<br />پایان‌نامه کارشناسی ارشد
رشته ارتباطات
گرایش حج و زیارت

کارکردهای ارتباطی تولی و تبری در حج

استاد راهنما:
حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر کریم خانمحمدی

دانشجو:
سید اسماعیل موسوی

شهریور 1393

تمام حقوق این اثر متعلق به دانشگاه قرآن و حدیث می‌باشد

تقدیم
تقدیم به اهل‌بیت عصمت و طهارت، به‌ویژه رسول مهربانی‌ها، حضرت محمد مصطفی و دختر گرامی‌اش بانوی بی‌نشان، حضرت فاطمه زهرا.

سپاس‌گزاری
سپاس خدای بزرگ را که بر ما منت نهاد و ما را به دین حق رهنمون ساخت و نیز سپاس از پدر و مادرم که از آغاز عمر تاکنون لحظه‌ای از مرافقت و ملاطفت آنان بی‌بهره نبودم.
از تلاش‌های فراوان استاد گران‌قدر جناب حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر خانمحمدی که در کمال سعه صدر، حسن خلق و فروتنی، زحمات بسیاری را در هدایت و راهنمایی این‌جانب در نگارش این پایان‌نامه مبذول داشتند. سپاس‌گزاری می‌کنم.
همچنین از تمام عزیزانی که مرا در تدوین و نگارش این پایان‌نامه یاری کردند به‌ویژه همسرم ـ که بدون تردید، سامان یافتن این پژوهش بدون همراهی ایشان میسور نمی‌شد ـ تشکر می‌کنم.

چکیده
در اسلام دو اصل به نام «تولی» و «تبری» وجود دارد که از فروع دین شمرده می‌شود. در آیات قرآن این دو اصل به‌عنوان نشانه ایمان و در روایات به‌عنوان محکم‌ترین دستگیره ایمان معرفی شده است. در همه‌ی اعمال و عبادات از جمله حج، تولی و تبری وجود دارد و بر اساس روایات دینی تولی و تبری دو رکن مهم حج محسوب می‌شوند. از آنجا که حج آینه تمام نمای اسلام و جلوه‌گاه شریعت اسلام است از ابعاد مختلفی می‌تواند مورد بررسی قرار گیرد. در این پژوهش، کارکردهای ارتباطی تولی و تبری در حج، مورد بررسی قرار گرفته است. برای رسیدن به هدف مذکور، از روش تحقیق کیفی، از نوع اسنادی و کتابخانه‌ای، به شیوه تحلیلی با رویکرد کارکرد گرایانه با تکیه بر منابع اسلامی استفاده شده است. از آنجا که اندیشمندان اسلامی بر اساس منابع اسلامی، چهار گونه ارتباط را برای انسان در نظر گرفته و کارکرد اصول و فروع دین را در پاسخ به این چهار ارتباط می‌دانند، با تکیه بر منابع اسلامی کارکرد تولی و تبری در حج را در ارتباطات چهارگانه انسان مورد بررسی قرار دادیم. از مجموع مباحث مطرح شده در این تحقیق به این نتیجه رسیدیم که جای‌جای سرزمین وحی و حرم امن الهی و معارف و مناسک حج، تجلی‌گاه تولی و تبری هستند و همچنین التزام به «تولی و تبری» در حج در چهار بعد ارتباط «انسان با خدا»، «انسان با خود»، «انسان با انسان» و «انسان با طبیعت» دارای کارکردهای بی‌شماری است. برخی از این کارکردها در ارتباط «انسان با خدا» که از طریق انجام مناسک حج صورت می‌گیرد عبارت‌اند از: آمرزش گناهان، تشبه به ملائکه، کسب اخلاص، رسیدن به تکامل، شفاعت فرشتگان، استجابت دعا، کسب تقوی و … و در بعد ارتباط «انسان با انسان» کارکردهایی چون؛ طرد فاصله طبقات اجتماعی، خدمت‌رسانی، تجدید پیمان با ولایت، آموزش تلاش و کوشش در زندگی، حفظ شعائر الهی، تبلیغ دین، نمایش قدرت اسلام، کمک به فقرا، بیداری و آگاهی بخشی، ترسیم خط‌مشی حکومت اسلامی، وحدت و انسجام بخشی در بین مسلمانان و کنار گذاشتن اختلافات، مجالست و مشابهت داشتن به اهل‌بیت و در بعد ارتباط «انسان با خود»، تولی و تبری باعث خودشناسی و معرفت نفس می‌شود؛ و در نهایت در بعد ارتباط «انسان با طبیعت» از مجرای قوانینی که در آن تشریع شده، التزام به تولی و تبری در حج، باعث قطع تعلق حبی از طبیعت در برابر ولایت الهی و همچنین باعث حفظ محیط‌زیست از جانب حج‌گزار می‌شود.
واژگان کلیدی: «کارکرد»، «ارتباطی»، «تولی»، «تبری»، «حج»
فهرست مطالب،
فصل اول: مقدمات 1
1ـ1ـ کلیات 2
1ـ1ـ1ـ بیان مسئله تحقیق 2
2ـ1ـ1ـ سؤالات تحقیق 3
سؤال اصلی 3
سؤالات فرعی 3
3ـ1ـ1ـ ضرورت و اهداف 3
1ـ3ـ1ـ1ـ ضرورت تحقیق 3
2ـ3ـ1ـ1ـ هدف اصلی 4
3ـ3ـ1ـ1ـ اهداف فرعی 4
4ـ1ـ1ـ پیشینه تحقیق 5
5ـ1ـ1ـ روش و مراحل تحقیق 5
6ـ1ـ1ـ روش و ابزار گردآوری اطلاعات 5
7ـ1ـ1ـ نتایج علمی و عملی تحقیق 5
2ـ1ـ تعریف نظری مفاهیم 7
1ـ2ـ1ـ کارکرد ارتباطی 7
2ـ2ـ1ـ تولی 11
3ـ2ـ1ـ تبری 12
4ـ2ـ1ـ حج 13
3ـ1ـ چارچوب مفهومی تحقیق 17
مقدمه 17
1ـ3ـ1ـ روان‌شناسی تولی و تبری 17
1ـ1ـ3ـ1ـ طبقه‌بندی نیازها 18
2ـ1ـ3ـ1ـ عاطفه و آثار آن 19
3ـ1ـ3ـ1ـ قانون جذب و دفع 22
4ـ1ـ3ـ1ـ منشأ جذب و دفع 23
2ـ3ـ1ـ تولی و تبری در اسلام 25
1ـ2ـ3ـ1ـ جایگاه و اهمیت تولی و تبری در قرآن 26
2ـ2ـ3ـ1ـ اهمیت و جایگاه تولی و تبری در روایات 28
3ـ2ـ3ـ1ـ لزوم همراهی تولی و تبری با یکدیگر 30
4ـ2ـ3ـ1ـ معیارهای تولی و تبری در اسلام 32
5ـ2ـ3ـ1ـ کارکرد‌های ارتباطی تولی و تبری در اسلام 34
1ـ5ـ2ـ3ـ1ـ کارکردهای تولی و تبری در ارتباط انسان با خویشتن 34
1ـ1ـ5ـ2ـ3ـ1ـ الگو پردازی و زمینه سازی رشد و تکامل شخصیت 34
2ـ1ـ5ـ2ـ3ـ1ـ مدیریت عواطف و تسلط بر احساسات 35
2ـ5ـ2ـ3ـ1ـ کارکردهای ارتباطی تولی و تبری در ارتباط انسان با خدا 35
1ـ2ـ5ـ2ـ3ـ1ـ پیروی از خدا و پیامبر 35
2ـ2ـ5ـ2ـ3ـ1ـ اشتیاق به مرگ 36
3ـ2ـ5ـ2ـ3ـ1ـ آرامش روحی 37
4ـ2ـ5ـ2ـ3ـ1ـ اخلاص در کار‌ها 38
5ـ2ـ5ـ2ـ3ـ1ـ دریافت نصرت و محبت الهی 38
6ـ2ـ5ـ2ـ3ـ1ـ کسب رضایت الهی 38
7ـ2ـ5ـ2ـ3ـ1ـ ایثار در راه خدا 39
8ـ2ـ5ـ2ـ3ـ1ـ وسعت خانه بهشتی 39
9ـ2ـ5ـ2ـ3ـ1ـ تشخیص حق از باطل 39
10ـ2ـ5ـ2ـ3ـ1ـ ترک گناه 40
11ـ2ـ5ـ2ـ3ـ1 چشم و گوش الهی داشتن 40
3ـ5ـ2ـ3ـ1ـ کارکردهای ارتباطی تولی و تبری در ارتباط انسان با همنوع 41
1ـ3ـ5ـ2ـ3ـ1ـ کارکردهای تولی و تبری در ارتباط انسان با معصوم 41
1ـ1ـ3ـ5ـ2ـ3ـ1 حکمت و دانش 41
2ـ1ـ3ـ5ـ2ـ3ـ1ـ استکمال دین 42
3ـ1ـ3ـ5ـ2ـ3ـ1ـ امنیت در قیامت 42
4ـ1ـ3ـ5ـ2ـ3ـ1ـ پذیرش اعمال 42
5ـ1ـ3ـ5ـ2ـ3ـ1ـ آمرزش گناهان 43
2ـ3ـ5ـ2ـ3ـ1ـ کارکردهای ارتباطی تولی و تبری در ارتباط انسان با غیر معصومین 43
1ـ2ـ3ـ5ـ2ـ3ـ1ـ ایجاد روابط صمیمی و سازنده 44
2ـ2ـ3ـ5ـ2ـ3ـ1ـ پایداری و استحکام دوستی‌ها 44
3ـ2ـ3ـ5ـ2ـ3ـ1ـ استقلال و حفظ هویت دینی 44
4ـ5ـ2ـ3ـ1ـ کارکردهای ارتباطی تولی و تبری در ارتباط انسان با طبیعت 45
فصل دوم: عرصه‌های ظهور تولی و تبری در حج 46
مقدمه 47
1ـ2ـ جایگاه حج در قرآن 48
2ـ2ـ جایگاه حج در روایات 49
1ـ2ـ2ـ حج، جلوه‌گاه شریعت اسلام 49
2ـ2ـ2ـ حج، پرچم اسلام 50
3ـ2ـ2ـ حج، عامل تقویت دین 50
4ـ2ـ2ـ حج، بالاترین عبادت 50
3ـ2ـ ظهور تولی و تبری در حج 52
1ـ3ـ2ـ عرصه‌های تولی به خدا در حج 53
1ـ1ـ3ـ2ـ تجلی‌ تولی و تبری در احرام 53
2ـ1ـ3ـ2ـ تجلی تولی و تبری در طواف 58
3ـ1ـ3ـ2ـ تجلی تولی و تبری در سعی 60
4ـ1ـ3ـ2ـ تجلی تولی و تبری در عرفات 62
1ـ4ـ1ـ3ـ2ـ اهمیت اعلام برائت از مشرکین 62
2ـ4ـ1ـ3ـ2ـ تاریخچه اعلام برائت در موسم حج 65
5ـ1ـ3ـ2ـ تجلی تولی و تبری در منی 67
فلسفه رمی جمرات 68
الف) راندن شیطان توسط حضرت آدم 69
ب) راندن شیطان توسط حضرت ابراهیم 69
ج) راندن شیطان توسط پیامبر اسلام 69
6ـ1ـ3ـ2ـ تجلی تولی و تبری در قربانی 70
الف) جانبازی و فداکاری 70
ب) اطعام مساکین 71
ج) دوری از طمع 71
7ـ1ـ3ـ2ـ تجلی تولی و تبری در محرمات احرام………………………………………………………………….71
2ـ3ـ2ـ عرصه‌های ظهور تولی اهل‌بیت در حج 73
1ـ2ـ3ـ2ـ سوگند به مکه به خاطر حضور پیامبر  73
2ـ2ـ3ـ2ـ مصونیت کعبه در پرتو ولایت 74
3ـ2ـ3ـ2ـ حضور «امامت» در بنای کعبه 76
4ـ2ـ3ـ2ـ ولادت حضرت علی در خانه کعبه 77
5ـ2ـ3ـ2ـ معرفی ولایت در حج 78
6ـ2ـ3ـ2ـ حضور امام زمان (عجل الله فرجه) در حج 79
7ـ2ـ3ـ2ـ تمامیت حج در پرتو زیارت ولایت 80
نتیجه‌گیری 81
فصل سوم: کارکردهای ارتباطی تولی و تبری در حج 82
مقدمه 83
1ـ3ـ کارکردهای تولی و تبری در حج در ارتباط انسان با خدا 84
1ـ1ـ3ـ کارکردهای ارتباطی احرام 85
1ـ1ـ1ـ3ـ آمرزش گناه 85
2ـ1ـ1ـ3ـ یادآوری قیامت 86
3ـ1ـ1ـ3ـ فروتنی و خشوع‌ 87
4ـ1ـ1ـ3ـ عزت بخشی و بینیازی حاجی 88
5ـ1ـ1ـ3ـ حفظ حرمت کعبه‌ 88
2ـ1ـ3ـ کارکردهای ارتباطی طواف 89
1ـ2ـ1ـ3ـ آمرزش گناه 89
2ـ2ـ1ـ3ـ اخلاص 92
3ـ2ـ1ـ3ـ رسیدن به کمال 94
4ـ2ـ1ـ3ـ تشبه به ملائکه 95
3ـ1ـ3ـ کارکردهای ارتباطی سعی 97
1ـ3ـ1ـ3ـ آمرزش گناه 98
2ـ3ـ1ـ3ـ شفاعت فرشتگان‌ 98
3ـ3ـ1ـ3ـ آموزش امید و توکل 99
4ـ3ـ1ـ3ـ آموزش تردد میان خوف و رجا 101
5ـ3ـ1ـ3ـ رعایت ادب 102
6ـ3ـ1ـ3ـ به پا داشتن ذکر خدا 103
7ـ3ـ1ـ3ـ بهره‌مندی از ثواب حج پیاده‌ 103
8ـ3ـ1ـ3ـ افزایش مال 104
4ـ1ـ3ـ کارکردهای ارتباطی عرفات 104
1ـ4ـ1ـ3ـ آمرزش گناهان‌ و پذیرش توبه 104
2ـ4ـ1ـ3ـ مشاهدات ملکوتی 106
3ـ4ـ1ـ3ـ یادآوری قیامت 107
4ـ4ـ1ـ3ـ استجابت دعا 108
5ـ4ـ1ـ3ـ خدا شناسی 109
6ـ4ـ1ـ3ـ حق شفاعت 110
7ـ4ـ1ـ3ـ برخورداری از رحمت الهی‌ 111
5ـ1ـ3ـ کارکردهای ارتباطی قربانی 112
1ـ5ـ1ـ3ـ کسب مغفرت و آمرزش الهی‌ 112
2ـ5ـ1ـ3ـ نجات از جهنم‌ 112
3ـ5ـ1ـ3ـ کسب تقوای الهی‌ 113
4ـ5ـ1ـ3ـ شکر خدا 114
5ـ5ـ1ـ3ـ پیروی از سنّت حضرت ابراهیم 114
2ـ3ـ کارکردهای تولی و تبری در حج در ارتباطات انسانی 115
1ـ2ـ3ـ کارکردهای ارتباطی احرام 115
1ـ1ـ2ـ3ـ تمرین برابری و برادری 116
2ـ1ـ2ـ3ـ کم کردن فاصله طبقات اجتماعی 116
3ـ1ـ2ـ3ـ فروریزی دیوار مرزهای جغرافیایی 116
4ـ1ـ2ـ3ـ سامان¬دهی گفتار……………………………………………………………………………………………..117 5ـ1ـ2ـ3ـ تمرین ترک آزار و دشمنی……………………………………………………………………………….117
2ـ2ـ3ـ کارکردهای ارتباطی طواف 118
1ـ2ـ2ـ3ـ خدمترسانی به مردم و حل مشکلات مسلمانان 118
2ـ2ـ2ـ3ـ همبستگی مسلمانان 120
3ـ2ـ2ـ3ـ تجدید پیمان با ولایت 122
3ـ2ـ3ـ کارکردهای ارتباطی سعی 123
1ـ3ـ2ـ3ـ ذلت ستمگران‏ 123
2ـ3ـ2ـ3ـ تواضع و تربیت‏ 124
3ـ3ـ2ـ3ـ ضرورت تلاش و کوشش 125
4ـ3ـ2ـ3ـ حفظ شعائر الهی 127
4ـ2ـ3ـ کارکردهای ارتباطی عرفات 128
1ـ4ـ2ـ3ـ تبلیغ دین 128
2ـ4ـ2ـ3ـ تبلیغ ولایت 129
3ـ4ـ2ـ3ـ همبستگی و عدم اختلاف 131
4ـ4ـ2ـ3ـ برائت از مشرکین 133
1ـ4ـ4ـ2ـ3ـ وحدت 133
2ـ4ـ4ـ2ـ3ـ رسیدن به توحید 137
3ـ4ـ4ـ2ـ3ـ نفى قدرتهاى استکبارى‏ 138
4ـ4ـ4ـ2ـ3ـ بیداری و آگاهی بخشی 138
5ـ4ـ4ـ2ـ3ـ آزادى انرژى متراکم جهان اسلام‏ 139
6ـ4ـ4ـ2ـ3ـ ترسیم خط‌مشی حکومت اسلامى 139
7ـ4ـ4ـ2ـ3ـ نمایش قدرت اسلام 140
5ـ2ـ3ـ کارکردهای ارتباطی قربانی 141
1ـ5ـ2ـ3ـ کمک به فقرا 141
2ـ5ـ2ـ3ـ مبارزه با استثمار 144
6ـ2ـ3ـ کارکردهای ارتباطی زیارت اهلبیت  145
1ـ6ـ2ـ3ـ تجدید عهد با امام 146
2ـ6ـ2ـ3ـ تطهیر روح و جان 146
3ـ6ـ2ـ3ـ مجالست و مشابهت با امام 147
3ـ3ـ کارکردهای تولی و تبری در حج در ارتباط انسان با خویشتن 148
1ـ3ـ3 ـ تکبر زدایی از روح…………………………………………………………………………………………………148
2ـ3ـ3ـ ریاضت نفس…………………………………………………………………………………………………………148
3ـ3ـ3ـ خودشناسی 148
4ـ3ـ3ـ توجه به محدودیت عمر 151
5ـ3ـ3ـ کشتن هواى نفس‏ 151
3ـ3ـ کارکردهای تولی و تبری در حج در ارتباط انسان با طبیعت 153
1ـ3ـ3ـ قطع تعلق حبی از طبیعت 154
2ـ3ـ3ـ حفظ محیط‌زیست 155
نتیجه‌گیری 157
فهرست منابع فارسی 160
فهرست منابع عربی 165
مقالات 168

مطلب مرتبط :   خیار، مشتری، حیوان، عقد، بایع، مبیع

فصل اول: مقدمات

1ـ1ـ کلیات
1ـ1ـ1ـ بیان مسئله تحقیق
هر پدیده‌ای در جهان دارای دو بعد جذب و دفع و سلب و اثبات است، این جذب و دفع در حیوانات به‌صورت شهوت و غضب نمود پیدا می‌کند، لیکن در انسان رقیق‌تر از این به‌صورت محبت و عداوت جلوه‌گر می‌شود و گاه از این مقدار بالاتر رفته و رقیق‌تر می‌گردد و به‌صورت ارادت و کراهت ظهور می‌کند و اگر بسیار لطیف شد به‌صورت تولی و تبری ظاهر می‌شود که در حقیقت همان قله‌ جذب و دفع است و از ویژگی‌های خواص مؤمنان الهی است.
در اسلام دو اصل به نام «تولی» و «تبری» و به تعبیر دیگر «حب فی الله» و «بغض فی الله» وجود دارد که هر دو در واقع اشاره به یک حقیقت است. طبق این دو اصل ما موظّفیم دوستان خدا را دوست و دشمنان خدا را دشمن بداریم و پیشوایان بزرگ دین یعنی پیامبر اکرم و امامان معصوم را در همه چیز اسوه و الگوی خود قرار دهیم. این دستور به‌قدری مهم است که در آیات قرآن به‌عنوان نشانه‌ی ایمان و در روایات اسلامی به‌عنوان «اَوْثَقُ عُرَی الْأَیمانِ» (محکم‌ترین دستگیره‌ی ایمان) معرفی شده و تا «تولی» و «تبری» نباشد، بقیّه‌ی اعمال، عبادات و اطاعات، بی‌حاصل شمرده شده است. در همه اعمال و عبادات تولی و تبری وجود دارد از جمله حج که یکی از فروع دین اسلام است.
یکی از اعمال و عباداتی که به‌عنوان رکن اسلام معرفی شده آیین حج است و بر اساس روایات دینی تولی و تبری دو رکن مهم حج محسوب می‌شود تا جایی که ولایت رکن اصلی و متمم حج و اعلام انزجار و برائت جزءِ جدایی ناپذیر حج

مطلب مرتبط :   خلیج، جنگ، نفت، اوپک، انقلاب، عربستان