1-4 تعریف نظری مفاهیم
1-4-1 قالب‌های برنامه‌سازی
“شکل” ‌ (form)یک فیلم از ساختار یا نحوه روابط بین اجزای صوتی و تصویری آن بوجود می‌آید. بنابراین شکل نتیجه عملکردهای عناصر ساختار است و این شکل است که نهایتاً بر عواطف، اندیشه و یا ذهنیت مخاطب تأثیر می‌گذارد.6
عناصر ساختاری یک فیلم عبارتند از:
الف: آنچه که به شیوه‌های فیلمبرداری یک نما مربوط می‌شود (مثل رنگ، نور، ترکیب‌بندی، حرکت درون قاب، قاب‌بندی ، زاویه، فیلمبرداری).
ب: آنچه که به ترتیب نمایش، نماها و نحوه پیوند آنها و رابطه صداها و نماها مربوط می‌شود که آن را “فنون یا شیوه‌های تدوین” می نامیم.
اتحاد این عناصر که بر پایه موضوع و محتوای یک فیلم یا یک برنامه ساماندهی و طراحی می‌شوند ساختار “اناطم فرمال” برنامه است که هدف از طراحی و تنظیم آن انتقال و تأثیر بر ذهنیت و نگرش مخاطب نسبت به یک موضوع معین است. پس شکل ظاهری و چارچوب اصلی و قواعد ساختاری هر قالب را “فرم” می‌گویند.حال باید مقداری در خصوص قالب‌ها و فرم‌های موجود سخن بگوییم و سپس استفاده از هر کدام را در رسانه تصویری برای ارائه مفهوم دینی بررسی کنیم. گرچه در ابتدای این سخن باید گفت نمی‌توان قالب عام و کلی را یافت که همه آمال دینی ما را محقق کند و یا اینکه با یک یا دو فرم خاص مستغنی از دیگر قالب‌ها شویم. همچنین باید متذکر شد که باید قالبی را استفاده کنیم که کمترین اثر انحراف محتوایی را تحمیل کند و از سوی دیگر بیشترین بار کلام محتوایی را حمل نماید.در تعریفی که صداوسیما از “ساختار” نموده آورده است. “چگونگی استقرار و ارتباط عوامل و عناصر دیداری و شنیداری تشکیل دهنده هر برنامه، ساختار آن برنامه است. “7
به طور کلی قالب‌های برنامه‌ای در جدول شماره یک به اختصار معرفی شده است:
جدول 1-1: قالب‌های برنامه‌ای
ردیف
قالب
تعریف
انواع این نوع قالب
1
مستند
مستند عبارت است از ثبت، تصویر و باز آفرینی و تفسیر قابل استفاده یک واقعه یا مجموعه‌ای از وقایع به شکل تصویری
‌أ- مستند محض
‌ب- مستند گزارشی
‌ج- مستند بازسازی
‌د- مستند آرشیوی
2
نمایش و برنامه‌های نمایشی
برنامه‌هایی که ایده یا موضوعی را با استفاده از عناصر خیالی یا واقعی به شیوه‌ای دراماتیک بیان می‌کند.
‌أ- فیلم سینمایی (حداقل َ75)
‌ب- فیلم داستانی (داستان واحد حداقل در 60َ)
‌ج- فیلم کوتاه (داستان واحد در یک قسمت حداکثر 30َ)
‌د- فیلم نیمه بلند (داستان واحد در یک قسمت 30َ تا 60َ)
‌ه- مجموعه‌ها (سری‌های ناپیوسته َ30 تا 60َ)
‌و- سریال‌ها (سری پیوسته)
3
انیمیشن
پویانمایی واقعیت‌از طریق روش‌های مختلف نقاشی عروسکی، کامپیوتری و غیره که با خلق شخصیت‌ها و ایجاد فضای مختلف به انتقال مفاهیم و ایجاد سرگرمی می‌پردازد
‌أ- سل انیمیشن (با نقاشی یا طلق)
‌ب- کات اوت
‌ج- عروسکی (انواع نخی، دستکشی، سایه، آبی، ماسکی و میله‌ای)
‌د- کامپیوتری وربوتیک
‌ه- کپشن (قصه نقاشی)
و- …
4
برنامه‌های گزارشی
برنامه‌ای که طی آن نظرات و دیدگاه‌های افراد در مورد یک پدیده، موضوع یا رویداد ثبت و ضبط و منعکس می‌شود

5
مسابقه
برنامه‌ای که با منظور ایجاد در قالب در توانایی‌ها، مهارت‌های ذهنی یا فیزیکی شرکت کنندگان حضوری و غیر حضوری توسط یک یا چند مجری تولید می‌شود.

6
سخنرانی یا درس
برنامه‌هایی که با هدف آموزشی مستقیم با حضور معلم یا استاد به صورت گفتار و اجرای آن فرد ساخته می‌شود

7
گفتگو
برنامه‌ای مرکب از چند کارشناس و یک مجری یا مجری کارشناس در زمان واحد درباره یک موضوع رابحث و تبادل نظر کنند
‌أ- گفتگوی دو نفره
‌ب- میزگرد
‌ج- تله کنفرانس (کارشناسان در مکانهای مختلف باشند)
‌د- گفتگوی ترکیبی
8
مصاحبه
انعکاس نظرات بدون نتیجه گیری

9
جُنگ
برنامه‌هایی متشکل از آیتم‌های گوناگون با مضامین واحد و قالب‌های مختلف

10
کلیپ
برنامه‌ای که ایده، موضوع یا پیامی را با انتخاب یا تولید تصاویری مناسب با موضوع در زمان کوتاه و به صورت هنری به تصویر کشد
‌أ- ویدئو کلیپ
‌ب- فتو کلیپ
11
میان برنامه
قطعه مستقل و کوتاه برای پر کردن فواصل برنامه‌ای
‌أ- آنونس (معرفی برنامه)
‌ب- تیزر (معرفی کالا یاخدمات)
‌ج- آوانما
‌د- میان پرده
12
موسیقی یا سرود

1-4-2 برنامه‌سازی برای کودک
برنامه تلویزیونی (یا سینمایی و غیره)
دیکشنری فارسی به انگلیسی
Programme , program
تلویزیون : [تِ لِ ین] (فرانسوی اِ8) تله ویزیون، دستگاهی است که به وسیله آن می‌توان حوادثی را که در صفحه مخصوص (جایگاه فرستنده) از مسافت چندین کیلومتری روی می‌دهد مشاهده کرد و صدایی که نزدیک صحنه عمل ایجاد می‌گردد شنید.9
منظور از ساختار، اسکلت یا دورنمایه یک برنامه است. یعنی اینکه یک برنامه یا یک فیلم ویژه کودک و نوجوان از جهت ساختار به گونه‌ای باشد که بتوان تفاوتی بین آن و یک برنامه مخصوص بزرگسالان قائل شد. قصه فیلم، موضوع برنامه، ریتم، کادر‌بندی، استفاده از رنگ، وسائل و ابزار صحنه، تابلوهای خاص هر برنامه و به طور کلی هر چیزی که به فیلم یا برنامه لطافتی می‌بخشد که تماشایش را برای بچه‌ها دلپذیر می‌کند در حیطه “ساختار” می‌گنجد.
اگر چه عده‌ای معتقدند که مسائل تکنیکی برنامه‌سازی مانند شیوه فیلمبرداری، تدوین، گریم، دکور و … در زمره ساختار نیست و عده‌ای دیگر این مسائل را جزء حیطه ساختار می‌دانند و به آن پای فشاری می‌کنند؛ اما هیچکس منکر این مسأله نیست که آنچه که فیلم یا برنامه کودکانه را از دیگر انواع فیلمها و برنامه‌ها متمایز می‌کند، نگاه کودکانه فیلمساز و حضور حس کودکانه او در بند بند فیلم است.
در داستان نویسی، اصطلاحی به نام “زاویه دید” مطرح است، زاویه دید یعنی جایگاه و زاویه‌ای که نویسنده از آن به داستان، ماجرا‌ها و قهرمانان آن نگاه می‌کند و داستان را روایت می‌کند. این اصطلاح در بحث ساختار نیز می‌تواند کارساز و مفید باشد. به مفهومی دیگر، زاویه دید در فیلمسازی برای کودکان و نوجوانان نیز مطرح است. فیلمساز می‌تواند یکی از این سه زاویه دید را برگزیند. 1- از موضع بزرگترها به دنیای کوچکترها نگاه کند؛ 2- از موضع کوچکترها به دنیای بزرگترها نگاه کند؛ 3- از موضع کوچکترها به دنیای کوچکترها نگاه کند. هر کدام از این سه موضع خصوصاً دوّمی و سوّمی و شناخت حس و حال و سلیقه کودکان می‌تواند در کیفیت کار تأثیر زیادی بگذارد. مثلاً فیلم “دکتر‌های کوچولو” که نگاهی طنز آمیز از دنیای کودکان به دنیای بزرگان (آن هم بزرگان صاحب قدرت و مقام) دارد، فیلم بسیار موفقی است و همواره مورد استقبال فراوان بچه‌ها قرار گرفته است، زیرا زاویه دید مطلوبی را برای روایت قصه برگزیده است10.

مطلب مرتبط :   معنوی، آیات، تربیت، سوره، قرآن، قرآنی

1-4-3 موفق
لغت نامه دهخدا
موفق . [ م ُ وَف ْ ف ِ ] (ع ص ) توفیق ده و کسی که ارشاد می‌کند و راهنمایی می‌کند و بهره مند می‌سازد و دستگیری می‌کند و یاری می‌دهد: وا?الموفق المعین ؛ خداوند عالم توفیق ده و راهنمای و یاری کننده است . (ناظم الاطباء). توفیق ده . (غیاث ). توفیق دهنده . کامیاب کننده . توفیق بخش . (از یادداشت مؤلف ) : و هو سبحانه ولی ذلک و المتفضل والموفق . (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 333). انه خیر موفق ومعین . (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 217). وا? الموفق لاتمام ما فی نیتی بفضله و کرمه . (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 275). وا?الموفق لمایرضی . (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 191).
فرهنگ فارسی معین
(مُ وَ فَّ) [ ع . ] (اِمف .) کامروا، بهره مند.
فرهنگ فارسی معین
(مُ وَ فِّ) [ ع . ] (اِ فا.) 1 – مدد کننده . 2 – به مقصود رساننده . 3 – خدای تعالی.
براساس یافته‌های تحقیق :
دیگر برنامه موفق برنامه‌ای است که تعداد مخاطبین بیشتری دارد و این مخاطبین نیز به دلیل پاسخگویی برنامه به نیازهایشان جذب آن گشته‌اند. و این هم جز به دلیل پژوهش قبل از برنامه نبوده است که به شناخت ویژگی‌ها و نیازهای مخاطب پرداخته است و آن نیازها را به صورت اهدافی در برنامه گنجانده است که به مخاطب انتقال پیدا کرده است. که اگر توانسته باشد نیازها را نیز در راستای تأثیرگذاری صحیح تربیتی پاسخ داده باشد که مخاطب با آن همراهی کرده باشد دوچندان موفق بوده است و اگر بتواند این مسیر را ادامه دهد بر توفیقات آن برنامه صدچندان افزوده خواهد شد.

1-4-4 اخلاق
لغت نامه دهخدا
اخلاق . [اَ ] (ع اِ) ج ِ خُلق . خویها : بعثت لاتمم مکارم الاخلاق (حدیث )؛ برانگیختند مرا به پیامبری تا کامل کنم مکارم اخلاق را. قرقرخان ، ناحیتی است ا …

1-4-5 انتقال مفاهیم
انتقال مفاهیم: انتقال، مصدر باب افتعال از ماده “ن ق ل” به معنای از جایی به جایی شدن (رفتن) و نقل کردن است.11 پس عبارت انتقال مفاهیم را می‌توان اینگونه تعریف کرد:
نقل دادن یا رسانیدن هرگونه پیام، خبر یا معنی
واژه‌های التبلیغ12، الاعلان13، الدعوه14، معادل‌های عربی15 و واژه‌هایadvertising16 و Prepaganda.17، معادلهای انگلیسی انتقال مفاهیم هستند.
انتقال مفاهیم دینی: در این فصل برآنیم تا تبلیغ اسلامی را در اصطلاح علم ارتباطات تعریف کنیم که تا اندازهای با عبارت “انتقال مفاهیم به کودکان به وسیله تلویزیون” یکسان است. پیش از آن، دو واژه ارتباط و تبلیغ اسلامی را معنا می‌کنیم.
“تبلیغ اسلامی” عبارت است از:
“فراگرد [فرآیند ] انتقال پیام از سوی فرستنده (با شرایط و ویژگی‌هایی که اسلام تعیین کرده است) برای گیرنده (همه مردم، مسلمانان، مؤمنان و…) با هدف آموزش، امتناع، یا برانگیختن مخاطب برای انجام یک عمل معین، به شرط آنکه در گیرنده پیام با معنی مورد نظر فرستنده پیام، مشابهت معنی ایجاد شود.”18
“ارتباط” را نیز چنین تعریف کردهاند:
فراگرد انتقال پیام از سوی فرستنده (با شرایط خاص) برای گیرنده به شرط آنکه در گیرنده پیام با معنای مورد نظر فرستنده پیام، مشابهت معنی ایجاد شود.
این تعریف از تبلیغ اسلامی در واژگان ارتباطات را می‌توان معادل “انتقال مفاهیم دینی” به وسیله رسانه و برقراری ارتباط دو سویه دانست. افزون بر آن باید گفت: “وجود مشابهت معنی میان فرستنده و گیرنده” شرطی است که دوام آن به ایجاد ارتباطی دو سویه می‌انجامد. بنابراین بحث برگرفته از کتاب یاد شده که به تبلیغ اسلامی مربوط است، به ارتباط با رسانه تعمیم می‌دهیم و با عنوان جایگزین “انتقال مفاهیم دینی” بیان می‌کنیم.
کودک: کوچک – صغیر (فرهنگ فارسی معین) – پهلوی، کوتک به معنی صغیر ( از حاشییه برهان چ معین) صورت دیگر آن کوچک است (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).19
مفاهیم دینی: مفاهیم جمع مکسر مفهوم است. مفهوم در لغت به معنای دانسته شده و به دل دریافت شده آمده است.20 معنای اصطلاحی مفاهیم دینی نیز عبارت است از آموزه‌ها و گزاره‌های موجود در هر دین مفاهیمی همچون: نماز، امام، قیامت و … و مفاهیمی چون خداوند، فرشتگان و …

مطلب مرتبط :   تفاسیر، تفسیری، آیات، قرآن، تطبیقی، سنی

فصل دوم:
مبانی نظری تحقیق

2-1 پیشینه تحقیق:
مفاهیم و برداشتهای کودکان از دین اساس و شالودهی تفکر دینی آنان را شکل می‌دهد. با توجه به اهمیت و ضرورت پرداختن برنامهسازان به تولید برنامه دینی در سطح کودکان لازم است که شیوه‌های انتقال معنا به کودکان کشف و شناسایی شود تا آنان با به کارگیری این شیوهها بتوانند برنامه‌های مناسب دینی برای کودکان تولید نمایند. تاکنون در کشور تحقیق جامع و دقیقی در این زمینه صورت نگرفته است. و کتاب‌ها و گزارشات و مقالات گوناگونی که در این زمینه نوشته شده است بیشتر به تحلیل محتوای یک یا چند برنامه پرداخته است. تنها کتاب موجود در انتقال مفاهیم دینی یا بهتر بگویم انتقال مفاهیم انتزاعی برای کودک، کتاب و تحقیق دکتر ناصر باهنر با عنوان آموزش مفاهیم دینی هم گام با روان‌شناسی رشد، است.
در ادامه به کلیت فعالیت‌هایی که موضوعی تقریبا مشابه و نزدیک به پژوهش حاضر داشته‌اند معرفی می‌گردند:
2-1-1 مقالات:
2-1-1-1 چنانی‌افشار، زینت، قالب‌های مناسب برنامه‌های دینی کودکان، (7 تا 12 ساله) از مجموعه مقالات فصلنامه پژوهش و سنجش سال دهم، شماره 36 ویژه دین و رسانه (2)، تهران زمستان 1382.
چکیده: کودکان از جمله مهم‌ترین بینندگان برنامه‌های تلویزیونی هستند. تاثیر برنامه‌های این رسانه بر جنبه‌های مختلف اجتماعی، فرهنگی و روانی کودکان غیرقابل انکار است و به گونه‌ای که نمی‌توان نسبت به تاثیر برنامه‌های تلویزیونی بر آنها بی‌توجه بود. از جمله موارد قابل توجه در این زمینه نقش برنامه‌های تلویزیونی در باورهای دینی کودکان است. در این مقاله با استفاده از روش پژوهش اسنادی تاریخی و با توجه به فرآیند تحول مفاهیم اخلاقی و مذهبی کوشش شده است معیارها و پیشنهادهایی برای متناسب ساختن برنامه‌های تلویزیونی با میزان درک و فهم کودکان ارائه شود. به منظور دستیابی به این هدف، پاسخ به سؤال‌هایی دربار? ویژگی روان شناختی دینی کودکان و همچنین یافتن محتوا و قالب‌های مناسب ارائه پیام دینی به کودکان مورد توجه قرار گرفته است.
یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد:
– در زمینه شکل‌گیری مفاهیم اخلاقی، نوعی هماهنگی بین مراتب تحول و رشد کودک وجود دارد. به عبارت دیگر، آموزش اخلاقی و دینی کودک در