1-7- تعاریف عملیاتی متغیرها و واژه‌های کلیدی:
متغیرها: کنش اجتماعی: جامعه، مجموعه‌ای از کنش های متقابل بین افراد و گروههاست
کنش‌های متقابل اجتماعی: فرایندی است که از طریق آن مردم نسبت به یکدیگر کنش و واکنش نشان می دهند.
ساختار اجتماع: مجموعه یا کل اجتماعی متشکل از اجزاء که همستگی متقابل اجزاء آن را به صورت یک کل درآورده و بقا و دوام آن را تامین می کند،
فرهنگ: مجموعه پیچیده‌ای است که شامل مجموعه علوم و دانش‌ها، اعتقادات، هنرها، عادات، مقررات، افکار و اندیشه و عقاید، آداب و رسوم و رفتار و کردار انسان به عنوان عضوی از جامعه در مقابل تعهداتی و نقش‌هایی دارد که می‌پذیرد.
شخصیت: مظهرهیئتی کم و بیش به هم پیوسته از عادات، افکار و خصوصیات یک فرد است که در جامعه به صورت نقش ها و مزیت‌های اجتماعی خاص و عام و در شخص به صورت خودآگاهی مفهوم پیدا می کند .کتاب کشف المحجوب هجویری از جهات گوناگون یکی از با ارزشترین متون کهن صوفیانه فارسی است و از نخستین آثاری است که در تصوف اسلامی پدید آمده این کتاب سالها پیش به زبانهای دیگر از جمله انگلیسی عربی و اردو ترجمه شده که بیان گر ارجمندی آن است.
واژه های کلیدی:
ابوالحسن علی بن عثمان هجویری، کنش اجتماعی( ساختار اجتماعی، شخصیت، فرهنگ) عرفان و تصوف، کتاب کشف المحجوب

1-8- روش تحقیق:
روش تحقیق در این پژوهش اسنادی – کتابخانه‌ای است مراحل انجام پژوهش بدین ترتیب می باشد:
1- گردآوری داده‌ها
2- مطالعه منابع و ماخذ اعم از کتاب و مقاله و…
3- فیش‌برداری از داده‌ها
4- توصیف داده‌های متن
5- تبیین و بررسی داده‌ها
6- تحلیل یافته‌ها
7- نتیجه‌گیری
1-9- قلمرو تحقیق:
کتاب کشف المحجوب قرن چهارم و پنجم هجری می‌باشد.

1-10 جامعه‌آماری و حجم نمونه:
در پژوهش حاضر، کتاب کشف المحجوب تالیف ابوالحسن علی بن عثمان الجلابی هجویری (1154صفحه) به مقدمه، متن، تعلیقات و توضیحات به تصحیح دکتر محمود عابدی تحلیل و بررسی خواهد شد.

1-11 محدودیت و مشکلات پژوهش :
با توجه به منابع متعدد جامعه‌شناسی ادبیات و دسترسی به کتابخانه‌ها و مراکز علمی معتبر مشکل خاصی نداشتم.

فصل دوم:
مطالعات نظری

مقدمه
جامعه‌شناسی عبارت است از مطالعه رفتار و کردار آدمی از یک طرف و چگونگی تاثیر مناسبات متقابل افراد بشر از طرف دیگر، یکی از ابزارهای برقراری این مناسبات زبان است، که خود یک نهاد اجتماعی است و کار کردهای متفاوتی دارد، یکی از مهمترین آنها نگارش و ثبت وقایع است … و به طور کلی جنبه نوشتاری زبان است که ادبیات هر جامعه‌ای را شکل می دهد. ادبیات به واقع خود منعکس کننده شکل ویژه زندگانی و فر هنگ هر جامعه است. علم مطالعه فرهنگ و جامعه و … در ادبیات، جامعه شناسی ادبیات است که شاخه‌ای از جامعه‌شناسی است و سعی دارد تا پیوندهای این نهاد اجتماعی را با روش علمی با دیگر جنبه‌های زندگی اجتماعی مورد بررسی و تبیین قرار دهد.
و به بررسی انواع مختلف نمود ادبیات در جامعه و جامعه در ادبیات هر دوره بپردازد.
کتاب کشف المحجوب به تألیف: ابوالحسن علی بن عثمان الجلابی هجویری غزنوی، جلابی در قرن پنجم نگارش یافته که به شرح حال خود و صوفیان و دراویش نامدار قرن چهارم و پنجم هجری پرداخته است و در خلال بحث‌های متعدد کتاب نمود قرن چهارم و پنجم از جمله سیاست، اوضاع دین، اوضاع اجتماعی و … به خوبی مشهود است. همچنین هجویری جامعه عصر خود را با آوردن حکایت‌ها و داستانها به تصویر کشیده است.
در این فصل ابتدا به بیان علم جامعه‌شناسی و نظریه های مطرح شده در آن، توصیف ادبیات و رسالت آن همچنین به تعریف علم جامعه‌شناسی ادبیات و بیان نظریه‌های موجود و توصیف انواع آن خواهیم پرداخت. گفتاری در باب شرح حال و معرفی هجویری خواهیم داشت پس به معرفی کتاب کشف المحجوب ازجنبه‌های عرفانی، ادبی و دینی… و همچنین معرفی مؤلف کتاب هجویری غزنوی جلابی خواهیم پرداخت.
2-1 جامعه‌شناسی
جامعه‌شناسی را می‌توان مطالعه علمی زندگی گروههای انسانی تعریف کرد. از آنجا که انسانیت انسان از طریق زندگی اجتماعی به دست می‌آید، شخصیت و رفتار آدمی در درون جامعه انسانی رشد و توسعه می‌یابد، تمام زندگی ما از خوشی‌ها و ناخوشی‌ها، خنده‌ها، گریه ها، افتادن ها و خاستن‌ها عشق‌ها، افسردگی‌ها، جنگ‌ها و صلح‌ها و همه و همه در جامعه است که شکل می‌گیرد و همه شرح حال زندگی ما انسانهاست و بالاخره جامعه است که به زندگی ما محتوا، جهت و معنا می‌بخشد. جامعه محصول گردآمدن انسانها و کنش‌های متقابل میان آنها است که با هم زندگی می‌کنند و در رسیدن به هدف معینی با یکدیگر همکاری دارند به علاوه معیارها و مقرراتی ساده یا پیچیده بر روابط عادی آنها حاکم است و نهادها و سازمانهایی، تداوم و پایداری اجتماعی آنان را تأمین می کند. در واقع جامعه گروه بسیار وسیع و پردوامی است مرکب از تعداد زیادی زن و مرد که وجوه اشتراک فراوانی دارند و برای بقا و تداوم خود همکاری می کنند و سازمان‌های متعددی به وجود می آورند. (ستوده،1381: 21)
در این صورت موضوع جامعه سازمان‌های اجتماعی است. جامعه‌شناس وظیفه دارد که جریان فراهم آمدن و دگرگون شدن و در شکستن سازمان‌های متفاوت جامعه را دنبال کند و علل تحول و تطور آن‌ها را دریابد و قوانین را که بر آنها حاکم‌اند کشف نماید: (همان:12)
واژه جامعه شناسی از ابداعات (آگوست کنت) فیلسوف فرانسوی نیمه اول قرن نوزدهم است، اما به خوبی می‌دانیم که جامعه‌شناسی یک مرتبه به وجود نیامده بلکه به تدریج شکل گرفته است و از سالها و قرن‌ها قبل بنیان آن توسط کسانی چون: سوفسطائیان، سقراط، افلاطون، ارسطو، سنت اگوستین، فارابی، ابن‌ خلدون و … به وجود آمده بود و اینان بودند که افکار را به سوی مطالعه زندگی اجتماعی هدایت کردند. در ایران نیز دکتر صدیق در واقع بنیان گذار جامعه‌شناسی در دانشگاه تهران بودند و به قول آقای دکتر امیرحسین آریان‌پور مفهوم و کلمه جامعه شناسی به وسیله آن استاد زنده یاد به ایران آورده شد و نخستین کتاب منظم جامعه‌شناسی به زبان فارسی و یا به قول آقای دکتر یحیی مهدوی (علم الاجتماع) توسط ایشان انتشار یافت(سلیم، 1377:11) گروهی از جامعه شناسان جامعه را بر مبنای کلیت آن و نحوه آن در تاریخ مورد مطالعه قرار می‌دهند از جمله اگوست کنت جامعه شناسی را این طور تعریف می کند: «جامعه شناسی علم قوانین کلی پدیده‌های اجتماعی می‌باشد که خود حاصل عمل تاریخی و واقعیات اجتماعی پیچیده‌ای است» که به صورت کلی اخذ شده و به صورت یک سیستم کلی از قوانین درآمده است. (قرائی،1389:13)
گروهی دیگر بیشتر به واقعیت روابط موجود میان افراد وگروه توجه دارند و به حرکت تاریخی و قوانین کلی حاکم بر آن کمتر توجه می‌کنند آنها جامعه‌شناسی را علم بررسی مناسبات و روابط اجتماعی می‌دانند. چنانچه ساموئل کنیگ در تعریف جامعه‌شناسی می‌گوید: «جامعه‌شناسی عبارت است از مطالعه رفتار و کردار آدمی از یک طرف و چگونگی مناسبات متقابل افراد بشر از طرف دیگر» «و یا آلبیون اسمال می‌گوید: «جامعه‌شناسی کنش‌های متقابل اجتماعی را بررسی می کند» یا «جامعه شناسی یعنی علم روابط اجماعی، هم رفتار در گروه و هم در جامعه. (همان: 14)
گروهی بر مطالعه، نظام اجتماعی و نهادهای جامعه تاکید می‌ورزند و در حقیقت برای امور اجتماعی نوعی اصالت قائل هستند. دورکیم جامعه‌شناسی را «علم نهادهای اجتماعی و چگونگی تکوین و عمل آنها تعریف می‌کند به نظر دورکیم «نهادهای اجتماعی مجموعه اعمال و افکاری هستند که فرد آنها را ساخته و پرداخته و در برابر خود می‌یابد و آنها خود را کم و بیش بر افراد تحمیل می کنند». به نظر او واقعه اجتماعی (پدیده‌های اجتماعی) هر گونه شیوه عملی ثابت شده یا ثابت نشده است که قادر است از خارج فرد را مجبور سازد او می‌گوید «جامعه‌شناسی ضمیمه هیچ علم دیگری نیست بلکه مستقل است او «واقعیت اجتماعی» را مانند شی تلقی کرده و معتقد است که (واقعیت اجتماعی ) (پدیده های اجتماعی) را نمی‌توان جز با واقعیت اجتماعی دیگری تبیین کرد.» (همان:15)
ماکس وبر می‌گوید: « جامعه‌شناسی علمی است که کوشش می‌نماید تا به درک، تفهیم و تفسیر عمل اجتماعی انسان نائل شود تا بدین ترتیب به تبیین علمی سیر عمل اجتماعی ونتایج آن موفق آید. ارکان اصلی جامعه‌شناسی وبر عبارتند از «عمل اجتماعی، درک و تفهیم آن، و سرانجام تبیین علمی آن.» به نظر ماکس وبر «تفهیم عبارت است از شناخت حالات درونی افراد و معانی که افراد به رفتار خویش می‌دهند و از آنجا که «تفهیم» تنها برای وجدانهای فردی میسر است. بدین جهت لازم است معانی و ارزش‌هایی را که محرک رفتارشان بوده است. تفسیر کند. بنابراین ماکس وبر «تفهم» و «تفسیر» را در یک عبارت ترکیب نموده و اصطلاح «تفهم تفسیری» را با یک معانی ذهنی در برابر «معنای عینی» به دست می‌دهد.
تالکت پارسنز معتقد است: جامعه‌شناسی بررسی نظام‌های اجتماعی مبتنی بر کنش‌های متقابل رفتارها و نقش‌های اجتماعی می‌باشد. پارسنز، نظام‌های اجتماعی را مجموعه‌ای مرکب از افراد یا گروه‌هایی که نسبت به یکدیگر کنش های متقابل دارند می‌داند. به نظر «گورویچ» جامعه شناس فرانسوی، موضوع جامعه‌شناسی تنها طبقات، گروه، روابط اجتماعی، نهادهای جامعه، مقررات، فرهنگ و روحیه جمعی نیست. بلکه در عین حال منظومه‌های بزرگ یا نظام‌های عمده اجتماعی و همچنین روابط اجتماعی فرد با دیگری و نیز صور مختلف به هم بستگی اجتماعی را در بر می‌‌گیرد.
او در تعریف جامعه‌شناسی می گوید «جامعه شناسی » علمی است که پدیده‌های تام اجتماعی را در مجموع جنبه‌ها و حرکت‌های آنها، با در نظر گرفتن آنها در مقوله‌های دیالیکتیکی اجتماعی خرد، گروهی و کلی، در سیر تکوینی و تجربی‌شان مورد مطالعه قرار می‌دهد. (وحیدا، 9:1388)
2-1-1 هدف جامعه‌شناسی
جامعه‌شناسی را از لحاظ هدف به دو قسمت تقسیم نموده اند:
1- اهداف نظری: که جویای کشف قوانین سازمان‌ها ونهادهای اجتماعی است و هدف این رشته شناسایی «پدیده‌های اجتماعی» و کشف علل، آثار و نتایج آن است.
2- جامعه‌شناسی عملی: که تاکید آن بر نتیجه عینی و عملی نقطه نظرهای جامعه‌شناسی نظری است و در جنبه «ایده آلی» و «کاربردی» آن در عصر جدید مورد توجه قرار می‌گیرد.
ایده‌آلی: بیشتر شامل فلاسفه و متفکرین اجتماعی می‌شود. سعی بر این بوده است، که باتوجه به مسائل و مشکلات اجتماعی آن زمان نوعی جامعه «ایده‌آلی» و «تخیلی» تحت عنوان «اوتوپیا»، «مدینه فاضله» «ناکجاآباد»، (آرمان شهر) و … ترسیم گردد و در آن کلیه مسائل مشکلات مدنیه و یا جامعه مورد نظر با تد بیر و راه‌حل‌هایی که آنان ارائه می دادند به نحو احسن حل شود. از متفکرین این دسته می‌توان از افلاطون، فارابی، توماس مورو و … نام برد. کاربردی: در این زمینه جامعه‌شناسان سعی دارند با استفاده از معرفت و شناخت علمی حاصل از جامعه‌شناسی نظری، راه‌حل‌های عملی در جهت حل مسائل و مشکلات اجتماعی ارائه دهند و هر روز بر اهمیت آن افزوده می گردد و در فعالیت‌های عملی مانند: اصلاح اجتماعی، انقلاب اجتماعی، مهندسی اجتماعی، جامعه شناسی پزشکی و پرستاری، خدمات اجتماعی و برنامه‌ریزی اجتماعی …قرار می گیرد. (قرائی،1389: 21و22)
2-1-2 موضوع جامعه‌شناسی
از لحاظ تقسیمات جامعه‌شناسی به شاخه‌های بسیار متنوع تقسیم شده است که عبارتند از: جامعه‌شناسی اقتصادی، جامعه شناسی سیاسی، جامعه‌شناسی حقوقی، جامعه‌شناسی آموزش و پرورش، جامعه‌شناسی صنعتی، جامعه‌شناسی اداری، جامعه شناسی هنری، جامعه شناسی معرفتی، جامعه‌شناسی شهری، جامعه‌شناسی روستایی، جامعه‌شناسی دین، جامعه‌شناسی ادبیات و اخیراً در امریکا جامعه‌شناسی جنگ نیز به وجود آمده است و نیز می‌توان جامعه‌شناسی را از لحاظ حدود، موضوع به:
1- جامعه‌شناسی بزرگ(Macro, sociology) که جویای قوانین و مقررات عمومی جوامع است.
2- جامعه‌شناسی خرد( Micro, sociology) که موضوع آن شناخت و راه و رسم بعضی از گروه‌های جامعه است، تقسیم کرد. (سلیم، 12:1377)
2-1-3- دیدگاه‌های جامعه‌شناسی
دیدگاه‌ها و نظریه ها، چگونه نگریستن به مسائل اجتماعی را برای ما فراهم می‌کنند. دیدگاه روش ساده نگریستن به دنیای اطراف است و نظریه، مجموعه‌ای از مفاهیم منطقی وابسته به هم است و می‌کوشد تا رویدادهای اجتماعی را توصیف، تبیین و احتمالاً پیش بینی کند. دیدگاه‌های جامعه‌شناختی، رفتارهای انسان را فراتر از یک سلسله رفتارهای فردی غیر مربوط به هم می‌دانند و تاکید بسیاری بر نقش مهم گروهها و نیروهای اجتماعی در شکل دهی رفتارها دارند و برای روابط و کنش‌های متقابل اهمیت بیشتری از رفتارهای فردی قائل‌اند. زیرا دیدگاههای جامعه شناسی اغلب نوعی شناخت به مردم می‌دهند تا آنها بتوانند با بینش و درون نگری، شیوه مناسب زندگی خود را بیابند (ستوده، 13:1384) هر نظریه با روش خاص و فراهم کردن چهار چوبی که در آن مشاهدات به گونه ای منطقی نظم می‌یابند، به تفسیر واقعیت می‌پردازد، جامعه‌شناسان این چهارچوب نظری را دیدگاه می‌نامند. در جامعه‌شناسی سه دیدگاه نظری عمده- کارکرد گرایی،‌تضاد، کنشی متقابل گرایی- وجود دارد. (ستوده و کمالی،

مطلب مرتبط :