معنا کاوی و … است. (وندایک، 1382) ون‌دایک در تحلیل ایدئولوژیها روی ساختارهای اجتماعی، ساختارهای سازمانی، روابط گروهی و ساختارهای گروهی تأکید میکند. <br /> در این تحقیق بنا به توضیحاتی که در مورد روش تحلیل گفتمان به‌خصوص روش گفتمان کاوی ون‌دایک ارائه‌شده است، از همین روش و رویکرد در فرایند گفتمان کاوی «ویژه برنامه‌های شصتمین سالگرد کودتای ۲۸ مرداد» در تلویزیون بی‌بی‌سی فارسی نسبت به موضوع «کودتای 28 مرداد» استفاده‌شده است.
۲-3- عملیاتی کردن یا مقوله‌سازی
یکی از مراحل اصلی در تحلیل گفتمان، عملیاتی کردن مباحث نظری یا به عبارتی، تعیین متغیرها جهت تحلیل متن و گفتمان است. ازآنجایی‌که این پژوهش برای تحلیل متون «ویژه برنامه‌های شصتمین سالگرد کودتای ۲۸ مرداد» بر مبنای شیوه تحلیلی و دیدگاه‌های تئون ون‌دایک سامان‌یافته است لذا متغیرها و مقوله‌های مورداستفاده به شرح ذیل هستند:
1) واژگان53
واژگانی که یک گوینده و یا نویسنده به کار می‌برد، دقیقاً باقدرت، موقعیت سیاسی، اجتماعی و حتی اخلاقی او و یا به عبارت دقیق‌تر با وزن اجتماعی و سیاسی او سنجیده می‌شود. اینکه فرد چه کلمه‌ای را برای بیان مقصود خود برگزیند، تا حدود بسیار زیادی به موقعیت شخصی، اجتماعی – سیاسی و اخلاقی او بستگی دارد.این مقوله، واژگان کانونی را که تکیه‌گاه متن به شمار میآید، همراه با بار معنایی و کارکردی آن‌ها در متن مورد ارزیابی قرار می‌دهد. اینکه واژگان اصلی و کانونی متن کدم‌اند و موضوع یا مفهوم موردنظر را مثبت یا منفی توصیف کرده‌اند، معرف گفتمان حاکم در مورد عملیات روانی و تبلیغاتی است که در متون خبری اعمال‌شده است. این مقوله می‌تواند محقق را در تحلیل واقع‌بینانه متن و زمینه‌های بافتاری متن مدد رساند (فرقانی، 1382، ص50).
2) افراد و نهادهای مطرح‌شده در متن
بر اساس این مقوله، می‌توان پی برد که نهادها، ارگان‌ها یا مؤسساتی که در خبرها نام‌برده شده‌اند به‌صورت مثبت مطرح گردیده‌اند یا در جایگاه منفی قرارگرفته‌اند. این مقوله یا کار ویژه حاوی داوری متن و کنشگر آن در مورد افراد و نهادهای ذکرشده در متن خبر است. درنهایت به تحلیل مرزبندی‌های متن یاری می‌‌رساند. بخشی از کارکرد غیرسازی متن در این مقوله مشخص می‌شود (فرقانی، 1382، ص50).
برای توضیحات بیشتر در نحوه تقسیم‌بندی افراد و گروه‌های مطرح شده در گزارش‌ها، به کارویژه بعدی یعنی قطب‌بندی یا ارزش‌ها منتسب مراجعه شود.
3)‌ قطب‌بندی54 یا غیرسازی (ارزش‌های منتسب به «خود» و «دیگری»)
این مقوله یا کار ویژه دارای دو زیر مقوله مشخص است؛ نحوه توصیف و معرفی «خود» یا ارزش‌های منتسب به «خود» و نیز توصیف و معرفی «دیگری» یا ارزش‌های منتسب به «دیگری» در متن خبر است. در حوزه جنگ روانی و تبلیغات سیاسی، غیر‌سازی یا قطب‌بندی اهمیت اساسی دارد. اینکه رسانه‌های حامی غرب و سیاست‌های امپریالیستی آن، «دیگر» را چگونه توصیف می‌کنند و چه نهادها و افرادی را در جبهه «خود» و کدام را در جبهه «دیگری» قرار می‌دهد. این امر می‌تواند در تحلیل بینش‌ها و نگرش‌های رسانه‌ها و بررسی کنشگران بین‌المللی آن‌ها یاری‌رسان باشد. تعیین جایگاه و کارکرد ضمایر به‌کاررفته در متن نیز در شناخت قطب‌بندی یا غیر‌سازی محقق را یاری می‌رساند، علت این است که ضمایر، بیانگر نگرش کنشگر متن نسبت به دیگران است. مثلاً استفاده از ضمیر «ما» بیانگر این است که رسانه خود را یا نماینده یک جمع می‌داند و یا اینکه برای خود جبهه‌ای جدا متصور می‌شود. از طرف دیگر، استفاده از ضمایری چون «ایشان» یا «آن‌ها» مبین خط فاصلی با دیگران است (فرقانی، 1382،صص51-50).
با توجه گروه‌های درگیر در موضوع کودتای 28 مرداد، پس از بررسی‌های فراوان در تمامی گزارش‌‌های تهیه‌شده توسط بی‌بی‌سی فارسی، این رسانه تلاش داشته تا با دور شدن از تمامی گروه‌های درگیر نتوان «ما و دیگری» مشخصی برای بی‌بی‌سی در این موضوع خاص قائل شد. هرچند طرفداری ضنمی وی از مصدق و جبهه ملی چشم می‌خورد یا تخریب آیت‌الله کاشانی و حزب توده مشخصاً در دستور کار این رسانه قرار دارد. اما برای اینکه بتوان به یکی جمع‌بندی جامع و کامل از گفتمان‌هایی که در این گزارش‌ها ساخته‌شده رسید؛ لذا بجای روش مرسوم در تحلیل گفتمان که ارزش‌ها را به دو «بخش خودی و دیگری» تقسیم می‌شوند، این تقسیم‌بندی برای کلیه گروه‌های درگیری در کودتای 28 مرداد انجام‌گرفته است. این گروه‌ها عبارتند از: مصدق و جبهه ملی، آمریکا، انگلیس، شاه و نیروهای طرفدار سلطنت‌، آیت‌الله کاشانی و نیروهای مذهبی، حزب توده و کمونیست‌ها. البته در برخی موارد که از غرب به‌عنوان یک جبهه متحد علیه ایران یادشده است در بخشی جداگانه تحت عنوان، ارزش‌های مشترک منتسب به امریکا و انگلیس دسته‌بندی‌شده است.
4) استناد یا ذکر شواهد در متن
اینکه متن به کدام منابع مشروعیت ساز یا موردپذیرش از سوی دیگران برای اثبات یا تأیید گفته‌های خود استناد میکند، می‌تواند در قابل‌قبول یا غیرقابل‌قبول جلوه دادن استدلالها مؤثر باشد. شناخت و بررسی استنادها یا شواهد در متن خبر می‌تواند در تحلیل اینکه خبر بر آن است تا به چه ادله‌ای و یا چه ارزیابی مثبت و منفی‌ای واقعیتی را به ذهن مخاطبان خود منتقل کند، حائز اهمیت است. معمولاً، خبرها دارای یک سری نقل‌قول‌ها، منابع اطلاعاتی، کارشناسان، رهبران و مسئولانی هستند که نوعاً این مقوله آن‌ها را شامل می‌شود (فرقانی، 1382، صص52-51).
5) پیش‌فرض‌ها55
«پیش‌فرض‌ها، افکار قالبی و پیش‌داوری‌ها، زیرساخت استدلال و استنتاج نویسنده یا گوینده را شکل می‌دهد. بنابراین، شناخت پیش‌فرض‌ها، تحلیل‌گر را قادر می‌سازد به لایه‌های زیرین یا اهداف واقعی صاحب اثر پی ببرد. به‌طورکلی پیش‌فرض‌ها شامل مفروضاتی است که فهم ارتباط میان قضایا و موضوع متن مشروط به آن‌هاست». پیش‌فرض‌ها از ویژگی‌ها و خصوصیات یک متن نیستند، بلکه بخشی از تفسیر تولیدکنندگان متن از بافت بینامتنی هستند. بسیاری از ویژگی‌های صوری متن به این پیش‌فرض‌ها اشاره دارد. (فرقانی، 1382، ص52).
6) دلالت‌های ضمنی56 متن (تلقین و تداعی)
اطلاعات و مضامین نهفته در یک متن صریحاً بیان نمی‌شود، بلکه غالباً حالت ضمنی و تلویحی دارد. واژگان، بنده‌ها، گزاره‌ها، عبارات و جملات یکی متن ممکن است بر مفاهیم و گزاره‌هایی دلالت داشته باشند که می‌توان از طریق شناخت اجتماعی و یا دانش زمینه‌ای و اجتماعی مشترک به آن‌ها پی برد. در بسیاری از مواقع، ناگفته‌ها و نانوشته‌های یک متن در تحلیل گفتمان از طریق معانی ضمنی و دلالت آن‌ها که غالباً دارای بار ایدئولوژیک است، به دست می‌آید. در مرحله تحلیل و تفسیر متن، شناخت مفاهیم و دلالت‌های ضمنی به محقق کمک می‌کند تا در تحلیل خود به این مطلب برسد که در فلان گزاره چه معانی غیرصریح و غیر آشکاری وجود داشته است. این‌که کنشگر متن از به کار بردن چنین معانی‌ای چه نیتی داشته و کاربرد آن‌ها چه معانی یا دلالت‌هایی را در پی دارد. محقق، معانی خاصی را به گزاره‌ها یا برخی جملات مهم متن نسبت می‌دهد تا مشخص کند که عبارات یا متن مذکور چه قواعدی را در برمی‌گیرند. در این حوزه، تلقین چیزهایی را شامل می‌شود که متن به‌وسیله آن‌ها درصدد ذهنیت‌سازی است. تداعی، یادآوری مفاهیم و تعابیر ناگفته در یک متن است. در تلقین و تداعی، کنشگر به شکلی غیر‌مستقیم، افکار و ایده‌های ذهنی خاصی را در ذهن مخاطب ایجاد و بابیان ناگفته‌های موردنظر خود، ذهنیت او را متأثر می‌کند (فرقانی، 1382، صص53-52).
7) مؤلفه‌های اجماع و توافق در متن
این مؤلفه‌ها شامل گزاره‌ها، مفاهیم و استعاره‌هایی هستند که متن از طریق آن‌ها درصدد ایجاد توافق و اجماع در مخاطبان برمی‌آید. برخی از این تعابیر ممکن است صادقانه به کار گرفته شوند و پاره‌ای دیگر صرفاً در خدمت مشروعیت سازی و ساکت کردن مخالفان و از میدان بیرون کردن گفتمان رقیب باشند (فرقانی، 1382). وندایک برای توضیح این مقوله میگوید که به‌عنوان‌مثال، دولت‌های غربی از طریق اطلاع‌رسانی شهروندان خود را از عواقب نامطلوب و ناخوشایند مهاجرت آگاه می‌کنند. بدین ترتیب، نگرش شهروندان کشورهای غربی نسبت به مهاجرت متأثر می‌گردد. این نگرش‌ها می‌توانند نیات و انگیزه‌های مردم را برای عمل در جهت موردنظر دولت تحت تأثیر قرار دهد تا یک ناخشنودی دسته‌جمعی علیه مهاجرت ایجاد شود، بدین ترتیب دولت‌مردان می‌توانند حمایت خود را، به پشتوانه اینکه دیگر پشتیبانی عمومی از سیاست‌های آزاد‌منشانه درباره مهاجرت وجود ندارند، بردارند (وندایک، 1382).
8)‌ گزاره‌های اساسی متن
«مفهوم معناشناختی مهمی که در توصیف معنایی به کار می‌رود، گزاره است. گزاره را تقریباً می‌توان ساختار مفهومی یک‌بند تعریف نمود» (گل‌بخشی،1387، ص17). گزارهها کانون متن هستند. به عبارتی، گزاره‌ها عبارات یا جمله‌هایی هستند که معنای اساسی‌ متن بر آن‌ها تکیه دارد و ممکن است مدت‌ها پس از مطالعه متن در خاطر خواننده یا مخاطب باقی بماند. درواقع یک متن از گسترش و بسط گزاره‌های اصلی آن به دست می‌آید. گزاره‌ها، پیام اصلی متن را در خود دارند (فرقانی، 1382،ص54). به عقیده ون‌‌دایک گزاره‌ها در مجموعه انسجام موضعی یک متن قرار دارند. ازاین‌رو در یک متن، باید گزاره‌ها به واقعیات مرتبط باهم دلالت کنند، این ارتباط ممکن است زمانی، شرطی، علی و یا تبعی باشد. به لحاظ مفهومی نیز این گزاره‌ها باهم در ارتباط هستند. کارکرد مشترک گزاره‌ها و رابطه تخصصی آن‌ها نیز به‌نوعی از ویژگی‌های گزاره‌ها است. (وندایک، 1382، صص231-229)
۳-۳- متن موردمطالعه
متن موردمطالعه در این تحقیق متن مکتوب «ویژه برنامه‌های شصتمین سالگرد کودتای ۲۸ مرداد» و مستند «نفت، کودتا و مصدق» در تلویزیون بی‌بی‌سی فارسی است.
درروش تحلیل گفتمان، واحد تحلیل از کلمه فراتر است. واحد تحلیل می‌تواند بر اساس موضوع، شاخص‌ها، اهداف، متغیرها و مؤلفههای تحقیق شامل یک جمله، عبارت، بند، صفحه یا متن کامل باشد (ون‌دایک، 1382، صص33-27). واحد تحلیل در این تحقیق، متن برنامه‌های انتخاب‌شده است.
جامعۀ موردبررسی موردنظر در این پژوهش، مجموعه ویژه‌برنامه‌هایی که به مناسبت شصتمین سالگرد کودتای ۲۸ مرداد توسط شبکه بی‌بی‌سی فارسی تهیه و در فاصله ۲۵ مرداد تا ۱ شهریور پخش شد، همچنین یک برنامه جداگانه (دیدبان) در ۱۵ شهریور و گزارش خبری (گزارش نشست در دانشگاه منچستر) در روز ۱۸ شهریور پخش شد. این ویژه‌برنامه‌ها، برنامه‌های متنوعی اعم از گزارش‌های خبری (مصدق در رسانه‌های آمریکا، مصاحبه با کرمیت روزولت، نگاهی به وقایع ۲۵ تا ۲۸ مرداد 1332، پیامدهای کودتای ۲۸ مرداد)، مصاحبه (به‌عبارت‌دیگر مصاحبه با آبراهامیان، برنامه‌های خبری، گفتگو با عباس میلانی، مازیار بهروز، مایکل برن، اردشیر زاهدی، هدایت متین دفتری، عبدالمجید بیات مصدق)، تعاملی (نوبت شما)، میزگرد (پرگار، صفحه۲ آخر هفته)، فیلم سینمایی و مستند (آپارات)، هنری (تماشا) را شامل می‌شد.
۴-3- حجم نمونه
روث وداک و میر57 در کتاب روش‌های تحلیل گفتمان انتقادی معتقدند که در تحلیل گفتمانی و کیفی، به‌طورکلی، اغلب به نمونههای بسیار کم بسنده می‌شود. تحلیلهای گفتمانی بر قرائت و تفسیر پژوهشگر از متنها متمرکز است و این تمرکزِ ژرف و زمان بر ایجاب میکند که در این نوع تحلیل‌ها، نمونههایی محدود و کوچکی از متنها انتخاب شوند. وندایک نیز انتخاب نمونۀ زیاد را در تحلیل گفتمان منتفی میداند (مهدی‌زاده، 1383،ص174).
همان‌طور که می‌دانیم روش تحلیل گفتمان روشی کیفی است و ازآنجاکه در روش‌های کیفی، عموماً حجم نمونه از طریق یک فرمول یا رابطه آماری به دست نمیآید. در این تحقیق، از بین 27 گزارش و برنامه که با موضوع «کودتای 28 مرداد» مرتبط بود که جزء گزارش‌های «ویژه کودتای 28 مرداد» به‌حساب می‌آمدند، 7 گزارش که گفتمان بی‌بی‌سی بیشترین ظهور و بروز در آنها داشت و مستند «نفت، کودتا و مصدق» با 9 مضمون مرتبط با کودتای 28 مرداد شناسایی و همگی آن‌ها مورداستفاده قرار گرفت.
۵-3- روش نمونه‌گیری
در تحلیل گفتمان متون نوشتاری و شفاهی مانند مطالعه رفتار انسان‌ها، مشاهده مستقیم تمام موارد لازم نیست و محقق مجبور است نمونه‌گیری کند. شیوه نمونه‌گیری در تحلیل گفتمان نیز همچون سایر روش‌های تحقیق است و ممکن است در سطوح و ابعاد مختلف کلمات، عبارات، پاراگراف‌ها، فصول، کتاب‌ها و مانند آن صورت گیرد و به‌تناسب از فنون نمونه‌گیری تصادفی و یا غیر تصادفی استفاده شود. نکته شایان توجه این است که در نمونه‌گیری‌های مربوط به متون مورد تحلیل قضاوت و سوگیری توسط پژوهشگر به وجود می‌آید(فرکلاف، 1991).

مطلب مرتبط :