10-11- کاهش سرمایه اجتماعی
دسته دیگری از تئوری هایی که برای تبیین بالا بودن نرخ انحرافات و جرائم اجتماعی در دوران اخیر بیشتر مورد توجه قرار گرفته است، موضوع سرمایه اجتماعی است. سرمایه اجتماعی به عنوان یک عنصر کلیدی در جهان مدرن که هر روز ارتباطاتش سطحی تر و کم عمق تر می شود و انسان ها را به سمت اتم های مجزا سوق می دهد می تواند راهگشای تبیین بسیاری از ازهم گسیختگی ها، بی نظمی ها و بی سازمانی ها باشد (فاضل،1387،ص.91). تحقیقات مختلف نشان داده است که ابعاد مختلف سرمایه اجتماعی که بخش هایی از آن برشمرده شد در فضاهای شهری به خصوص در کشورهای در حال توسعه رو به کاهش می رود و کاهش سرمایه اجتماعی به کاهش کارآیی نهادها، افزایش جرم و انحرافات اجتماعی، کاهش احساس بشاشیت و خوش بودن و کاهش اعتماد به دیگر افراد و نهادهای اجتماعی منجر می شود و بالعکس از طریق افزایش سرمایه اجتماعی می توان به اصلاح و ارتقای امور فوق پرداخت.
سرمایه اجتماعی اگرچه موضوعی پرمناقشه است و درباره ابعاد مفهومی آن نیز توافق کاملی وجود ندارد، اما می توان سه عنصر اعتماد اجتماعی، وجود و حضور مجموعه معینی از هنجارها که اساساً شامل عناصری از قبیل ادای تعهدات، صداقت و ارتباطات دو جانبه است و همچنین گسترش شبکه های اجتماعی را از اجزا و عناصر اصلی و کلیدی آن دانست (فوکویاما، 1379،ص.11). بر این مبنا عنصر ارتباطات بین فردی که مبتنی بر اعتماد و نگرش مثبت است اهمیت ویژه ای می یابد. در نظریه های متأخر نیز عمدتاً بر دو عنصر اصلی این مفهوم یعنی اعتماد میان اعضای اجتماع و مشارکت در سازمان های اجتماعی تأکید شده است. بدین ترتیب می توان گفت که سرمایه اجتماعی دارای دو بعد کمی و کیفی است. از بعد کمی، سرمایه اجتماعی به میزان مشارکت افراد در انجمن های داوطلبانه و همچنین تعداد و اندازه شبکه هایی بستگی دارد که به آنها مرتبط است و این شبکه ها می توانند شامل روابط با اعضای خانواده، دوستان و آشنایان نیز باشند. این روابط باعث تقویت هویت مشترک اعضای این شبکه ها، افزایش جریان اطلاعات، و تقویت رابطه و اعتبار اجتماعی توأم با آن و اعمال نفوذ بر کسانی می شوند که خارج از انجمن هستند و از این طریق منابع سرمایه اجتماعی را فراهم می سازند. از بعد کیفی نیز سرمایه اجتماعی میزان همبستگی و درجه انسجام درون گروهی، اعتماد متقابل بین کنشگران و احساسات مثبت افراد را در بر می گیرد (چلبی،1384،ص.6).معمولاً شاخص های سرمایه اجتماعی به دو شکل منفی و مثبت سنجیده شده اند. مثلاً برخی از نظریه پردازان بر شاخص هایی منفی مانند از هم گسیختگی، فساد، خشونت و یا میزان انحرافات اجتماعی به عنوان قرائن و دلایل اندک بودن سرمایه های اجتماعی اشاره می کنند و از سوی دیگر شاخص هایی مانند همکاری، تعاون، اعتماد، صداقت، تعهد، ارتباطات دوجانبه به عنوان شاخص های بالا بودن سطوح سرمایه اجتماعی مورد اشاره قرار می گیرند (فاضل،1387، ص.96).
پژوهش های مختلف نشان داده اند که مهاجرت های روستایی شهری و افزایش جمعیت کلان شهرها در اغلب موارد به کاهش سرمایه اجتماعی برون گروهی منجر می شود. سرمایه اجتماعی برون گروهی، اشاره به اعتماد میان گروه های مختلف موجود در جامعه دارد، در حالی که سرمایه اجتماعی درون گروهی بر اعتماد و همکاری میان اعضای یک گروه دلالت دارد و بر اساس آن سایر گروه ها برای اعضای آن گروه، غریبه تلقی می شوند (فیروزآبادی و ایمانی، 1385، ص.203) معمولاً در فضاهای روستایی و اجتماعات کوچک و روستایی این دو گونه سرمایه هم پوشانی فراوانی با هم دارند و اغلب در یک دسته قرار می گیرند؛ اما در فضاهای شهری عمدتاً هر دو گونه سرمایه اجتماعی دچار آسیب می شوند.
با این وجود، پژوهش های مختلف نشان داده اند که سرمایه اجتماعی برون گروهی به شدت ، کاهش می یابد و عمدتاً از این لحاظ فضاهای شهری دچار آسیب می شوند.
کاهش سرمایه اجتماعی موجب می شود تا آسیب های مختلفی بر جامعه تحمیل شود و نه تنها به کاهش اعتماد اجتماعی، فردگرایی و یا موارد مشابه آن منجر می شود که بر افزایش نرخ جرم و انحرافات اجتماعی نیز تأثیرگذار است. بر این اساس شروع جرم ریشه در فرسایش پیوندهای اجتماعی در طول دوره نوجوانی دارد که این فرسایش به وسیله ضعیف شدن دلبستگی به والدین، تعهد به مدرسه و اعتقاد به ارزش های مرسوم مشخص می گردد و کاهش سرمایه اجتماعی به افزایش جرم و بزهکاری منجر می شود؛ امری که خود نیز به تضعیف پیوندها و فرسایش بیشتر سرمایه اجتماعی منجر می شود (چلبی،1384،ص.14).

مطلب مرتبط :   عبدالقادر، صوفیه، خیال، واقعه، سوگند، آرد

10-12- نتیجه گیری
در این فصل ضمن ارائه یک تعریف از آسیب های اجتماعی شهری، این آسیب ها در چهار دسته عمده شامل بحران های جمعیتی و مهاجرتی، کاهش همبستگی اجتماعی، فقر شهری و انحرافات و جرائم شهری تعریف و طبقه بندی شدند و در ادامه، رویکردهای نظری موجود در زمینه سه آسیب اجتماعی کلان ارائه شد. بر مبنای این رویکرد رشد جمعیت شهرها که به ویژه در کشورهای جهان سوم منتج از مهاجرت های روستایی است، به ضعف همبستگی اجتماعی منجر می شود و پدیده فقر شهری را دامن می زند. ترکیب این دو آسیب اجتماعی (ضعف همبستگی اجتماعی و فقر شهری) موجب می شود تا سطح و میزان انحرافات اجتماعی در فضاهای شهری افزایش یابد و نرخ جرائم رشد قابل توجهی پیدا کند که این امر به دلیل ویژگی های خاص فضاهای شهری در کشورهای در حال توسعه ابعاد بیشتر و عمیق تری به خود می گیرد.
در مبحث فقر شهری به دو موضوع عمده و کلان پرداخته شد که این موضوع ها ترسیم کننده مهم ترین چالش های شهری در این خصوص هستند. موضوع اول شکل گیری حاشیه های شهری و زاغه نشینی است که خود یک معضل کلیدی و اساسی در بسیاری از جوامع به شمار می آید و بحث دوم نیز به تحلیل شکل گیری گروه های فقیر شهری، شامل زنان سرپرست خانوار، افراد بی خانمان، متکدیان، کودکان خیابانی و جوانان فراری می پردازد.
در بخش سوم نیز به تحلیل فرآیند شکل گیری و نرخ افزایشی انحرافات اجتماعی در فضاهای شهری پرداخته شد. عمده این انحرافات و جرائم شهری ناشی از گسترش و رشد پدیده های عمیق تری مانند رشد جمعیت، ضعف همبستگی اجتماعی و ابعاد مختلف فقر شهری است که در بالاترین سطح هرم به عنوان انحرافات اجتماعی و جرائم شهری قابل طرح و بررسی هستند.

فصل یازدهم
مبانی نظری تطابق طرح جامع

11-1- مقدمه
در این فصل مطالعات قبلی در زمینه آسیب های اجتماعی و ناهنجاری های رفتاری و احساس امنیت در فضا مورد بررسی قرار خواهد گرفت . در ابتدا مفهوم ناهنجاری های رفتاری و جرائم بیان می شود و سپس تئوری هایی که در این زمینه از دیدگاه جامعه شناسی ، محیط اجتماعی و فیزیکی مطرح شده است ، مورد ارزیابی قرار میگیرد . موضوع پیشگیری از مشکلات اجتماعی بسیاری از موقعیت های متفاوت محیطی را شامل می شود . برنامه ریزی و طراحی شهری با جرایم و ناهنجاریها در مراکز شهر و سکونتگاهای اجتماعی مرتبط می باشد .

11-2- ناهنجاری های رفتاری و محیط اجتماعی
11-2-1- کالبد شکافی ناهنجاری های رفتاری
رفتار عبارت است از هر نوع پاسخ ارگانیسم (موجود زنده) به محرک های بیرونی و درونی ، رفتار اجتماعی کنش متقابل دو یا چند فرد است که رفتار یکدیگر را تحت تاثیر متقابل قرار می دهند و گروه های اجتماعی را پدید می آورند.از مجموعه ارتباطات انسانی بین گروه های اجتماعی است که جامعه پدید می آید . جامعه انسانی تنها مجموعه ساده ای از افراد نیست بلکه نظامی است که از پیوند آنها بدست می آید.
بدیهی است که جامعه از افراد ترکیب یافته و رفتار افراد می تواند موجب تغییر آن گردد ولی در عین حال جامعه خود دارای ماهیت مستقلی است که بر رفتار افراد تاثیر می گذارد . چنانچه بسیاری از رفتارها و کژروی های آدمی به راهنمایی جامعه ای که درآن پرورش یافته شکل می گیرد .
برای کالبد شکافی و تبیین چگونگی و چرایی کژ رفتاری و آسیب های اجتماعی لازم است از ماهیت کنش های متقابل گروه ها و افراد که که تشکیل دهنده جامعه هستند آگاه باشیم . مطالعه ویژگی های زندگی اجتماعی و سه جنبه اساس آن : ساختار – کارکرد – فرهنگ ، که تا حد زیادی شکل دهنده رفتارهای انسان در جامعه هستند لازم می نماید . (ستوده ،1382،ص .66)

الف : ساختار اجتماعی
به مجموعه ای از روابط نسبتا ثابت و تقریبا پایدار میان افراد و گروه های یک جامعه که تحت مجموعه مشترکی از ارزش ها و هنجارهای فرهنگی گرد آمده اند ساختار اجتماعی گویند .
اجزای ساختار اجتماعی عبارتند از : پایگاه ها ، نقش ها ، گروه ها و نهاد ها . پایگاه: عبارت است از یک موقعیت در جامعه و نقش: مجموعه الگوهای رفتاری مورد انتظار و مسئولیت های مربوط به یک پایگاه اجتماعی خاص است . گروه : به تعدادی از افراد گویند که با هم کنش متقابل دارند وهدف مشترکی را دنبال می کنند . نهاد اجتماعی: مجموعه ثابتی است از پایگاه ها ، نقش ها و گروه های اجتماعی همراه با ارزش ها و هنجارهای اجتماعی که حول محور یک نیاز اساسی به وجود می آید .( ستوده ، 1382،ص.66)
از پایگاه ها ، نقشها و گروه های اجتماعی همراه با ارزشها و هنجارهای اجتماعی که حول محور یک نیاز اساسی بوجود می آید( ستوده ، 1382،ص.66) .

مطلب مرتبط :   دینی، جنایی، دین، سیاست، تمدن، دینی،

ناهنجاری ها

کژ رفتاری ها (انحراف)

جرم بزهکاری جوانان
ب : کارکردهای اجتماعی
هر ساختار اجتماعی دارای کارکردهای مختلفی است . کارکرد در جامعه شناسی عبارت است از نتایج و آثار عینی پدیده ها و ساختار اجتماعی .
کارکردهای اجتماعی دارای انواع مختلف بوده و هرکدام از ویژگی های خاصی به شرح زیر برخوردارند:

1- کارکرد مناسب : هرگاه نتایج و آثار یک پدیده اجتماعی برای کل جامعه مفید باشد و به تداوم و تثبیت آن کمک کند ، کارکرد مناسب یا مثبت نامیده می شود .
2- کارکرد نامناسب : هرگاه نتایج وآثار یک پدیده اجتماعی تاثیر منفی داشته باشد و به تداوم و تثبیت آن کمک کند، کارکرد مناسب یا مثبت نامیده می شود .
3- کاکرد آشکار : اگر یک پدیده اجتماعی دقیقا همان نتایجی را به بار آورد که مورد نظر بوده است به آن کارکرد آشکار گویند. (ستوده ، ص.68)

ج : فرهنگ
فرهنگ مجموعه پاسخ های انسان است به پرسش ها و نیازهای گوناگون ناشی از ضروریات زندگی در طبیعت و در جامعه . در واقع فرهنگ حاصل رفتار و کردار انسان هایی است که در جامعه زندگی می کنند. اگر جامعه را مجموعه افراد سازمان یافته بدانیم که شیوه زندگی خاص دارند . در این صورت فرهنگ یعنی همین شیوه زندگی . کارکرد ویژه فرهنگ آفرینش ونگاهداری تداوم و همبستگی میان افراد یک جامعه معین است .
از آنجا که فرهنگ قوام دهنده و نظام بخش کارکردها و ساختارهای اجتماعی است و رفتار هر یک از افراد جامعه از آن می پذیرد بنابراین با ید با دقت مورد بررسی قرار گیرد تا از راه آن بتوان به تبیین رفتارهای بهنجار و نابهنجار در جامعه پرداخت .

11-2-2- آسیب شناسی فرهنگ :
وقتی فرهنگی در شرایط استعاری و یا مورد تهاجم قرار گیرد جنبه آسیب شناختی به خود میگیرد و فرهنگ غالب سعی در انهدام ارزش ها و هنجار های فرهنگ مغلوب میکند (فرهنگ زدایی) . ویلیام ریورز می نویسد : در اثر تضاد میان فرهنگ غربی(فرهنگ غالب) و فرهنگ بومی در آمریکا (فرهنگ مغلوب) که شامل برخی از قبایلی می گردد که در حالت بدوی زندگی می کنند لذت زندگی ازمیانشان رفته است به این اعتبار فرهنگ زدایی که بر اثر آن فرد فاقد هنجارهای قابل استناد برای رفتارخویش می گردد ، منجر به بروز برخی کژ رفتاری ها و آسیب های اجتماعی چون : اعتیاد به مواد مخدر ، خود کشی و مانند آن می گردد (ستوده،1382،ص 71)

11-2-3- عناصر فرهنگ ، ارزش ها و هنجار ها
با وجود تنوع بسیارگسترده ای ککه در فرهنگ وجود دارد ، اما همگی در عناصر فرهنگ غیر مادی ، باورها ، ارزش ها و هنجارها مشترکند . این عناصر موجب هماهنگی و ستیز در جامعه می باشند .
ارزش های اجتماعی مجموعه آرمانی هستند درباره آنچه که درست یا نادرست خوب یا بد در فرهنگ خاص است . ارزش ها رفتارهای مطلوب یا نامطلوب را به ما دیکته نمی کنند ، بلکه آنها معیارهایی را برای ما از مردم موضوع ها و رویدادها فراهم می آورند . ارزش ها اصول گسترده ای هستند که باورها در زمینه آنها قرار می گیرند . باورها ، مفاهیمی کلی و مبهم در درباره جهان و ماهیت جامعه هستند که مردم درستی آنها را به عنوان واقیت قبول دارند .
هنجارهای اجتماعی، شیوه ‏های رفتاری معینی هستند که بر اساس ارزش های اجتماعی جامعه تشکیل می گیرند و با مراعات آنهاست که جامعه نظم پیدا می کند: زیرا آنها راهنماهای آشکاری هستند که به مردم یک جامعه دیکته می کنند که در شرایط خاص رفتار کنند.
هنجار ها بر مبنای میزان ارزش اهمیت و پذیرش در میان مردم یک جامعه یکسان نیستند . آنها را می توان به سه نوع دینی رسمی و سنتی تقسیم کرد .
1- هنجار های دینی : هنجارهای دینی معلول آموزش دینی هر جامعه مفروض است.