آفرینش اثر بوده است. (همان:38) لوسین گللدمن به سال1913 در بخارست، پایتخت رومانی پا به زندگی نهاد و تا سال 1970 آثار متعد دی در زمینه فلسفه و جامعه‌شناسی ادبیات خلق کرد. در سال 1956 دکترای ادبیات فرانسه را با رساله خدای پنهان در سوربن گذارند دراین اثر بزرگ، نخستین‌بار مساله هم ارزی اوضاع اقتصادی – اجتماعی با آثار ادبی مطرح شد. در سال 1964 حاصل پژوهش‌هایش در مرکز جامعه‌شناسی ادبیات در دانشگاه بروکسل را به عنوان جامعه‌شناسی ادبیات (دفاع از جامعه‌شناسی رمان) منتشر ساخت. ساختارهای ذهنی و آفرینش فرهنگی، در جامعه معاصر آخرین آثار گللدمن است که در سال‌های (1970-1971) منتشر شد. تمامی آثار گللدمن از نظر جامعه‌شناسی هنر و ادبیات سرمشق و نمونه کامل از دانش امروزی این شاخ جدید علمی است. (فاضلی:119) ایوتادیه، دومین بنیانگذار جامعه شناسی ادبیات را لوسین گللدمن می داند. و معتقد است: «پژوهش‌های پراهمیت گللدمن، شایسته توجه و احترامی بیش از آن است که گاهی مجادله گران شتابزده از خود نشان می دهند.» (پوینده، 15:1390) گللدمن از مارکس متأثر است که می‌ گفت: زندگی اجتماعی تعیین کننده نوع آگاهی است. او در همه پژوهشهایش به زندگی اجتماعی و مناسبات اقتصادی- سیاسی توجه دارد. گللدمن به تحلیل طبقاتی معتقد است. آگاهی ممکن است همان آگاهی طبقاتی باشد. آگاهی واقعی ممکن است گذرا و ناپایدار باشد ولی آگاهی طبقاتی پایدار است، زیرا به ماهیت خود گروه وابسته است.
آگاهی ممکن همان جهان پیش طبقاتی است.
از نظر گلدمن نقش منتقد ادبی همین است که این نوع جهان‌بینی نشان می‌دهد پس نقد معتبری جز نقدی که اثر ادبی را به یک جهان‌بینی ارائه شده به صورت مفاهیم یعنی با فلسفه‌ای مربوط سازد. وجود ندارد.) جهان بینی بر پیکره اثر ادب نیز اثر می‌گذارد. گللدمن بین محتوا و پیکره‌ اثر ادبی تفاوت قائل می شود. از نظر او «محتوای آثار بزرگ به وسیله حداکثر آگاهی ممکن و به طور کلی طبقات اجتماعی تعیین می شود. ولی پیکره آنها طبق محتوای پدیدار می‌گردد که نویسنده یا اندیشمند بیانی سازگار برای آن می‌یابد.» با توضیحی که گللدمن می دهد می توان فهمید، که هنرمند نقش میانجی را ایفا می کند. او فقط می‌تواند صدای طبقات اجتماعی را منعکس کند او جز خلق پیکره و فرم جدید کار دیگری نمی‌کند. (بشردوست، 92:1390) گللدمن معتقد است که «تبیین جامعه شناسی» تحلیل اثر هنری را به پایان نمی‌رساند، بلکه نخستین گام ضروری در راه آن است (پوینده93:1390) با آنکه به نظر او تبیین جامعه شناسی یکی از مهمترین عناصر تحلیل اثر هنری است تصریح می کند که چنین تحلیلی، به بررسی همه جانبه آثار نمی‌پردازد و حتی گاهی به آن نزدیک هم نمی‌شود. به دیده گللدمن تبیین جامعه شناسی فقط یک گام اولیه ضروری به حساب می‌آید. مسئله اساسی،با یافتن مسیری است که در طی آن، واقعیت تاریخی و اجتماعی، از رهگذر احساس فردی آفریننده، در اثر ادبی مورد بررسی بیان شده است گلدمن در جستجوس فرضیه‌ای است که بتواند پیوندی معنادار بین رمان و مهمترین جنبه‌های زندگی اجتماعی که این فرم ادبی بیانگر آن است، برقرار می‌سازد. فرضیه‌ای که او در این دوره می‌سازد چنین است: (به نظر ما فرم رمان، در واقع بر گردان زندگی روزمره در عرصه ادبی است. برگردان زندگی روزمره در جامعه فردگرایی که به زاده تولید برای بازار است، بیان فرم ادبی رمان و رابطه روزمره انسانها با کالاها به طور کلی و به معنایی گسترده‌تر،‌رابطه روزمره انسانها با انسان های دیگر، در جامعه‌ای که برای بازار تولید می‌کند، همخوانی دقیق وجود دارد (عسگری، 55:1387) نظریه دیگر گلدمن درباره فاعل آفرینش‌های فرهنگی و هنری را نه یک فرد بلکه جهان‌بینی یک جمع می‌داند که سرانجام به دست یک فرد با انسجام و شکل هنری ویژه‌ای عرضه می شود (عسگری، 58:1387) برعکس، ساختارهایی را که آگاهی جمعی به شیوه‌ای نسبی و ابتدائی پرورده است، از درجه انسجام بسیار
الف: دیدگاهی که صرفاً به فرد توجه دارد. گسترده‌ای بهرمند می‌سازد(پوینده، 22:1390) گلدمن در کتاب جامعه‌شناسی ادبیات نیز تاکید می‌کند که این افراد نیستند که به آفرینش‌های هنری دست می‌یازند، بلکه گروه یا طبقات اجتماعی هستند که چنین نقش را ایفا می‌کنند «یک فرد هرگز نمی‌تواند به تنهایی ساختار ذهنی منسجمی را ایجاد کند که به آنچه جهان‌نگری یک گروه یا طبقه اجتماعی نامیده می‌شود، منطبق باشد. فقط گروه اجتماعی می‌تواند چنین ساختاری را بپروراند، فرد صرفاً می‌تواند انسجام بیشتری به آن بدهد و آن را به عرصه آفرینش تخیل و عرصه اندیشه مفهومی (عرصه فلسفه) و غیره بکشاند» از این روست که گلدمن می‌گوید:(آفرینش ادبی) و هنری فقط در جایی وجود دارد. که جستجوی ارزشی‌های کیفیتها فوق فردی و تمایل به فراتر رفتن از فرد در میان باشد. (بشر دوست، 91:1390) او بیان می‌دارد رابطه ضروری میان زندگی اجتماعی و آفرینش ادبی، به محتوای این دو بخش از واقعیت بشری مربوط نمی‌شود، بلکه فقط ساختارهای ذهنی را در بر می‌گیرد، یعنی مقوله‌هایی که آگاهی تجربی گروه اجتماعی و جهان تخیلی آفریده و سنجیده را به طور همزمان به وجود می آورد، این ساختارهای ذهنی، پدیده‌هایی اجتماعی‌اند و نه فردی و به عرصه تعلقی و محتوا و بینش های آگاهانه یا ایدئولوژی آفریننده مربوط نمی‌شود بلکه آنچه «آفریننده اثر» می‌بیند و آنچه احساس می‌کند، تعلق دارند. (پوینده، 57:1390)او معتقد است در خلق اثر سه دیدگاه وجود دارد:
ب: دیدگاهی که فرد را به پدیده فرعی و تبعی تقلیل می دهد.
ج: دیدگاهی که نسبت فرد و جامعه دیالیکتیکی می‌بیند جمع را باید آفریننده واقعی اثر به شمار آورد. ولی این جمع چیز دیگری جز شبکه پیچده ای از مناسبات میان افراد نیست. (بشر دوست، 93:1390) او در مقابل این سوال که آفریننده واقعی اثر چه کسی است، مسئله، طبقات اجتماعی و ساختار اجتماعی را مطرح می‌کند و نویسنده را نماینده همان طبقه اجتماعی می‌داند که از آن برخاسته است یا به هر دلیل به آن طبقه گرایش دارد. در این صورت اثری که نویسنده می‌آفریند نشان دهنده جهان‌بینی آن طبقه خاص است. به نظر گالدمن، تفکرات و برداشت های یک گروه اجتماعی یا گروه بزرگتر از آن به مانند اندیشه مردمان یک کشور در برهه ای مشخص از تاریخ، همواره در حال تکامل و پیشرفت است، این انسجام در فکر و اندیشه گروه اجتماعی را گلدمن «جهان‌نگری» می نامد. نویسنده و شاعر در آفرینش فرهنگی تابع نیات همین طبقات اجتماعی است. او جهان انتزاعی و خیالی را که هیچ ریشه‌ای در واقعیت ندارد. خلق نمی‌کندبلکه واقعیتی تخیلی می‌آفریند که نسبتی مستقیم با واقعیت اجتماعی دارد. این واقعیت اجتماعی، عرصه ای است که نویسنده در پیرامون آن زندگی می‌کند و فقط فرم هنری رمان است که این واقعیت صریح اجتماعی را به پدیدهای زیباشناختی تبدیل می‌کند. (عسکری، 58:1387) اصطلاح دیگری که گلدمن در نوشته‌هایش مکرراً از آن استفاده می‌کند «ساختار معنادار» است. این اصطلاح علاوه بر اینکه بر وحدت اجزا در یک اثر تاکید می کند و میان اجزا و کلیت یک اثر رابطه‌ای متقابل را نشان می دهد. به معنای ساختار درونی اثر در نحوه باز تا باندن جهان‌بینی مستتر آن نیز هست. یعنی اینکه جهان‌نگری فلان طبقه یا گروه‌ اجتماعی چگونه در اثر ادبی به عنصر سازنده جهان تخیلی متن تبدیل شده است. این مبحث نیز در واقع همان نمایندگی اثر ادب از ایدئولوژی خاصی یک گروه اجتماعی است که به زبانی دیگر و با اصطلاحات ساختگرایی تکوینی بیان شده است.
این مفهوم ریشه در دیدگاه مارکسیستی دارد که معتقد است ادبیات فلسفه، در سطوح مختلف، بیان نوعی جهان‌بینی است و جهان بینی اصول و مقولاتی اجتماعی هستند و نه فردی و شخصی. بنابراین منتقد، باید از محتوای متن فراتر برود (عسگری، 58:1387) گلدمن آثار متنوعی نوشته است که وجه اشتراک همه آنها این است که او همواره به ساختگرائی تکوینی و هم ارزی و هم‌خوانی آثار هنری با ساختارهای اجتماعی توجه دارد «ساختگرایی تکوینی، بررسی منش تاریخی – اجتماعی دلالت‌های عینی زندگی عاطفی و عقلانی فرد آفریننده است» «نخست باید ساختار اثر را فهمید و سپس این ساختار را در ساختار اقتصادی – اجتماعی جای دارد.» گلدمن می گوید: «می‌توان در متن ماند و اثر را فهمید او می‌کوشد. دیالکتیک بین متن و طبقه اجتماعی را دریابد. از نظر گلدمن، نه افراد بلکه این طبقات و گروه اجتماعی هستند که اثر را خلق می‌کنند. گروهها هر یک دارای. «جهان بینی مخصوص به خویش اند. منتقد باید بتواند این جهان‌بینی را دریابد. «جهان‌بینی» چیست؟ مجموعه آرزوها، احساسها و اندیشه‌هایی که اعضای گروه و بیشتر افراد طبقه‌ای را به هم می‌پیوندد و آنها را در برابر گروه یا طبقه دیگری قرار می‌دهد، یکپارچگی هر اثر ارجمند بستگی به این جهان بینی دارد. (بشر دوست، 90:1390) در نظر گلدمن کاربرد روش دیالیکتیکی – یعنی ساخت گرایی تکوینی – در بررسی جامعه بیش از هر چیز به معنای دریافت پدیده‌های اجتماعی در تاریخ‌مندی آنهاست. دانش انضمامی پدیده‌های انسانی فقط در قالب جامعه‌شناسی تاریخی یا تاریخ جامعه‌شناسی امکان‌پذیر است. از دیدگاه گلدمن هیچ یک از پدیده‌های انسانی اعم از اقتصادی، اجتماعی، سیاسی یا فرهنگی، جمعی یا فردی، مادی یا معنوی دریافت پذیر و تشریح شدنی نیستند مگر در بستر فرایند تاریخی گسترده‌تری که آن‌ها را در بر می گیرد. فرایندی که گذشته یا حال محدود نمی‌شود. و رو به آینده دارد. او معتقد است دریافت معنا و تشریح سیر تکوین حرکت‌های تاریخی، تسلط بر طبیعت و آفرینش فرهنگی جز بر مبنای فاعل جمعی و یا به عبارت دقیق‌تر فرا فردی ممکن نیست. (پوینده، 40:1390) گلدمن خاطر نشان می‌سازد که زبان و ساختار و مناسبات تولیدی فاعل نیستند و هیچ گاه چیزی نیافریده‌اند انسان‌ها هستند که در مجموعه‌ای از مناسبات ساختارمند درگیرنده و تاریخ را می‌سازند. انسان‌ها هستند که در یک کردار سراپا ساختارمند زبان می‌آفرینند، انسان ها هستند که در مناسبات تولیدی از ساختارهای مشخص عمل می‌کنند، عمل را دگرگون می سازند و مناسبات تولیدی و ساختارها را تغییر می دهند روش پژوهشی لویس گلدمن« ساختگرایی تکوینی» است: فرضیه بنیادین ساختارگرایی تکوینی این است که هر رفتار انسانی کوششی است برای دادن پاسخی با معنا به وضعیتی معین و از همین رهگذر، ایجاد تعادلی میان فاعل عمل و موضوعی که عمل بر آن واقع شده است. (همان:56) ساختگرایی تکوینی لویس گلدمن با وجود گرایش مارکسیستی، به مسائل خاص زیباشناسی توجه دارد فرضیه بنیادی او این است که خصلت جمعی آفرینش ادب حاصل آن است که ساختارهای جهان آثار با ساختارهای ذهنی و برخی از گروههای اجتماعی، هم خواننده و با آنها رابطه‌ای درک پذیر دارند. (اسکارپیت، 16:1388) از جمله کسانی که در تاریخ جامعه‌شناسی هنر و ادبیات یا به نحو خاصی به او توجه کرد. میخائیل باختین، زبان شناس و فیلسوف برجسته شوروی (سابق) است (فاضلی،116:1387) رومان یا کوسبون در پیشگفتار خود بر کتاب معروف باختین «مارکسیسم فلسفه و زبان» می‌نویسد: «در این کتاب همه چیز از همان صفحه اول سخت مایه شگفتی می شود تازگی و اصالت محتوای آن، تمام خوانندگان بهره‌مند از ذهن باز را بیش از همه غافلگیر می کند. این اثر پیشگام یافته‌های امروزی در عرصه زبان شناسی اجتماعی محسوب می‌شود و به ویژه از پژوهش‌هایش نشانه شناسی کنونی پیش می‌گیرد. (پوینده، 44:1390) باختین را چهره اصلی گذار از فرمالیسم به ساختار گرایی دانسته‌اند. اما تأثیر او بر نظریه ادبیات بیش از این دوره بوده است. تزوتان تودورف، باختین را مهمترین اندیشمند شوروری در گستره علوم انسانی و بزرگترین نظریه پرداز ادبی سده بیستم دانسته است. (عسگری، 58:1387) باختین بررسی ادبیات را مستقل از مجوعه فرهنگی یک دوران تا خوشایندی می داند. اما در تحلیل ادبی به نظر او زیان‌برتر از آن، این است که ادبیات در چهارچوب صرف دوران آفرینش محبوس کنیم، در حالی که سر چشمه‌های آثار بزرگ ادبی در گذشته ریشه دارد. «بسنده کرده به درک و تشریح اثر بر مبنای زمانه‌اش، بر مبنای اوضاع دوره بی‌واسطه پیدایش در حکم آن است که راه دستیابی به ژرفای معنای آن را برای همیشه به روی خود ببندیم (همان:60) باختین اساس «منطق مکالمه» را پایه نهاد.«منطق مکالمه» و ساخت بینا متنی است. هر سخن (به عمد یا غیر آگاهانه) تا سخن‌های پیشین که موضوع مشترکی با هم دارند با سخن‌های آینده که به یک معنا پیشگویی و واکنش به پیدایش آنهاست. گفت و گو می کند آوای هر متن در این «هم سرایی» معنا می‌یابد. این نکته تنها درباره ادبیات صادق نیست. بلکه در حق هر شکل سخن، کارایی دارد. فرهنگ به این اعتبار، مکالمه‌ای است میان انواع سخن در میان انواع بیان هنری و رمان شکلی است که این همسرایی یا چند آوایی را بهتر بازتاب داده است. باختین هر گز نپذیرفت که بتوان متن را در گست از «تعین‌های اجتماعی» شناخت باور او به گونگی آوایی در هنر، مانع از آن می‌شد. که متن را در جدایی و گست از تکامل اجتماعی و تاریخی بررسی کردند. او معتقد بود که در ارتباط کلامی اگر بیرون از مناسبتی که به موقعیت شخص دارد. قرار گیرد هرگز نمی تواند شناخته و تشریح شود (فاضلی: 116) ایوتادیه سومین بنیانگذار جامعه‌شناسی ادبیات را میخائیل باختین می‌داند. به نظر او،

مطلب مرتبط :   معنوی، حقوق، ، حیثیت، فرانسه، مصادیق