انجام کلیه اموری که بتوان با اینترنت و فضای مجازی تحت وب8 انجام داد، تجارت الکترونیک می گویند.
• واژه ی تجارت الکترونیک در معنای عام اشاره به خرید و فروش های الکترونیکی می نماید که از طریق شبکه های ارتباطی انجام می پذیرد.
• تجارت الکترونیک یعنی انجام مبادلات بازرگانی در قالب الکترونیکی.
• تجارت الکترونیک، انجام تلاش های بازرگانی و بهره برداری از شبکه های هم پیوند رایانه ای9، به ویژه اینترنت است.10
در تعریف تجارت الکترونیک عده ای از دکترین خارجی معتقدند: تجارت الکترونیک عبارت است از مبادله اطلاعات تجاری، بدون استفاده از کاغذ؛ که در آن نوآوری هایی مانند مبادله الکترونیکی داده ها، پست الکترونیکی، تابلو اعلانات الکترونیکی، انتقال الکترونیکی وجه و سایر فناوری های مبتنی بر شبکه به کار برده می شود. در واقع تجارت الکترونیک، تأمین کننده ظرفیت خرید و فروش محصولات و اطلاعات بر روی اینترنت و سایر خدمات شبکه ای است.11
متاسفانه قانون تجارت الکترونیکی کشورمان12 نیز تعریفی از تجارت الکترونیکی، ارائه نکرده است که به عقیده برخی « شاید چنین به نظر رسد، که مقنن نیازی به تعریف یا ارائه مفهومی از تجارت الکترونیکی ندیده؛ اما ارایه تعریف برای مفاهیم آشنا یا غیر ضرور و فنی در ق.ت.ا نشان میدهد که قانونگذار به دلیل هراس از جامع نبودن چنین تعریفی، از ارائه آن اجتناب نموده است».13
با این حال محققین و دکترین داخلی در تعریف تجارت الکترونیکی اینطور بیان می کنند که تجارت الکترونیک عبارت از یافتن منابع، انجام ارزیابی، مذاکره، دادن سفارش، تحویل، پرداخت و ارائه خدمات پشتیبانی است که به صورت الکترونیکی انجام می شود.14
اگر بخواهیم تجارت الکترونیک را در یک تعریف ساده بیان کنیم باید گفت «تجارت الکترونیک یعنی انجام معاملات از طریق شبکه یا خرید و فروش محصولات و خدمات از طریق فروشگاه های اینترنتی، این موارد می توانند شامل خرید و فروش عمده یا خرده کالاهای فیزیکی و غیر فیزیکی مانند محصولات غذایی یا نرم افزارهای کامپیوتری و ارائه خدمات به مشتریان نظیر مشاوره های پزشکی یا حقوقی و یا دیگر موارد تجاری مانند تبادل کالا با کالا، راه اندازی مناقصات و مزایدات باشد.»15
برخی معتقدند هر نوع عملیاتی که از طریق فضای مجازی صورت پذیرد مصداق تجارت الکترونیک می باشد، معاملاتی از قبیل خرید خودرو، لوازم خانگی و قطعات آنها از طریق سایت های اینترنتی، خرید کتب و مجلات و… اقدام به حراج کالاها و بازاریابی و …16
در تعریف تجارت الکترونیک به موجب قانون اعتماد سازی در اقتصاد دیجیتالی فرانسه17 نیز آمده است «تجارت الکترونیکی فعالیتی اقتصادی است که با بهره گیری از آن، شخص عرضه کالا یا خدمات از راه دور و از طریق الکترونیکی را پیشنهاد و تضمین می کند.»
صرف نظر از تعاریف فوق، به نظر میرسد، تعریفی که سازمان تجارت جهانی،18 در اعلامیه مورخ 25 سپتامبر 1998 تجارت الکترونیکی، ارائه داده است، تعریف جامع و مختصری باشد:
«تولید، توزیع، بازاریابی، فروش یا تسلیم کالاها و خدمات، از طریق وسایل الکترونیکی را تجارت الکترونیکی گویند».19
همچنین از دیدگاه این سازمان، گسترش تجارت الکترونیکی نوید بخش هزینه پایین معاملاتی و تولیدی، تسهیل انعقاد قراردادها و تشدید رقابت است. این نوع تجارت به نوبه خود، به کاهش قیمت ها، افزایش کیفیت و تنوع تولیدات و در نهایت به پیشرفت و رفاه بیشتر، منجر خواهد شد.20
بند دوم: پیشینه تجارت الکترونیکی
انسان از ابتدای خلقت تاکنون روشهای تجاری مختلفی را تجربه کرده است. در ابتدا سیستم تبادل کالا رایج بود. مثلاً شکارچی، گوشت را با سلاح معاوضه میکرد، یا کشاورز، گندم خود را میداد و در مقابل گوشت دریافت میکرد و… این سیستم دارای اشکالات فراوانی بود چرا که ممکن بود شکارچی نتواند سلاح سازی را پیدا کند که به گوشت احتیاج داشته باشد. در بعضی تمدنها، سیستم کالای محبوب به وجود آمد. در سرزمینی که گندم غذای اصلی مردم آن بود، شکارچی، گوشت را با گندم و گندم را با سلاح، معاوضه میکرد. این روش هم مشکلات زیادی داشت. کالای محبوب در سرزمین های مختلف متفاوت بود. از طرف دیگر، معیاری برای سنجش ارزش آن وجود نداشته و حمل و نقل آن هم دشوار بود. بدون شک اختراع پول، اولین انقلاب در زمینه تجارت بوده است. ارزش آن مشخص، حمل آن آسانتر، فاسد نشدنی و مورد نیاز همه بود. فواید استفاده از پول به اندازه ای بود که حتی تا چند دهه قبل، کمتر کسی انتظار یک انقلاب دیگر را داشت.
ارتباط بین تجارت و فناوری دیرزمانی است که وجود داشته و ادامه دارد. در واقع، یک پیشرفت تکنیکی باعث رونق تجارت گردید و آن هم ساخت کشتی بود. در حدود 2000 سال قبل از میلاد، فینیقیان تکنیک ساخت کشتی را بکار بردند تا از دریا بگذرند و به سرزمینهای دور، دست یابند. با این پیشرفت، برای اولین بار مرزهای جغرافیایی برای تجارت باز شد و تجارت با سرزمینهای دیگر آغاز گردید. اکنون، شبکه جهانی اینترنت مانند همان کشتی است که نه تنها فواصل جغرافیایی، بلکه اختلافات زمانی را نیز کمرنگ نموده و صحنه را برای نمایشی دیگر آماده کرده است. ترکیب تجارت و الکترونیک از سال 1970 آغاز شد.21
در حقیقت، نیاز به تجارت الکترونیکی از تقاضاهای بخشهای خصوصی و عمومی برای استفاده از فناوری اطلاعات به منظور کسب رضایت مشتری و هماهنگی موثر درون سازمانی، نشأت گرفته است.
میتوان گفت این نوع تجارت، از زمانی آغاز شد که مصرف کنندگان توانستند پول خود را از طریق ماشینهای خودپرداز ای.تی.ام22 دریافت کرده و خریدهای خود را با کارتهای اعتباری انجام دهند. پیش از توسعه فناوریهای مبتنی بر اینترنت در سالهای آغازین دهه 90، شرکتهای بزرگ، دست به ایجاد شبکههای رایانهای با ارتباطات مشخص، محدود و استاندارد شده برای مبادله اطلاعات تجاری میان یکدیگر زدند. از نظر متخصصین، جهش تکنولوژی اطلاعات، دو دوره بیست ساله را پشت سر گذاشته و اکنون وارد دوره سوم شده است:
1955- 1974: عصر پردازش الکترونیکی دادهها23
1975- 1994: عصر سیستمهای اطلاعاتی مدیریت24
1995-2014: عصر اینترنت
هر دوره بیست ساله، امکانات تجارت الکترونیکی را متناسب با تواناییهای فناوری اطلاعاتی آن عصر فراهم آورده است. در حالیکه ماشین های خودپرداز و کارتهای اعتباری در عصر بیست ساله نخست، به جریان افتادند، در عصر دوم امکان استفاده از مبادله الکترونیکی دادهها، سیستم بانکی بین المللی و انتقال وجه الکترونیکی فراهم شد. اما توسعه اینترنت و کاربردهای تجاری آن، باعث تحولی اساسی، در این روند شده است، به گونهای که در روند تکاملی تجارت الکترونیکی، میتوان میان تجارت الکترونیکی سنتی و نوع اینترنتی آن، تمایز محسوسی قائل شد.
مهمترین هدف در تجارت حال- چه از روشهای بسیار پیشرفته الکترونیکی استفاده شود و چه از روشهای سنتی و قدیمی- همانان دستیابی به پول و سود بیشتر است. طبعاً در این میان، نقش بانکهای و موسسات اقتصادی در نقل و انتقال پول، بسیار حیاتی است. هنگامی که در سال 1994، اینترنت، قابلیتهای تجاری و بانکها در کشورهای پیشرفته، اولین نهادهایی بودند که تلاش جدی خود را برای استفاده هرچه بیشتر از این جریان بکار انداختند. محصول تلاش آنها نیز همان بانکداری الکترونیکی امروزی است. سپس به سرعت مشخص شد که اینترنت بستر بسیار مناسبی برای انواع فعالیتهای بانکداری و اقتصادی به شمار میرود. بانکداری و تجارت الکترونیکی که هم اکنون در جهان به یک موضوع بسیار تخصصی و در عین حال، بسیار پیچیده تبدیل شده و تطبیق آن با سیاستهای تجاری و اقتصادی کشورهای مختلف نیاز به تحقیق و برنامه ریزی دقیق دارد.
در بررسی پیشینه تجارت الکترونیکی درمییابیم که بورسهای اوراق بهادار نیز موسسات دیگری بودند که به سرعت فعالیت خود را با روند پیشرفت اینترنت هماهنگ کردند و موفق شدند که در عرض مدت کوتاهی، با توجه به برتریهای اینترنت در مقایسه با روشهای قدیمی، به دلیل سرعت و دقت بالا، به موفقیتهای بینظیری دست یابند.
تجارت الکترونیکی، علیرغم جوان بودن در جهان شناخته شده و در سالهای اخیر رشد فزاینده و غیرقابل پیش بینی داشته است. این رشد تصاعدی، حاصل استفاده از یک ابزار، یعنی اینترنت میباشد. البته تجارت الکترونیکی فقط در شاخصهها یا کشورهای خاصی جا افتاده و استفاده میشود.25
بند سوم: تجارت الکترونیکی در برابر تجارت سنتی
هر فناوری پیشرفته، تهدیدها و فرصتهای جدیدی را برای سازمانها به ارمغان میآورد. تغییر در فناوری، موجب تغییر در قانونمندی بازرگانی شرکتها و متحول ساختن نظامهای سازمانی و اجتماعی میگردد. فناوری اطلاعات، به عنوان لبه پیشرو فناوریهای جدید، در سه عنصر سرعت، دقت و هزینه فعالیتها، میتواند تاثیرگذار باشد. فناوری اطلاعات میتواند چهار مزیت عمده ایجاد کند: ارزانتر (تولید خروجیهای مشابه با هزینه کمتر)، بیشتر (تولید خروجیهای بیشتر و با هزینه مشابه)، سریعتر (تولید خروجیهای مشابه با همان هزینه در زمان کمتر)، بهتر (تولید خروجیهای مشابه با همان هزینه و همان زمان اما با کیفیتی بهتر).26
تجارت الکترونیکی نیز به عنوان یکی از شاخصههای فن آوری اطلاعات، موانع جغرافیایی و تفاوت روز و شب در مناطق مختلف را از میان برمیدارد و باعث ارتقای ارتباطات و گشودگی اقتصادی در سطح ملی و بین المللی میشود. تجارت الکترونیکی طریق هدایت کسب و کار را تغییر میدهد و بدین ترتیب باعث تبدیل بازارهای سنتی به شکلهای جدیدتر میشود.
در حالی که تجارت الکترونیکی و به خصوص نوع اینترنتی آن، باعث ایجاد تغییرات چشمگیر در شرایط رقابتی شده است (به عنوان مثال ظهور و ورود سریع رقبای جدید، جهان شدن رقابت، رقابت شدید در استانداردها و …)، اما فرصتهای جدیدی هم برای جایگزینی کسب و کار، ایجاد مشاغل و فرصتهای شغلی جدید در زمینههای مختلف ایجاد کرده است، اگرچه عده اینترنت را نیز بیکار نموده است. به طور کلی، میتوان فواید تجارت الکترونیکی را در قیاس با تجارت سنتی در موارد زیر دانست: «حضور در بازار به شکل، همه جا، همه کس، همه وقت».27
در زمینه معرفی و تبلیغ محصول نیز، استفاده از تجارت الکترونیکی، به خصوص با استفاده از اینترنت، دچار محدودیتهای موجود در تبلیغات متعارف نبوده و در هر زمان در دسترس است و میتواند برای هر گروه خاص مصرف کنندگان، تغییر یابد.
این تجارت، همچنین روشهای معمول فروش را تغییر داده و امکان فروش مستقیم و بدون واسطه محصولات و خدمات جدید را به بازارهای مهم و تازه فراهم میکند.
با فروش بر خط28 به مقدار زیادی هزینههای فروش و زمان عرضه کاهش یافته و محصولات جدید میتوانند به محض آماده شدن در معرض فروش روی خط قرار گیرند. خدمات پس از فروش به مشتری، میتواند با امکان خبرگیری سریع دو طرف از یکدیگر و عرضه انواع خدمات به مشتری تسهیل و تکمیل شود.29
گفتار دوم: قراردادهای الکترونیکی30
تشکیل قرارداد در فضای مجازی، لزوماً به معنی انعقاد آن در محیط خیالی نیست؛ امروزه باید پذیرفت که با گسترش وسایل ارتباط از راه دور، جهان به دهکده اینترنت تبدیل شده که در آن، تشکیل قرارداد به عنوان یکی از روابط مورد نیاز نمیتواند همواره از طریق ارتباط مستقیم و فیزیکی انجام گیرد. از این رو «طرفین یک توافق ممکن است همدیگر را ندیده و حتی هیچ مکالمه تلفنی هم با یکدیگر نداشته باشند».31
به همین مناسبت، در این گفتار، به بررسی مفهوم، اسباب و شرایط تشکیل قراردادهای الکترونیکی، به طور مختصر، پرداخته میشود و بررسی تفصیلی و جنبههای تخصصی این نوع از قراردادها، در بخش بعدی، صورت خواهد گرفت. در بند نخست، مفهوم قرارداد الکترونیکی تبیین شده، در بند دوم اسباب و شرایط تشکیل این قراردادها مورد ارزیابی قرار گرفته و در نهایت، در بند سوم، تعریف قراردادهای الکترونیکی، ارائه شده است.
بند نخست: مفهوم قرارداد الکترونیکی
انعقاد قرارداد در فضای مجازی به طور کلی، مشابه با انعقاد آن در دنیای واقعی است و از این لحاظ، تفاوت عمده اینترنت بین این دو فضا وجود ندارد و لذا حقوقدانان عموماً از ارائه تعریف جداگانهای برای قراردادهای الکترونیکی پرهیز میکنند. برای تشکیل قرارداد- اعم از الکترونیکی و غیره – وجود شرایط اساسی صحت معامله که در ماده 190 به بعد قانون مدنی مذکور است، ضرورت دارد، دلیل این امر تبعیت قراردادهای الکترونیکی از قواعد عمومی قراردادهاست.
با توسعه به کارگیری وسایل نوین فن آوری اطلاعات در تجارت الکترونیکی، فرض بر «اعتبار و صحت» تمام قراردادهای الکترونیکی است و در این مسیر نمیتوان بین قراردادهای تشکیل شده توسط اشخاص حقیقی، نمایندگان اشخاص حقوقی و قراردادهای تشکیل شده به وسیلهی رایانه (قراردادهای خودکار) یا قراردادهای داخلی و بین المللی، قابل به تمایز گردید.
برای تبین دامنه شمول مفهوم قرارداد در فضای الکترونیکی، لازم است ابتدا، مفهوم چند ماهیت حقوقی بررسی شود:
الف: قرارداد
از مفهوم قرارداد یا عقد32، تعاریف متعددی به عمل آمده است. قرارداد در مفهوم حقوقی، دارای دو معنی است: در معنی اسم مفعولی، عبارتست از ماهیت حقوقی که با همکاری متقابل اراده دو یا چند شخص در عالم اعتبار، به وجود میآید و در معنی مصدری، عبارتست از همکاری متقابل اراده دو یا چند شخص در ایجاد

مطلب مرتبط :   جنگ، نفت، انگلیس، خلیج، جنگی، آمریکا