<br />

گزارشگر: صحنه‌هایی تاریخی از آن روز. کودتایی که کلید پیروزی‌اش در دست این جمعیت بود. حمایت از شاهی که به بغداد و ازآنجا به رم گریخته بود. سه روز پس از اولین کودتای نافرجام نظامی، سؤال اما اینجاست، کار کار که بود؟ اگر تخم کودتا را نیروهای خارجی کاشتند، خیلی‌ها می‌گویند نیروهای داخلی آن را برداشتند. روحانیت سنتی، حزب توده چماق به دست‌ها و دربار شاهنشاهی این‌ها همگی در آن روزهای سرنوشت‌ساز در سقوط دولت ملی مصدق نقش داشتند. نیروهایی که بعضی‌هاشون به خارج وصل بودند، بعضی‌‌هاشون هم با مصدق و جبهه ملی سر جنگ داشتند. حزب توده دست‌کم در سال اول نخست‌وزیری دولت مصدق با او سر سازگاری نداشت و او را مورد تندترین حملات قرار می‌داد.
مازیار بهروز، استاد تاریخ معاصر خاورمیانه در دانشگاه ایالتی سانفرانسیسکو: به ریشه‌های قاجاری و زمین‌داری‌اش و فئودالی‌اش حمله می‌کردند، روباه مکار، طرفدار زمین‌داران، طرفدار امپریالیسم آمریکا، در برابر امپریالیسم انگلیس این‌رو جایگزین اون بکند و حتی فحاشی‌های شخصی، کاریکاتور غیره و ذالک خیلی توهین‌آمیز بود. مصدق معمولاً جوابشان را نمی‌داد. می‌گذاشت حرفشان را بزنند.
حزب توده رفته‌رفته با مصدق همراه شد. افسران حزب در لو دادن و خنثی کردن مرحله اول عملیات آژاکس سهیم بودند. عملیات مشترک سازمان‌های اطلاعاتی آمریکا و بریتانیا در براندازی دولت مصدق. هرچند در آن روزهای سرنوشت‌ساز به بیراه رفتند.
علی خدایی، عضو سابق کمیته مرکزی حزب توده: این دوره 25 تا 28 مرداد، این چند روز، چپ‌روی‌هایی انجام می‌شود توسط سازمان جوانان حزب هیجانی که در جامعه بوده نسبت به رفتن شاه و سقوط شاه. این یک واقعیت است که مردم خودشان رو هم آمدند به میدان، حمله کردند به مجسمه‌ها، شعار جمهوری دموکراتیک دادن یک‌چیز بسیار خطرناکی بود آن موقع، به نفع مصدق نمی‌توانست باشد.
بهروز: شعار جمهوری دموکراتیک، یعنی اینکه ایران را کمونیستی می‌کنیم. مصدق همچین اجازه‌ای نداشت و نمی‌خواست بکند. اصلاً همچین هدفی نداشت. بنابراین اتفاقی که افتاد این بود که مصدق از طرفداران خودش و جبهه ملی و حزب توده خواست که از خیابان‌ها بیرون بروند. گفت این را جمع کنید من ارتش را می‌آورم. غافل از اینکه ارتش خودش عامل کودتاست.
روحانیت سنتی شاید مهم‌ترین نقش را در این کودتا ایفا کرد. چهره‌های سرشناسی مثل آیت‌الله بهبهانی، آیت‌الله بروجردی و به‌خصوص آیت‌الله ابوالقاسم کاشانی که کم‌کم راهشان را از مصدق جدا کردند و در مقطعی هم رودرروی او ایستادند. چرایی این موضوع هنوز دقیقاً معلوم نیست. بعضی‌ها می‌گویند روحانیت از ترس نفوذ کمونیست و حفظ بقای خودش چنین موضع‌گیری‌ای کرد. بعضی‌ها هم می‌گویند در آن زمان ارتباطاتی با سی‌آی‌ای آمریکا داشت. بعضی سهم خواهی کاشانی از قدرت را ریشه بروز اختلاف بین او مصدق می‌دانند. ولی این اختلافات چه نقشی در سقوط دولت مصدق داشت؟
داریوش بایندر، نویسنده کتاب «ایران و سیا»: در درجه اول این نقش قاطعانه بود برای اینکه اگر آن‌ها دخالت نکرده بودند واقعه لااقل در آن روز اتفاق نمی‌افتاد. دوم اینکه آن‌ها با کارشان با توطئه‌ای که در آن موقع در جریان بود، توطئه آژاکس، ارتباطی نداشتند و مستقلاً از آن‌ها عمل کردند. سوم اینکه یک عمل واکنشی بود به روندی که بعد از خروج شاه از ایران آغاز شد به آن می‌خواستند اعتراض کنند و آن هم‌تغییر نظام به جمهوریت؛ به این معنی که مردم را به خیابان ریختند نیروهای انتظامی از سرکوبی مردم سرباز زدند و بعدازظهر آن روز هم نیروهای رزمی، طرفدار شاه وارد عمل شدند که زدوخوردهای شدید و تلفات جانی زیاد دولت سقوط کرد.
روی دیگر سکه اما منابعی است که از روابط پشت پرده بعضی از روحانیون با عوامل خارجی کودتا حکایت دارد، ازجمله سند ۲۰۰ صفحه‌ای سی‌آی‌ای آمریکا.
باور ما این است که تقریباً همه‌ی رهبران بزرگ مذهبی با هواداران زیاد به‌شدت مخالف مصدق هستند. شبکه‌ی محلی آمریکا و شبکه‌ی انگلیسی اس‌آی‌اس63 دارای تماس‌های مستحکم با چنین رهبرانی هستند.
مصدق: تصدیق می‌فرمایید که آشتی گرگ با میش، بههیچوجه مناسبت ندارد.
واشنگتن بودجه‌ی هنگفتی را به عملیات براندازی محمد مصدق اختصاص داده بود.
کرمیت روزولت، مأمور اشد سیآیای و از طراحان کودتا: ما معادل یک‌میلیون دلار پول به ریال داشتیم، ولی فقط معادل هفتاد هزار دلارش را خرج کردیم. مقداری به مأموران اصلیمان دادیم، می‌گفتند خیلی لازم نیست کلاً هفتاد هزار دلار خرج شد که به مهره‌های کلیدی داده شد. فکر می‌کنم بیشترش را در زورخانه‌ها خرج کردند، به پهلوانهای زورخانه دادند. آن‌ها تظاهرات را هدایت کردند.
شاید منظور کرمیت روزولت اسم‌های آشنایی مثل شعبان جعفری باشد و نوچه‌هایش. اسمهایی که با تاریخ معاصر ایران گره‌خورده.
شعبان جعفری، زورخانه‌دار: ما با کاشانی بودیم. من همیشه طرفدار کاشانی زیادتر بودم، خانه‌ی او هم بیشتر میرفتم؛ که روزی که به‌حساب ما رفتیم خانه‌ی کاشانی، کاشانی را ببینیم. آیت‌الله کاشانی گفت که بروید که شاه دارد از مملکت خارج می‌شود، بروید نگذارید از مملکت بیرون رود.
چماق داران و بزن بهادرهایی که هرکدام در یک گروه و دار و دسته بودند.
هما سرشار، نویسنده کتاب «خاطرات شعبان جعفری»: شعبان جعفری با آیت‌الله کاشانی رابطه‌ی نزدیک داشت، جزء نوچه‌ها و یا اطرافیان آیت‌الله کاشانی بود و با بالا و پایین رفتن آیت‌الله کاشانی موقعی که با دکتر مصدق خوب بود، او هم حمایت می‌کرد از دکتر مصدق موقعی که بینشان به هم خورد دستور داد که بروند به خانه‌اش بریزند، موقعی که آشتی کردند از او حمایت می‌کرد، البته آن روز ۲۸ مرداد در زندان بود ولی طبق گفته‌ها و همین‌طور تحقیقاتی که من کردم از داخل زندان گروهی را در بیرون، داخل شهر تهران هدایت می‌کرد.
رد پای سیا در ایجاد نارضایتی‌های عمومی در بعضی از اسناد دیده می‌شود. در سخت‌ترین روزها برای دولت ملی. روزهایی که ایران زیر فشار تحریم‌های نفتی از سوی بریتانیا و متحدانش کمر خم کرده بود. کودتا پیروز شد و ایران ناباورانه به تماشای سقوط دولت ملی نشست. رهبر جنبش ملی نفت مغلوب شد و خانه‌اش زیر آتش نظامیان و کودتاگران به ویرانه‌ای تبدیل شد.
استخراج اطلاعات گزارش ششم:
واژگان:
مثبت: کلید پیروزی، حفظ بقا، قاطعانه؛
منفی: تخم کودتا، سرنوشتساز، سقوط، تندترین حملات، زمینداری، فئودالی، روباه مکار، طرفدار زمین‌داران، طرفدار امپریالیسم آمریکا، فحاشیهای شخصی، کاریکاتور، توهینآمیز، چپرویها، رفتن شاه، سقوط شاه، جمهوری دمکراتیک، چهرههای سرشناس، سهمخواهی قدرت آشتی گرگ با میش بودجهی هنگفت، عملیات براندازی، مهرههای کلیدی، زورخانهها، پهلوانها، تظاهرات، چماقداران، بزن بهادرها، نوچهها، داخل زندان، نارضایتیهای عمومی، فشار تحریمهای نفتی؛
خنثی: ریشههای قاجاری؛
افراد و نهادها:
مصدق: قاجاری؛
آمریکا: سازمان اطلاعاتی آمریکا و بریتانیا، شبکه محلی آمریکا، کرمیت روزولت، مأمور ارشد سیا؛
انگلیس: شبکه انگلیسی اس‌آی‌اس؛
شاه: چماق به دست‌ها، دربار شاهنشاهی؛
آیت‌الله کاشانی: روحانیت سنتی آیت‌الله بهبهانی، آیت‌الله بروجردی، آیت‌الله ابوالقاسم کاشانی، زورخانه؛
حزب توده: افسران حزب، سازمان جوانان حزب؛
قطب‌بندی:
ارزش‌های منتسب به دکتر مصدق و جبهه ملی:
– مصدق همچین اجازه‌ای نداشت و نمی‌خواست بکند اصلاً همچین هدفی نداشت.
– مصدق معمولاً جوابشان را نمیداد. می‌گذاشت حرفشان را بزنند.
– رهبر جنبش ملی نفت مغلوب شد و خانه‌اش زیر آتش نظامیان و کودتاگران به ویرانه‌ای تبدیل شد.
ارزش‌های منتسب به آمریکا:
– واشنگتن بودجهی هنگفتی را به عملیات براندازی محمد مصدق اختصاص داده بود.
– ردپای سی‌آی‌ای در ایجاد نارضایتی‌های عمومی در بعضی از اسناد دیده می‌شود.
ارزش‌های منتسب به انگلیس:
– روزهایی که ایران زیر فشار تحریم‌های نفتی از سوی بریتانیا و متحدانش کمر خم کرده بود.
ارزش‌های منتسب به شاه و نیروهای طرفدار سلطنت‌:
– کودتایی که کلید پیروزی‌اش در دست این جمعیت بود، حمایت از شاهی که به بغداد و ازآنجا به رم گریخته بود.
– ارتش خودش عامل کودتاست.
– بیشترش را در زورخانه‌ها خرج کردند به پهلوان‌های زورخانه دادند.
ارزش‌های منتسب به آیت‌الله کاشانی و نیروهای مذهبی:
– روحانیت سنتی شاید مهم‌ترین نقش را در این کودتا ایفا کرد
– آیت‌الله ابوالقاسم کاشانی که کم‌کم راهشان را از مصدق جدا کردند و در مقطعی هم رودرروی او ایستادند.
– بعضی‌ها می‌گویند روحانیت از ترس نفوذ کمونیست و حفظ بقای خودش چنین موضع‌گیری‌ای کرد. بعضی‌ها هم می‌گویند در آن زمان ارتباطاتی با سی‌آی‌ای آمریکا داشت.
– بعضی سهم خواهی کاشانی از قدرت را ریشه بروز اختلاف بین او و مصدق می‌دانند.
– روی دیگر سکه اما منابعی است که از روابط پشت پرده بعضی از روحانیون با عوامل خارجی کودتا حکایت دارد.
– باور ما این است که تقریباً همه رهبران بزرگ مذهبی با هواداران زیاد به‌شدت مخالف مصدق هستند. شبکه محلی آمریکا و شبکه انگلیسی اس‌آی‌اس دارای تماس‌های مستحکم با چنین رهبرانی هستند.
– شعبان جعفری: ما با کاشانی بودیم، من همیشه طرفدار کاشانی بودم.
– آیت‌الله کاشانی گفت بروید که شاه دارد از مملکت خارج می‌شود بروید نگذارید از مملکت بیرون رود.
– شعبان جعفری با آیت‌الله کاشانی رابطه نزدیک داشت. جزو نوچه‌ها و یا طرفداران آیت‌الله کاشانی بود.
ارزش‌های منتسب به حزب توده و کمونیست‌ها:
– حزب توده دست‌کم در سال اول نخست‌وزیری دولت مصدق با او سر سازگاری نداشت و او را مورد تندترین حملات قرار می‌داد
– حزب توده رفته‌رفته با دکتر مصدق همراه شد.
– افسران حزب در لو دادن و خنثی کردن مرحله اول عملیات آژاکس سهیم بودند.
– شعار رجمهوری دمکراتیک یعنی ایران را کمونیستی میکنیم.
استناد:
مازیار بهروز استاد تاریخ معاصر خاورمیانه در دانشگاه ایالتی سانفرانسیسکو، علی خدایی عضو سابق کمیته مرکزی حزب توده، داریوش بایندر نویسنده کتاب «ایران و سیا»، کرمیت روزولت مأمور ارشد سیا و از طراحان کودتا، شعبان جعفری زورخانه دار، هما سرشار نویسنده کتاب خاطرات شعبان جعفری، سند 200 صفحه‌ای سیآیای آمریکا؛
پیش‌فرض:
– گروههای مختلف داخلی و خارجی در براندازی دولت دکتر مصدق به یک اندازه سهیم بودند.
– رفتار حزب توده از روی عقلانیت و منطق نبود.
– تهمتهایی که حزب توده به دکتر مصدق میزد، دروغهایی بی‌پایه و اساس بود.
– دکتر مصدق از روی بزرگواری و بزرگمنشی درصدد پاسخ به اتهامات حزب توده نبود.
– دکتر مصدق با نظرات و عملکرد حزب توده موافق نبود.
– عملکرد حزب توده در فاصلهی 25 تا 28 مرداد به ضرر دکتر مصدق تمام شد.
– گروه‌های مذهبی و روحانیون به خصوص آیت‌الله کاشانی در توطئه علیه دکتر مصدق نقش فعال و ویژه‌ای داشتند. آیت‌الله کاشانی با سی‌آی‌ای و اس‌آی‌‌اس در براندازی دکتر مصدق همراهی و همکاری داشت.
– شعبان جعفری به خاطر طرفداری از آیت‌الله کاشانی مخالفت وی با دکتر مصدق در کودتا شرکت داشت.
– شعبان جعفری و افرادش نه لات و اوباش، بلکه پهلوان و زورخانهدارهای تهران بودند که نگران مذهب و کشور ایران بودند.
– دکتر مصدق، رهبر بلامنازع و منحصربهفرد جنبش ملیکردن نفت بود.
– دکتر مصدق در راه مبارزه از خانه و موقعیت و مقام خود گذشت.
– آیتالله کاشانی فردی قدرتطلب بود.

مطلب مرتبط :   کمیسیون، نفت، دولتها، وگاز، حقوق، گزارشگر

دلالت‌های ضمنی:
تداعی:
– فرار شاه در زمان کودتا، تداعیکنندهی فرار شاه در آخرین روزهای حکومتش در دیماه 57 است.
– ادعای شاه و اطرافیانش دربارهی اینکه کودتا یک قیام ملی بوده، در این گزارش تداعی میشود.
– ادعاهایی که در این گزارش به آیتالله کاشانی در مورد پشت کردن به نهضت ملی کردن صنعت نفت نسبت داده میشود، یادآور ادعاهایی است که از ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی، گروههای مخالف و معاند جمهوری اسلامی نسبت به موضعگیریهای حضرت امام داشتند؛ اینکه امام به گروههای دیگر پشت کرد و حق سایرین را در نظر نگرفت.
اجماع:
– نویسندهی گزارش در تلاش است با طرح مسائلی همچون اینکه روحانیون برجسته، در کودتا نقش داشتند و یا پررنگ کردن نقش نیروهای داخلی، از اهمیت و حساسیتی که در رابطه با عوامل خارجیِ انگلیسی و آمریکایی در کودتای 28 مرداد وجود دارد، بکاهد یا لااقل سهم مساوی برای هر دو گروه در نظر بگیرد. گزارشگر به بهانهی برشمردن عوامل داخلی، نقش روحانیون به‌خصوص آیتالله کاشانی را در موفقیت کودتا بسیار برجسته نشان میدهد تا جایی که نقش این عامل را نه در تنها گذاشتن دکتر مصدق و پشت کردن به نهضت، بلکه در همکاری با سیا و عوامل بیگانه محرز می‌داند. وی برای اثبات ادعای خود به تصویری از سند اسآیاس و صحبتهای شعبان جعفری استناد میکند که وی در آن به‌صراحت از همکاری با رهبران مذهبی میگوید. جعفری خود را مطیع اوامر و طرفدار سرسخت آیتالله کاشانی نشان میدهد. بنابراین برای مخاطب هیچ شک و شبهه‌ای در مورد همکاری آیتالله کاشانی با سیا در جریان کودتای 28 مرداد باقی نمیماند.
گزاره‌های اساسی:
– اگر نیروهای خارجی طراح کودتا بودند، نیروهای داخلی مجری آن بودند. بدون وجود آنها کودتا امکانپذیر نبود.
– شعار جمهوری دمکراتیک از سوی حزب توده به ضرر مصدق تمام شد.
– دولت

مطلب مرتبط :   مصلحت، مصالح، شیعه، عقل، فقه، احکام