1-2-گفتار دوم : اشتغال زنان در اسلام و جوامع مختلف
1-2-1-دیدگاه اسلام در خصوص اشتغال زنان
در شاکله حقوق انسان در اسلام، مسأله ای تحت عنوان «حقوق جنسیّتی زن» مطرح شده است، که در تمامی قوانین اقتصادی، جزایی، عبادی، سیاسی و اجتماعی، به منظور حفظ توازن اجتماعی و اجرای عدالت، ساری و جاری است و امتیازات و تسهیلات اشتغال زنان، الهام گرفته از قانون الهی است.8 در برنامه ریزی عدالت اجتماعی، به هیچ صنفی ـ اعم از زن و مرد ـ نباید ظلم و تبعیض وارد شود. اگر نگرش به زن، نگرشی خاص باشد و باعث شود که زن از جایگاه اصلی انسانی خود خارج شود، به تبع آن، مرد هم نمی تواند در جایگاه انسانی خود قرار گیرد.
یکی از نقش های مهم زن، نقش همسری و دیگری نقش مادری است. در نگرش اسلام، همیشه «انسان» و هدایت او مدنظر بوده، بدون این که زن یا مرد به تنهایی لحاظ شده باشد. از این رو، در طرح مباحث جدید مربوط به زنان، نباید منفعلانه برخورد کرد، بلکه باید با استفاده از مبانی متقن اسلامی، سعی کنیم به حل معضلات و مشکلات بپردازیم.
از دیدگاه اسلام، تفاوت های زن و مرد «تناسب» است، نه نقص و کمال. قانون خلقت خواسته است با این تفاوت ها تناسب بیشتری میان زن و مرد که قطعاً برای زندگی مشترک ساخته شده اند (و مجرد زیستن، انحراف از قانون خلقت است)، به وجود آورد.9
بررسی اشتغال زنان از دیدگاه اسلام، با ذکر مطالب طرح شده، آسان تر و جامع تر خواهد بود. زن در اسلام مجبور نیست برای خود یا خانواده اش کار کند و نفقه دادن از ناحیه مرد به زن واجب شرعی است. زن مکلّف به اشتغال نیست، مگر این که احتیاج به شغل داشته یا اشتغال برای او ضرورت یافته باشد و یا به سبب اَمری که وجوب کفایی اشتغال را برای زنان در بردارد و باید نیازهای جامعه با اشتغال برطرف شود.10
قرآن کریم، برای زنان همانند مردان، حق کسب و فعالیت اقتصادی قائل است: «برای مردان از آن چه کسب کرده اند، بهره ای است و برای زنان (نیز) از آن چه کسب کرده اند، بهره ای است.»11
در عصری که جوامع بشری برای زن هیچ گونه حقوق اقتصادی و اشتغال قائل نبودند و حتی زن از حقوق اولیه انسانی محروم بود، اسلام برای زن، حقوق مالی و اقتصادی قائل بود. یکی از حقوق دانان در این خصوص می نویسد: استقلالی که زن در اموال خود دارد و فقه شیعه از ابتدا آن را شناخته است، در یونان، روم و ژرمن و تا چندی پیش هم در حقوق غالب کشورها، وجود نداشته است.12
اشتغال زنان در عصر پیامبر(صلی الله علیه وآله) به شکلی گسترده به چشم می خورد و در تمامی شغل های رایج آن زمان، زنان حضور داشتند. زنان در این دوره به مشاغلی از قبیل پزشکی، تجارت و صنایع دستی اشتغال داشتند.13
مطلب عمده در فرهنگ اشتغال زنان، از منظر اسلام، حفظ جایگاه و منزلت زن است و این امر باید در اشتغال زنان لحاظ گردد. در تفکر اسلامی، حفظ و گسترش نهاد خانواده بر پایه ویژگی های فطری و طبیعی زن و مرد، اولویت و اهمیت خاصی دارد و در کنار آن، بر امکان اشتغال و استقلال مالی زنان تأکید شده است. اسلام اشتغال را برای زن هدف نمی داند، بلکه آن را در خدمت خانواده و رفاه و آسایش آن می پذیرد و اشتغال را به عنوان یکی از راه های افزایش قابلیت و شکوفایی استعداد زنان و در جهت تعالی و کمال آنان می پذیرد.

1-2-2-اهمیت توجه به ابعاد حقوقی اجتماعی اشتغال زنان
توجه به حقوق زنان در بررسی مسائل و مشکلات آنان از موضوعات مهم جهان امروز است. زنان به عنوان نیمی از جامعه، یکی از نیروهای مهم اجتماعی هستند که تعریف صحیح از مسائل و تصویر دقیق از نقش آنان در مراحل مختلف خانواده، جامعه و تاریخ، کمک بزرگی به حل معضلات جهان می‏کند.
اشتغال زنان در خارج از خانه همانند سایر پدیده های اجتماعی در طی دوره های مختلف حیات بشر متحول گردیده است . زن از زمان های قدیم تا به امروز غیر از خانه داری ،در امور مختلف کشاورزی ، دامپروری ،صنایع دستی و حتی امور نظامی دوش به دوش مردان مشغول فعالیت بوده است ولی در دوره هایی که خانواده یک واحد اقتصادی نیز به حساب می آمده است ، فعالیت های تولیدی زن که در خانه و یا نزدیکی آن انجام می گرفته است ، جزء امور خانگی محسوب شده و زن در ازای آن کار مزدی دریافت نمی کرده است .
زندگی ماشینی و تحول صنعتی زنان را به وضع اسف باری دچار استعمار کارفرمایان کرد. بدین ترتیب در کشورهای تازه صنعتی شده اروپا قانونگذاران به ضرورت حمایت از زنان در برابر خطرات شغلی پی بردند و مقرراتی ویژه در مورد شرایط کار زنان وضع گردید.
هر چند در سالهای اخیر پیشرفتهایی در جهت احقاق حقوق زنان شاغل حاصل شده است اما هنوز راهی طولانی در پیش است . عوامل زیادی موجب تبعیض شغلی علیه زنان می شوند . جای تردید نیست که وظایف مادری زن یعنی وظایف بارداری و زایمان و تربیت فرزندان او را از مرد متمایز ساخته و بر فعالیتهای اقتصادی او اثر می گذارد اما این دلیل به تنهایی کافی نیست . موانع قانونی نیز به نوبه خود همین اثر را دارند و سایر عوامل تبعیض را تقویت و تشدید می کنند. در جوامعی که زنان دارای حقوق مساوی با مردان نباشند طبعاً این امر به نحوه اشتغال و کار زنان اثر می گذارد . با ان وصف ، اعلام برابری زن و مرد از لحاظ حقوقی به خودی خود برای ایجاد برابری واقعی کافی نیست . در بسیاری از کشورها با وجود به رسمیت شناختن تساوی زن و مرد از لحاظ قانونی ، به سبب عوامل اجتماعی ف اقتصادی و فرهنگی شرایط اشتغال زن و مرد برابر نبوده و تفاوتهای بارزی در مشاغل مردان و زنان دیده می شود . لذا به منظور رفع تبعیض شغلی علیه آنان کوشش و تلاش همه جانبه ای لازم است .

مطلب مرتبط :   ، احکام، برائت، شارع، جهل، حقوقی

1-2-3-اشتغال زنان در جوامع
اشتغال هرچه بیشتر زنان نه تنها باعث افزایش بیشتر و سریع تر تولید ناخالص داخلی شده، بلکه افزایش بهره وری نیروی کار و سرمایه را نیز به دنبال داشته است .در بسیاری از کشورهای توسعه یافته نزدیک به نیمی از فارغ التحصیلان دانشگاه ها و دانشجویان شاغل به تحصیل را دختران تشکیل می دهند و اکنون پژوهشگران به این نتیجه رسیده اند که زنان هم سرمایه گذاران خوبی هستند و هم به خوبی از سرمایه خود استفاده می کنند طبق گزارش های منتشر شده، در سال 1950میلادی تنها یک سوم زنان و دخترانی که در سن اشتغال قرار داشتند، به طور رسمی دارای شغلی خاص بودند و حقوق دریافت می کردند حال آنکه امروزه دوسوم زنان د چنین موقعیتی قرار دارند .

از سال 1950 به بعد، سهم مردان از اشتغال با 12 درصد کاهش به 77 درصد رسید در نتیجه، فضا برای نقش آفرینی بیشتر و پررنگ تر زنان در عرصه کسب و کار و اقتصاد فراهم شد و پس از سال 1950 بود که میزان اشتغال مردان در کشورهای توسعه یافته رو به کاهش نهاد هر چند در کشورهایی مانند جاپان و ایتالیا، سهم زنان از مشاغل هنوز هم در سطح 40 درصد یا کمتر باقی مانده است. در این دوران افزایش اشتغال زنان در کشورهای توسعه یافته با تحولی عظیم در نوع مشاغلی که غالباً به زنان پیشنهاد می شود، همراه شد .
در چند دهه اخیر کارهای تولیدی که به طور سنتی کارهای مردانه قلمداد می شود، کاهش یافت و شرایط برابری برای کار زنان فراهم شد . امروزه در کشورهای در حال توسعه نیز وضعیت در حال دگرگونی است .در این کشورها نیز زنان، حضور پررنگ تری در مجامع کاری و خدماتی را تجربه می کنند .
هم اکنون در کشورهای پیشرفته جنوب شرق آسیا، در ازای هر 100 نفر نیروی کار مرد، 83 زن شاغل وجود دارد که این نرخ حتی از میانگین اشتغال زنان در کشورهای عضو سازمان توسعه همکاری های اقتصادی14 نیز بیشتر است.
در سال های اخیر زنان کشورهای آسیایی سهم بسزایی در موفقیت صنایع صادراتی داشته اند به طوری که بین 60 تا 80 درصد مشاغل بخش های صادراتی این کشورها به ویژه بخش نساجی و پوشاک با دستان زنان اداره می شود البته باید دانست که نقش آفرینی زنان در اقتصاد جهانی، صرفاً به حضور آنها در محیط کار و سهم آنها از کل نیروی کار کشورها محدود نمی شود .
زنان علاوه بر اشتغال رسمی، در خانه نیز مشغول به کار هستند و به اصطلاح «خانه داری» می کنند، از کودکان خود نگهداری و مراقبت می کنند، خانه را تمییز می کنند، آشپزی می کنند و هزاران کار دیگر انجام می دهند که در ازای آنها هیچ مزدی نمی گیرند؛ کارهایی که با وجود پیامدهای مثبت بسیار در آمار و ارقام رسمی وارد نمی شوند .
با این وجود به همان اندازه که بر اشتغال رسمی زنان افزوده می شود، از میزان ساعات کار غیررسمی و بدون مزد آنها در خانه کاسته می شود البته این کاهش ساعات کار در خانه می تواند به افزایش بهره وری کلیت اقتصاد جامعه کمک کند .
برای اثبات این ادعا کافی است به نرخ عظیم تولید ماشین های ظرفشویی و ماشین لباسشویی یا تعداد قابل توجه پرستار بچه، مهد کودک و خدمتکاران پاره وقت در جوامع امروزی نگاهی کرد تا دریافت اشتغال زنان در بیرون از خانه، تا چه حد می تواند به اشتغال آفرینی و رونق اقتصادی کمک کند .
با این همه در اقتصادهای توسعه یافته هنوز هم سهم زنان از تولید ناخالص داخلی در سطحی کمتر از 40 درصد قرار دارد اما اگر ارزش واقعی کار زنان در خانه (به جای پرستار بچه یا خدمتکار) را محاسبه کنیم، درمی یابیم که زنان بیش از نیمی از تولید ناخالص داخلی کشورهای توسعه یافته را در دست دارند .
به گفته کارشناسان، افزایش اشتغال زنان یکی از عوامل اصلی رشد جهانی طی دهه های اخیر بوده است. هم چنین طی 15 سال اخیر، تاثیر اشتغال روزافزون زنان در اقتصادهای توسعه یافته بر رشد اقتصاد جهانی بیش از تاثیر رشد اقتصادی چین بر اقتصاد جهانی طی همین دوره بوده است .
با وجود همه این پیشرفت ها، سهم زنان از کل نیروی کار دارای حد و مرزی است در نتیجه زنان در بسیاری از کشورهای جهان ترجیح می دهند به جای کشمکش و رقابت با مردان بر سر تصاحب مناصب عالی بر کیفیت و بهره وری کار خود بیفزایند .
در سال های اخیر، دختران نمره های بهتری در مقایسه با پسران همکلاسی خود در مدارس کسب می کنند و در بسیاری از کشورهای توسعه یافته، نزدیک به نیمی از فارغ التحصیلان دانشگاه ها و دانشجویان شاغل به تحصیل را دختران تشکیل می دهند .
در آمریکا دختران دانشجو بر پسران دانشجو پیشی گرفته اند به طوری که در ازای هر 100 فارغ التحصیل پسر، 140 دختر از دانشگاه های آمریکا فارغ التحصیل می شوند . این در حالی است که دختران سوئدی دست آمریکایی ها را نیز از این حیث بسته اند زیرا در ازای هر 100 پسری که از دانشگاه های این کشور فارغ التحصیل می شوند 150 دختر فارغ التحصیل وجود دارد .
تحلیلگران پیش بینی می کنند در سال های آینده بر تعداد زنان تحصیلکرده ای که به مدارج عالی و مناصب با ارزشی چون وزارت، نمایندگی پارلمان و مدیریت سازمان ها و شرکت ها می رسند، افزوده می شود. هم اکنون نیز تعداد پزشکان و وکلای زن در انگلیس بر تعداد پزشکان و وکلای مرد برتری دارد هر چند پزشکان زن متخصص و جراح یا وکلای درجه یک زن در این کشور بسیار محدود و انگشت شمارند .
از سوی دیگر کارشناسان تاکید می کنند دلیل اصلی این مساله که دستمزد پرداختی به زنان به مراتب کمتر از دستمزد مردان است، این نیست که نسبت به زنان تبعیض وجود دارد بلکه این امر از آنجا ناشی می شود که بیشتر زنان به دلیل مشغله های فراوان در خانه به اندازه مردان تمایلی به بالا رفتن از نردبان ترقی و پیشرفت نشان نمی دهند یا این که به انجام دادن مشاغل کم درآمد و آسانی چون پرستاری و آموزگاری گرایش بیشتری نشان می دهند. با این حال همین الگو نیز در حال تغییر و دگرگونی است. استفاده بهینه از مهارت ها و توانایی های زنان مساله ای صرفاً اقتصادی یا اجتماعی نیست بلکه همان گونه که تحقیقات و بررسی های انجام شده نشان می دهد، این امر برای رونق کار و تجارت جهانی نیز مفید خواهد بود .
هنوز هم سهم زنان از اعضای هیات مدیره شرکت های بزرگ جهان به طور متوسط هفت درصد است. این رقم در آمریکا 15 درصد و در جاپان فقط یک درصد است. ممکن است این واقعیت برای مردان تلخ و ناگوار باشد اما پژوهشگران به این نتیجه رسیده اند که زنان هم سرمایه گذاران خوبی هستند و هم استفاده کنندگان خوبی از سرمایه.
بررسی موسسه مالی «دیجیتال لوک» نشان می دهد زنان در پول درآوردن و ترقی اقتصادی از مردان پیشی گرفته اند .
دلیل اصلی این موفقیت نیز در این مساله نهفته است که زنان نسبت به «هدر رفتن» سرمایه خود بسیار حساس و دقیق هستند و معمولاً پیش از تصمیم گیری با افراد مختلفی مشورت می کنند .
حال آن که مردان به نخستین ایده ای که از آن خوش شان بیاید، اکتفا و براساس آن عمل می کنند .
به رغم همه این دستاوردها و موفقیت های زنان در عرصه های ملی و بین المللی، هنوز هم زنان جزو آن دسته از منابع اقتصاد جهانی هستند که به فعالیت کافی نرسیده اند. هنوز هم جای زنان در بسیاری از مشاغل و مناصب خالی است و بسیاری از زنان شاغل نیز در جایی مشغول به کار هستند که از مهارت ها و توانایی های بالقوه آن ها به درستی استفاده نمی شود .
اگرچه اهمیت زنان در عرصه اقتصاد جهانی، طی دهه های اخیر به سرعت افزایش یافته است اما هنوز هم زنان می توانند در این عرصه پیشرفت کنند. هنوز هم زنان قادرند در سلسله مراتب سازمانی و اداری به پیش روند و از نردبان ترقی صعود کنند و رشد بلندمدت و پایداری را برای جوامع به