شش هزار سال پیش میرسد که به این ترتیب باید آن را یک تمدن قبل از آریاییها نام نهاد. در دوران بعد از آریاییها هر چند اقوام متفاوتی در این منطقه ساکن بودند، اما از نظر سوق الجیشی، سرحد بودن آن در مقابل قبایل شمالی و آسیای مرکزی همواره مورد توجه حکومتهای وقت بوده است. تاریخچه دیوار گرگان این حکایت را به خوبی تصدیق مینماید ( وبگاه استانداری استان گلستان).
از مهمترین اماکن تفریحی و آثار باستانی این شهرستان میتوان پارک جنگلی ناهارخوران، النگ دره، قرق، آبشار و چشمه آب گرم زیارت، بافت تاریخی گرگان، کاخ آقامحمدخان قاجار، بناهای قدیمی شهر گرگان از جمله خانه کبیر و تقوی، مدرسه عمادیه، مسجد جامع گرگان، بقعه امام زادهها ( نور، نه تن، عبدالله و … ) دهکده توریستی زیارت، تورنگ تپه و کاروانسراهای قزلق، دیمه لو و رباط سفید اشاره نمود.
از حیث تقسیمات سیاسی این شهرستان شامل 2 بخش مرکزی ( به مرکزیت شهر گرگان) و بخش بهاران میباشد. ( سازمان جغرافیایی نیرو های مسلح ، 1389)

مطلب مرتبط :   ، قرارداد، درختان، باغ، باغبانی، مساقات

( نقشه شماره 3-2 ) نقشه تقسیمات سیاسی گرگان
منبع: واحد GIS استانداری گلستان، 1392

3-2-2- شهر گرگان
شهر گرگان مرکز استان گلستان و شهرستان گرگان میباشد . طبق آخرین سرشماری عمومی نفوس و مسکن آبان ماه 1390 جمعیت این شهر ۳۲۹،۵۳۶ نفر بوده و حدود ۶۰ کیلومترمربع وسعت دارد. زبان اصلی مردم گرگان گویش زیبا و دلنشین استرآبادی است. این شهر در مختصات ۳۶ درجه و 38 دقیقه شمالی،۵۴ درجه و۴۸ دقیقه شرقی واقع گردیده است ( وبگاه استانداری استان گلستان).
جمعیت فعلی آن دارای تنوع فراوان و ترکیبی از قومیت‌های بومی و محلی؛ فارس، قاجار، ترک سادات، بلوچ، سیستانی، دیلمی، مازندرانی، سبزواری، کاشمری، شاهرودی، بسطامی و اقوام ترکمن و قزاق می‌باشد.

( نقشه شماره 3-3 ) نقشه گردشگری شهر گرگان
منبع: آرشیو معاونت شهرسازی شهرداری گرگان، 1392

3-3 شناخت بستر طبیعی شهر گرگان

شناخت بستر طبیعی استقرار شهر و عناصر آن در در تحلیل علل پیدایش، شکلگیری و رشد شهر و ساختار آن، عامل موثری میباشد. این مشخصه در طول مراحل رشد شهر کمتر دستخوش تحول یافته است و به عنوان پایه اصلی بررسیها در شناخت شهر و تحولات آن مطرح میگردد.
شهر گرگان با مساحت 2600 هکتار، در ارتفاع متوسط 155 متر از سطح دریا در 54.436 درجه طول شرقی و 36.836 درجه عرض شمالی و در دامنه شمالی رشته کوه البرز واقع گردیده شده است ( سازمان جغرافیایی نیرو های مسلح ، 1389).

3-3-1 عوارض طبیعی و مصنوعی شهر
الف) عوارض طبیعی
شهر گرگان به شکل یک بافت شهری نیمه پراکنده با سطح وسیعی از اراضی کشاورزی در شمال و جنگلها و باغات در جنوب، در پهنهای حدود 3633 هکتار گسترده شده است. از جمله عوارض طبیعی که در سطح شهر قابل ذکر است، جنگلهای هزار پیچ میباشد که در قسمت جنوب غربی شهر واقع گردیده شده و برای مسافرینی که از این سمت وارد شهر میشوند چشمانداز طبیعی مهمی محسوب میشود؛ دیگری جنگل ناهارخوران است که در قسمت جنوب شهر قرار گرفته و از جمله جاذبههای طبیعی این شهر میباشد. هر دو مورد از محدودیتهای توسعه شهر در این دو جهت میباشند که هم فرم کالبدی خاصی را بر محدوده کالبدی آن اعمال کرده و هم به سبب قرارگیری در ارتفاعی مسلط بر شهر سازمان فضایی خاصی را بر آن تحمیل میکنند.
از دیگر عوارض قابل ذکر در سطح شهر تپه قلعه خندان است که در سمت جنوب غربی شهر واقع شده و مطالعات باستان شناسی از سابقه وجود سکونت در آن حکایت دارد. در قسمت شمالی شهر، دشت همواری با نام دشت گرگان که دارای خاک حاصلخیز، قابلیت کشت آبی و چشماندازهای زیبایی است واقع شده که خود از محدودیتهای توسعه شهر به این سمت است. هرچند توسعههای اخیر شهر در این جهت صورت گرفته است.

الف-1) جنگل ناهارخوران :
ناهارخوران ( تصویر شماره 3-1 ) نقطهای جنگلی در جنوب شهر گرگان است که در فاصله 8 کیلومتری از مرکز شهر قرار دارد. گونههای مهم و با ارزشی که به صورت پراکنده در منطقه یافت میشوند میتوان به افراها، نارون(ملج)، نمدار، بارانک، کوله خاس و …. اشاره کرد. این منطقه از هوای نسبتاَ مطبوع و ملایمتری در مقایسه با شهر و مناطق شمالی این منطقه برخوردار است ( وبگاه سازمان فرهنگی – هنری شهرداری گرگان ).
به مرور زمان و با افزایش جمعیت و وسعت شهر گرگان از حدود 20 سال قبل، فاصله بین مرکز شهر و ناهارخوران به خیابانی عمومی و نسبتاَ شلوغ و پر رفت و آمد تبدیل شده و اکنون یکی از خیابانهای طولانی و اصلی گرگان است. این خیابان که به جاده ناهارخوران مشهور است، مسیری برای پیاده روی و نیز تفریح مردم است.

( تصویر شماره 3-1 ) پارک جنگلی ناهارخوران
منبع: وبگاه سازمان فرهنگی – هنری شهرداری گرگان، 1393

الف-2) اراضی هزارپیچ :
مجموعه تپه ها ودرههای به هم پیوسته هزارپیچ با شیب نسبتا زیاد با بلندترین نقطه ارتفاعی در جنوب غربی شهرگرگان و در مجاورت مدخل ورودی شهر از ساری است،
این تپهدر ساختار منظر شهر نقش تعیین کنندهای در راه ورودی شهر بوده است و از فواصل دور و قبل از ورود به شهر جاذب و دعوت کننده مسافران میباشد. اراضی هزارپیچ از یک طرف با طبیعت بکر مجاور شهر در ارتباط است که به صورت مجموعه ای از پستی و بلندی از دوردست و از درون به سوی شهر آغوش گشوده اند و قابلیت کم نظیری برای گرگان فراهم آورده است. تپه هزارپیچ از نظر سیمای شهری با توجه به اینکه پوشش گیاهی در سمت شرق آن پوشیده از جنگل دست کاشت طبیعی توسط اداره منابع طبیعی و اراضی کشاورزی میباشد از دید شرق به غرب همچون دیواری سبز و به صورت یک نشانه زیبا برای شهر گرگان درآمده است. ( وبگاه سازمان فرهنگی – هنری شهرداری گرگان ). در تصویر شماره 3-2 منظر شهر از بالای اراضی هزار پیچ مشاهده میگردد.

مطلب مرتبط :   سرمایهداری، اسلام، اخلاقی، دینی، دین، اخلاق

( تصویر شماره 3-2 ) منظر شهر از ارتفاعات هزارپیچ
منبع: وبگاه سازمان فرهنگی – هنری شهرداری گرگان، 1393

الف-3) پارک جنگلی النگ دره :
پارک جنگلی النگدره با 147 هکتار مساحت، یکی از مناطق نمونه گردشگری استان گلستان و به ویژه شهر گرگان میباشد که با داشتن آب و هوای کوهستانی، دارای تابستان معتدل و زمستان سرد و برفی است. آب و هوای این منطقه حداقل ۱۰ درجه خنکتر از نقاط شهری و پرجمعیت است.

( تصویر شماره 3-3 ) پارک جنگلی النگ دره
منبع: وبگاه سازمان فرهنگی – هنری شهرداری گرگان، 1393

– از جمله دیگر عوارض طبیعی رودخانههایی است که از محدوده گرگان عبور میکنند و مهم ترین آنها، رودخانه زیارت (گرگان رود) و تول چشمه میباشند که از قسمتهای عمدهای از سطح شهر عبور میکنند.

ب) عوارض مصنوع
جاده گرگان – تهران که از میان شهر میگذرد و یک جاده شرقی – غربی است، موجب گسترش شهر در امتداد آن گردیده است. همچنین خیابانهای شهدا، ولیعصر و بلوار ناهارخوران که در امتداد یکدیگر قرار گرفتهاند محور عمده شمالی – جنوبی را شکل داده که سبب گستردگی شهر در این راستا شده است. در مجموع به سبب حضور ارتفاعات پیرامون شهر و این دو شریان عمد،ه فرم کالبدی شهر شکلی صلیبی پیدا کرده است.
همچنین سمت شمالی شهر گرگان نیز محصور به یک جاده کمربندی است که آخرین مراحل رشد شهر را تا حال حاضر و در سمت شمال آن نشان می دهد.
یکی از مهمترین عوارض مصنوعی که در حال حاضر در این شهر خودنمایی میکند و مساحت عمدهای را به خود اختصاص داده است، پادگان نظامی شهر است که در زمان رضاخان خارج از شهر ساخته شد، اما به تدریج با گسترش شهر به پیرامون، رفته رفته در میان شهر جای گرفت.
تاسیسات (ایستگاه و مسیر) راه آهن (شمال غربی شهر): وجود اراضی مربوط به ایستگاه راه آهن و تأسیسات مربوطه یکی از موانع کالبدی توسعه شهر از سمت شمال غربی است.

( نقشه شماره 3-4 ) جایگاه عوارض طبیعی و مصنوع در توسعه شهر
ترسیم: نگارنده، 1393

3-4
دوره های تاریخی رشد و تحول شهر

3-4-1- مقدمه
بازشناسی تاریخچه و سیر تحولات تاریخی شهر گرگان به مانند اغلب بررسیهای تاریخی کالبد شهرهای ایران، بسیار محدود و در پارهای از موارد دارای محتوای متناقضند. منابع قابل استناد در این بررسیها معمولا شامل کاوشهای باستان شناسی، محتوای سفرنامهها و تذکرههای تاریخی جغرافیدانان ایرانی و اسلامی و نقشهها و یا عکسهای هوایی تهیه شده است.
روش بررسی نیز بررسی تطبیقی این اسناد و مدارک به منظور درک ساختار اصلی شهر و چگونگی تحول آن است. در مورد شهر گرگان یا استرآباد دشواری دیگر مطالعه، در هم آمیختگی تاریخ و وقایع این شهر با تاریخ شهر گرگان (جرجان) است، و از همین رو است که آگاهی ما از وقایع تاریخی استرآباد اندک است.
تغییرات ساختار شهر گرگان را می توان به دو دوره کلی تقسیم نمود :
– دوران پیدایش شهر گرگان ( استراباد ) تا زمان ورود اسلام به ایران و پیش از دوران صفویه و قاجاریه: این دوران شکلگیری شهر و همچنین ایجاد برج و باروی شهر و تغییرات آن پس از ورود اسلام میباشد. این دوران با فروپاشی شهر، ساختاری شکل نگرفته و برجای نمانده است.
– دوران پس از ورود اسلام از قاجاریه تا دوران معاصر : تغییرات کالبدی تحت تاثیر مدرنیزاسیون رضاخانی در این دوران با شکلگیری عناصر کالبدی نظیر خیابانهای جدید، کتابخانه، پادگان و راه آهن نمود پیدا میکند و تحت تاثیر طرحهای جامع و تفصیلی پیش از انقلاب و پس از انقلاب اسلاممی تغییرات شکل متفاوتتری به خود میگیرد.

3-4-2- وجه تسمیه شهر گرگان (استرآباد قدیم)
مرکز شهرستان گرگان و استان گلستان در جانب شرقی شمال کشور ایران است. گرگان کنونی تا سال ۱۳۱۶ «اِستَرآباد»(Estarabad)یا «اَستراباد»(Astrabad)