فاطمیان و دولت شکل گرفته توسط آنها مهمترین بخش تاریخ اسماعیلیان می باشند. آنها دولت قدرتمندی با انتساب خود به حضرت فاطمه (س) در کشور مغرب و بعد در مصر شکل دادند و به مدت حدود 250 سال (297 – 567 هـ) در سراسر شمال آفریقا حکومت کردند.214 حکومت فاطمیان تمدنی بزرگ بود که همراه با علوم گوناگون و آداب و رسوم زیادی بود. آنها به جنبه های گوناگون فرهنگی دینی یک حکومت اهمیت می دادند. فاطمیان بر خلاف دیگر تفکر اسماعیلی که قرامطه بود هیچ گاه در اجرای شریعت دچار تزلزل نشدند و می توان گفت که امامان فاطمی یک حکومت کاملا اسلامی برپایه شریعت مختص به خود تشکیل دادند. بعد از روی کار آمدن فاطمیان تجربه های اباحی گرانه همانند آنچه قرمطیان داشتند، جایز شمرده نشد و قیامت و حوادث عصر قائم به آینده دور موکول شد وسلسله ای کامل از امامان در نظر گرفته شد. گرچه اندیشه های قیامت کلاً کنار گذاشته نشد، اما تا رسیدن زمان آن رعایت شرع اسلامی برای اسماعیلیان واجب بود.215 بعضی قائلند اسماعیلیان از لحاظ اجتماعی‏ و به دلیل باز کردن جائی در میان سایر مسلمین که‏ اکثریت را تشکیل می‏دادند، مجبور شدند که به صورت ظاهر تن به شریعت دهند و کتابهائی امثال دعائم الاسلام تألیف‏ کنند.216 نقل شده که در زمان دولت فاطمی عامه مردم بر علوم متعلق به اهل بیت اقبال پیدا کرده بودند و مذهب فاطمی که فقه اسماعیلی را نمایندگی می کرد، را پذیرفته بودند. در این میان به پیروان مذاهب اهل سنت نیز اجازه داده شده بود، که در مساجد و حجره ها حلقات علمی خود را داشته باشند و فقه تدریس کنند در حالی که با فقه اسماعیلی مخالفت هایی داشت.217 در این بخش ابتدا تحلیلی کلی از رفتار ائمه فاطمی بیان کرده و بعد به طور اجمالی به بررسی فرامین و رفتارهای شریعت محور هرکدام از آنها می پردازیم. و در ادامه به نقل نظر اندیشمندان فاطمی در باب فقه و شریعت و عملکرد آنان همچون قاضی نعمان، می پردازیم.
3-1 نقش خلفای فاطمی در ترویج و التزام به شریعت
نخستین خلفاى فاطمى از جهت آن که مذهب و مکتب فقهىِ اسماعیلىِ متمایزى نداشتند، در عمل، با یک مسئله بنیادى مواجه بودند. این نیاز از آغاز تأسیس دولت فاطمى محسوس بود و فاطمیان تدریجاً در رفع آن کوشیدند. تدوین احکام اسماعیلى در واقع از زمان مهدى، اولین خلیفه فاطمى، که در سال 297 هجرى در افریقیه به قدرت رسید، آغاز گردید و از همان زمان، تعالیم فقهى شیعى و سنن اهل بیت براى اولین بار در شمال آفریقا به عمل گذاشته شد. تدوین و ترویج مذهب یا مکتب فقهى اسماعیلى عمدتاً نتیجه فعالیت هاى قاضى نُعمان است که رسماً از جانب چهارمین خلیفه فاطمى، المعزّ، مأموریت یافت تا جامع فقه اسماعیلى را فراهم آورد.218 درباره خلفای فاطمی نویسندگان شیعی معتقد هستند که آنها مادامی که سر کار بودند کمال مواظبت را در رعایت احکام شرعی داشتند. خلفای فاطمی همیشه پیروی از قرآن و سنت و عمل کردن به ظواهر عبادات را واجب می دانستند و بعد از عمل به ظاهر، پایبندی به باطن را نیز مورد نظر قرار می دادند. بر خلاف آنچه بعضی مورخین سنی مذهب و طرفدار خلافت عباسی به فاطمیان نسبت داده اند آنها در هیچ موقع عبادتی را باطل و بیهوده نشمردند. اگر فاطمیان عبادات را باطل حساب می کردند، معز امام فاطمی دستور به تالیف کتاب «دعائم الاسلام» را نمی داد. به نحوی که ابتدا این کتاب نوشته شد و بعد قاضی دست به تالیف «تاویل الدعائم» زد. و یا اینکه کتاب «مجالس المستنصریه» در عهد مستنصر دیگر امام فاطمی نگاشته نمی شد. کتابی که ابتدا به ظاهر عبادات می پردازد و بعد از تاویل آنها سخن می گوید. اگر خلفای فاطمی تعلق خاطری به ظاهر شریعت نداشتند، حمیدالدین کرمانی به مصر دعوت نمی شد تا در زمانه الحاکم بامرالله سخن از عبادتین و عبادت علمی و عملی بزند تا داعیان جُددین اطراف حاکم را ساکت نماید. شاهد دیگری که می توان گفت برخورد امام فاطمی با کسانی بود که ظاهر شریعت را ترک می کردند. به طور مثال در جریان دعوت اولیه اسماعیلیان نخستین، علی بن فضل در یمن به اباحه گری روی آورد که با مخالفت مرکزیت دعوت مواجه گشت و حسین بن فرح برای دفع غائله او به یمن فرستاده شد.219 کسی که دعوت فاطمی را اجابت می کرد باید عهدنامه ای به نام «عهد الاولیاء» را گفته و شهادت می داد: «شهادت بده که به جز خدا معبودی نیست و محمد بنده و رسول اوست و شهادت بده باینکه بهشت و جهنم مرگ و بعث همه حق هستند. اقرار کن که در اوقات معینه نماز برپاداری، زکات بدهی و حج بروی و به زیارت قبر پیامبر مشرف بشوی و در راه خدا جهاد کنی و پایبند به فرائض ظاهری و باطنی خدا و رسول باشی».220 در سازمان دعوت اسماعیلیان نیز از جمله تعالیمی که به داعیان داده می شده، تعالیم ظاهری همچون فقه بوده است.221 اما عباسیان نظر دیگری داشتند. قادر، خلیفه عباسی که در دوران وی خلافت عباسیان بعد از مرگ عضدالدوله رونق گرفته بود، در محفلی رسمی در 402 ه که با حضور علما، فقها، قضات و نیز بزرگانی، هم چون شریف رضی و سید مرتضی، ابوحامد اسفراینی، شیخ عراق و امام شافعیه در قرن پنجم، تشکیل یافته بود، بیانیهای منتشر کرد: فاطمیان برادران کفار و داعیان ایشان، خوارج هستند و نسب آنها به امیرالمومنین، علی بن ابی طالب نمیرسد؛ خداوند درباره این فرد که در مصر ظاهر شده و ملقب به الحاکم است، به پستی و فساد حکم میکند و او و حاکم فاطمی قبل از او، همه پلید و نجس هستند؛ ایشان کفار فاسق و زندیقهایی هستند که حدود الهی را تعطیل و محرمات خدا را حلال شمردهاند … این بیانیه به امضای افراد حاضر در آن مجلس رسید.222 همچنین سلطان محمود غزنوی نامهای به قادر فرستاد و فقهای ری و شیعیان، خصوصا اسماعیلیه را به عدم اجرای فرایض، مثل نماز، زکات و… متهم و اظهار کرد که ایشان به روز قیامت و ملائک اعتقاد ندارند و بین حرام و حلال فرقی نمیگذارند. سلطان محمود در پایان نامه آورده است که خداوند ما را یاری دهد که سنت را در قاهره مستقر نماییم.223 در سیره فردی خلفای فاطمی، منکراتی مثل شرب خمر، مجالس رقص و موسیقی لهوی که در بین خلفای بنی امیه و بنی عباس امری رایج بوده در منابع ذکر نشده است.224 فاطمیان چه قبل و چه بعد از پیروزی بر این نکته تأکید داشتند که همه پیروان آنها باید احکام ظاهری شریعت اسلامی را رعایت کنند. آنها با خوردن سوگند عهد، خود به خود این را بر ذمه خویش می‏گرفتند.225 به نظر می آید این حرکتها ناشی از ضعف عباسیان باشد؛ زیرا فاطمیان سرزمینهایی همچون مغرب، مصر، دیار بکر، حرمین شریفین و یمن را از دست آنان خارج کرده بودند و حتی در بغداد به نام فاطمیان خطبه خوانده شد. وقتی لشکریان عباسی توان مقاومت در برابر فاطمیان را نداشتند، از روی ناچاری به چنین اتهاماتی دست می زدند.226 دفتری در این رابطه قائل است که فرق و نحل نویسان، صراط مستقیم را از آن گروهى مى دانند که خود متعلق به آن هستند. و هر موقع که مذهبى از حمایت سیاسى حکومتى برخوردار بوده، آن مذهب در منطقه خاصى به عنوان مذهبى درست و در اصل، تنها صراط مستقیم قلمداد مى شده است و پیروان دیگر مذاهب کلامی متهم به بدکیشى و انحراف و یا حتى الحاد مى شده اند.227
درباره رابطه خلفای فاطمی با شریعت می توان گفت: « در حاکمیت اسماعیلی، امام یا حاکم اسلامی، وظیفه دارد با تکیه بر قدرت به عنوان وسیله تحقق اهداف شریعت الهی به اجرای احکام و مقررات فردی و اجتمعای مبادرت نماید. با این توضیح قدرت و نظام حکومتی در فلسفه سیاسی شیعه اسماعیلی، اولاً: مشروعیت خود را از شریعت می گیرد. ثانیاً: در وهله نخست با شالوده ای الهی تفسیر می شود و گونه ای وکالت از سوی حاکم علی الاطلاق، بر مردم است. ثالثاً: ابزار اجرای شریعت و پاسدار ارزشهایی است که از طریق پیامبر اکرم(ص) عرضه شده است».228
3-1-1 مناصب شرعی امامان اسماعیلی
در جمع بندی آنچه در کتب گوناگون در باب وظیفه امام اسماعیلی در امور شرعی آمده است، می توان به موارد زیر اشاره کرد:
1- تعلیم باطن و تفسیر باطنی قرآن و تاویل و تفسیر شریعت
2- حفظ شریعت در میان امت اسلامی
3- احیای سنت نبوی در میان عامه مسلمین
4- امر به معروف و نهی از منکر
5- رفع اختلافات فقهی
6- اجرای احکام الهی همچون حدود و قصاص
7- به جا آوردن نماز جماعات و اعیاد
8- به جا آوردن حج229
البته ظاهرا در عالم واقع تمام این موارد توسط آنها صورت نپذیرفته است. به طور مثال در بحث حج در تاریخ ثبت نشده است که فردی از خلفای فاطمی به سفر حج رفته باشند. لیکن قائل به وجوب حج بوده اند.
3-1-2 ساخت مساجد و برگزاری نماز
از وجوه بارز شریعت باور بودن یک آیین، مکتب و یا فرقه، اهتمام به ایجاد محلی برای عبادت و انجام فرامین الهی است. یکی از آثار دینی که از اسماعیلیه در شهرهای مختلف روی همین توجه به یادگار مانده عبارت است از مساجدی که در دوره هایی که به شریعت پایبند بودند بنا کرده اند. این مساجد در طول حکومت فاطمیان در مصر و در زمان خلفای فاطمی بنا شدند و بیانگر توجه اسماعیلیان به مساجد و همچنین عمل به شریعت بوده است. از جمله آن مساجد می توان به «جامع الازهر، جامع الحاکم جامع الاقمر، جامع الظافر، جامع راشده، جامع مقسل» و مساجد دیگر اشاره کرد.230 در این بین مسجد الازهر اولین مسجد بنا شده در قاهره به دست فاطمیان اسماعیلی بود و اولین نماز جمعه را فاطمیان در این مسجد اقامه کردند.231 آنچه از تاریخ فاطمیان بر می آید این است که نماز جمعه و جماعات کاملا برپا بوده است، فقط وقتی که فاطمیان در مصر مستقر شدند، تغییرات مورد نظر خود را در این مراسمات دادند. به طور مثال نام خلیفه عباسی از خطبه های نماز جمعه حذف شد و به جای آن از المعز خلیفه فاطمی در خطبه ها تجلیل شد. و یا اینکه لباس امامان جمعه از رنگ سیاه عباسی به رنگ سفید مورد علاقه فاطمیان تغییر یافت و یا در مورد اذان عبارت «حی علی خیر العمل» افزوده شد که به عنوان یکی از شعائر شیعی شمرده می شد.232
3-1-3 اجرای شریعت در جامعه
در باب اجرای شریعت اسلامی در عرصه اجتماع بخصوص بازار مسلمین باید گفت، رئیس شرطه در عهد خلافت فاطمیان به مراقبت از بازارهای قاهره می پرداخت و اشیاء فاسد و یا حرامی را که عرضه میشد، مصادره کرده و سپس دکان متخلفان را می بست و پلمپ می نمود. او این قدرت را داشت که مواد غذایی احتکار شده را به وسیله آتش بسوزاند و یا ظروفی را که برای شراب بود بشکند. همچنین او شراب خورانی را که عربده می کشیدند و در سطح جامعه با حالتی غیر طبیعی حاضر می شدند را تازیانه بزند و زورگویان را برای تنبیه به طور برعکس بر چارپایان سوار کند. او اقدام به مجازات کم فروشان و هرآنکس که به شیوه های گوناگون غش در معامله و خرید و فروش می کرد، می نمود. همچنین دکان داران را به رفع عیوب ترازوهایشان که سبب ضرر و زیان به خریداران می شد، مجبور می نمود. این ترازوها در مکان خاصی سنجیده می شدند تا در هماهنگی بین دو کفه آن خللی نباشد و تفاوتی در وزن مشاهده نشود. رئیس شرطه مامورانی را برای نظارت بر فروشندگان در بازار انتخاب کرده بود. ماموران شرطه بر شیوه زندگی مردم نیز نظارت داشتند. آنها از اینکه کسی بخواهد به زندگی مردم سرک بکشد و به اصطلاح تجسس نماید و یا از پنجره خانه خود به خانه دیگران نگاه کند جلوگیری می کردند. ماموران به زنان قاهره اجازه نمی دادند که در ورودی خانه هایشان و یا در مسیر رفت و آمد مردان بنشینند. آنها معلمان را از زیاده روی در تنبیه و مجازات دانش آموزان بر حذر می داشتند. نقل است که در زمان ورود سپاه فاطمی به مصر مردم در اوضاع بد اقتصادی قرار داشته و از کمبود مواد غذایی نالان بودند. بیماری ها و قحطی بر تعداد روز افزون مردگان می افزود و بازماندگانشان که از امور کفن و دفن آنها درمانده بودند آنها را به رود نیل می انداختند که جوهر سردار فاطمی با استمداد مالی از مغرب به وضع معیشت مردم سامان داد و بیماری و گرسنگی و قحطی را از بین برد.233
3-1-4 نمود شریعت در امور مالی فاطمیان
در عصر فاطمیان داعیان اسماعیلیه مالى را به نام فطره و نجوا مى‏گرفتند و این حکم را به استناد آیه‏ى 12 سوره‏ى مجادله (یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذَا ناجَیْتُمْ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْوَاکُمْ صَدَقَهً) اعمال مى‏کردند و مبلغ آن 3 و یک سوم درهم بود. مستنصر خلیفه‏ى فاطمى در 481 ق طى فرمانى اعلام نمود که صدقات نجوا بر هر مؤمنى واجب است و کسى که آن ‏را ترک نماید، مثل این است که امرى واجب همانند نماز و روزه و حج و جهاد را ترک کرده و این امر باعث مى‏شود که بیت‏المال تکمیل نگردد. بر حاکمان واجب است نسبت به پرداخت آن تعهد گیرد تا اعمال صالحه‏ى شما را ارتقا بخشد و باقیات‏الصالحات را نصیب شما گرداند. موقوفات از مواردى بود که در عصر فاطمیان مورد نظر بود. دولت فاطمى تشکیلات خاصى را براى امر وقف وضع نمود؛ به این صورت که در عصر معز (363ق) طى فرمانى قرار شد که درآمدهاى مالى حاصل از موقوفات را به بیت‏المال منتقل نمایند که این امر سود فراوانى براى دولت داشت.234 فاطمیان براى اداره و تعمیر مساجد، دادن حقوق خدام و مؤذن‏ها، هزینه‏هاى جارى اماکن مذهبى دیگر و حمام‏ها، آب انبارها، بیمارستان‏ها و… زمین‏ها و

مطلب مرتبط :   زیست‌محیطی، کمیسیون، رئیس، مجلس، کمیته، جمهورتحقیق با موضوعدرباره :