1980 بنا به تعریف کنفرانس توسعه تجارت سازمان ملل (آنکتاد) حمل‌ونقل چندوجهی عبارت است از: حمل‌ونقل کالا با استفاده از حداقل دو شیوه مختلف حمل‌ونقل از یک مبدأ تا یک مقصد و از طریق یک یا چند مسیر بینابینی تحت شرایط یک بارنامه که مسئولیت کل جریان تحت اختیار یک نفر یا یک شرکت حمل‌ونقل می‌باشد.<br/” title=”br”>br />فاوست 1985 حمل کالا به‌وسیله حداقل دو شیوه حمل‌ونقل بر پایه یک قرار داد حمل‌ونقل چندوجهی
هایت 1987 حمل‌ونقل کالا با استفاده از حداقل دو شیوه مختلف حمل‌ونقل از یک مبدأ تا یک مقصد و از طریق یک یا چند مسیر بینابینی تحت شرایط یک بارنامه که مسئولیت کل جریان تحت اختیار یک نفر یا یک شرکت حمل‌ونقل می‌باشد. (آنکتاد)
مکینون 1989 هنگامی که در یک عملیات حمل بیش از دو شیوه استفاده شد… تحت مدیریت یک آژانس حمل‌ونقل
نویسنده تاریخ تعریف
مین 1991 حمل‌ونقل کالاهای تولیدی به‌وسیله شیوه‌های حمل‌ونقلی زمینی، دریایی، ریلی
اورز 1994 حمل کانتینر به‌وسیله جاده و راهآهن در یک عملیات حمل‌ونقل
کیندرد و بروکس 1997 حمل کالا به‌وسیله حداقل دو شیوه حمل در صورتیکه در تمامی شیوه ها به مسئولیت یک اپراتور حمل‌ونقل باشد
مورفی و دالی 1998 حمل کانتینر از یک شیوه حمل به شیوه ای دیگر بدون دست خوردن و جا به جا شدن کالا
لوود ویگسن 1999 حمل کانتینر از یک شیوه حمل به شیوه ای دیگر بدون دست خوردن و جا به جا شدن کالا در یک ترانزیت
بانومیونگ 2000 قبول مسئولیت حمل کالا در سرتا سر حمل‌ونقل درب –به – درب تحت یک سند حمل‌ونقل چندوجهی
آنکتاد 2005 حمل‌ونقل درب – به – درب کالا به‌وسیله حداقل دو شیوه حمل تحت مسئولیت یک سند حمل
لوو 2006 استفاده از شیوه‌های حمل‌ونقل کالا از مبدأ تا مقصد
گاه و همکاران 2008 استفاده از بیش دو شیوه حمل کالا بدون جابه‌جایی کالا در حین عملیات حمل

همان‌طور که در تعاریف بالا مشخص است بیشتر پژوهشگران در بخش اول تعریف خود به موضوع حمل کالا به‌وسیله حداقل دو شیوه حمل اشاره دارند و در رابطه با این موضوع همه آن‌ها اتفاق نظر را دارند اما در بخش دیگر تعاریف آن‌ها از سیستم حمل‌ونقل چندوجهی، بعضی از پژوهشگران به اپراتور سیستم حمل‌ونقل اشاره داشتند و بعضی دیگر به نوع کالای مورد حمل اشاره داشتند. پس می‌توان نتیجه گرفت پژوهشگرانی که نوع کالا و یا اپراتور حمل کالا مد نظرشان نباشد، اصطلاحات حمل‌ونقل چندوجهی را به‌جای یکدیگر استفاده می‌کنند؛ اما باید دانست که این اصطلاحات با یکدیگر کمی متفاوت است.تفاوت کلیدی دیگر در این واژگان را می‌توان در استفاده از نوع کالا در عملیات حمل‌ونقل دانست.
با توجه به مطالب گفته شده در مورد تعاریف و تفاوت‌هایی جزئی بین اصطلاحات مورد استفاده در حمل و نقل چند وجهی ، انواع این سیستم حمل و نقل در چهار چوب و قوانین به گونه‌ای یکسان عمل می‌کنند و اجزا آن‌ها همانند یکدیگر می‌باشند و تفاوتی در اصل این نوع سیستم حمل و نقل وجود ندارد در نتیجه در این پژوهش تنها به سیستم حمل و نقل چند وجهی پرداخته می‌شود زیرا در ابعاد و اجزا این سیستم تفاوتی با یکدیگر ندارند.
در محتوای حمل‌ونقل کالا، دیگر سیستم‌های حمل کالا با ویژگی‌های مشابه نیز مانند سیستم‌های حمل‌ونقل ترکیبی نیز وجود دارند که در گذشته به‌طور وسیعی از این اصطلاحات استفاده می‌شده است. تا قبل از اینکه سازمان ملل حمل‌ونقل چندوجهی را در سال 1980 به رسمیت بشناسد، این اصطلاح مراحل تغییر و سیر تکاملی مختلفی را تا به رسمیت شناختن آن توسط آنکتاد در سال در سال 1992 گذرانده است. در واقع، به وجود آمد کنوانسیون‌ها باعث ایجاد تعریف روشنی از اصطلاحاتی چون اسناد، مسئولیت اپراتورهای حمل‌ونقل چندوجهی، مسئولیت حمل کننده کالا و غیره. شکل (3-3) نشان دهنده سیر تکاملی واژه حمل‌ونقل چندوجهی در ارتباط با واژگانی که قبلاً کاربرد داشت. (Banomyong, 2000)

شکل 3 3: توسعه سیستم‌های حمل‌ونقل (منبع: Banomyong, 2000)
اجزا حمل‌ونقل چندوجهی
استفاده از سیستم حمل و نقل چند وجهی نشان از تغییر در شیوه تجارت و حمل و نقل می‌باشد که نیازمند اقدامات بسیاری چه از نظر زیر ساخت‌ها و چه از نظر روساخت‌ها در زنجیره حمل و نقل می‌باشد.
با توجه به تعاریف گفته شده در رابطه با سیستم حمل و نقل چند وجهی و گستردگی جغرافیایی این نوع سیستم، جهت اجرای هر چه موفق‌تر این نوع سیستم در زنجیره حمل و نقل به بیان اجزا آن پرداخته شده است. این اجزا به سه گروه 1)زیر ساخت‌ها 2)رو ساخت‌ها و الزامات مدیریتی 3) قوانین در حمل و نقل چند وجهی، تقسیم می‌شوند که توضیح هر یک از این اجزا در ادامه آمده است.
زیر ساخت‌های حمل و نقل چند وجهی
زیر ساخت‌های حمل و نقل یکی از مباحث بسیار مهم در اجرای مؤثر سیستم حمل و نقل چند وجهی جهت به دست آوردن بیشترین مقدار فواید این سیستم می‌باشد. در جایی که زیر ساخت‌های حمل و نقل ضعیف عمل کنند ، توسعه حمل‌ونقل چندوجهی آسان نخواهد بود در نتیجه زیر ساخت‌های زیر جهت اجرای مؤثر این نوع سیستم لازم خواهد بود.
کانتینرزاسیون
با معرفی کانتینرزاسیون در سال 1960 توسط بنیان‌گذار آن آقای مک کلین ، ترکیب نوع آورانه آن با دریا و حمل‌ونقل زمینی و با بهر گیری از استانداردهای اختصاص داده شده به زیر ساخت‌های حمل‌ونقل کالا مانند ساختار چیدمان سلولی کانتینر در کشتی و یا ورود مستقیم قطار و نگه داشتن آن بر روی کشتی باعث یک محرک قوی در تجارت بین‌الملل شده است (UNCTAD, 1993). بر طبق یک مدل کار در بندر، حمل‌ونقل کالا بر اساس یک مدل شماتیک از سال 1960 تا 2000 به تکامل رسیده است. همچنین با تغییر شکل کالاها از فله به کانتینر، حجم تجارت در 50 سال اخیر به‌شدت افزایش پیدا کرده است.
کانتینری شدن حمل و نقل کالا سبب سرعت، ایمنی و قیمت مناسب بارگیری شده است این مزایا در کنار موارد دیگر، سبب شده تا این نوع حمل و نقل کاربرد وسیعی پیدا نماید و بر اساس آمار ارائه شده توسط آنکتاد، سهم حمل و نقل کانتینری از کل تجارت جهانی از عدد هشت درصد در سال 1980 (معادل 0.3 میلیارد تن) به عدد 60 درصد در سال 2005 ( معادل 3.9 میلیارد تن) افزایش یافته است که این آمار تمامی کشورها را مجبور به سرمایه گذاری‌های عظیم در توسعه زیر ساخت‌های ترمینال‌های کانتینری می‌نماید.
کانتینرزاسیون یکی از اجزای اصلی در معرفی سیستم حمل و نقل چند وجهی و توسعه آن می‌باشد. بسیاری از کشورهای در حال توسعه کانتینرزاسیون را با تأخیر در سیستم حمل و نقل خود پذیرفتند و بر این باور بودند که نیازی به سرمایه گذاری بر کانتنرزاسیون ندارند، امروزه تمامی کشورها به این مقبولیت رسیدند که حمل و نقل کانتینری یک ضرورت در جهت افزایش حجم تجارت و رقابت حمل و نقل کشتیرانی می‌باشد. به‌منظور کاهش هزینه حمل و نقل ، به‌ویژه هزینه‌های جا به‌جایی کالا در بنادر و همچنین با توجه به اقتصاد مقیاس، یکپارچه کردن جریان حمل کالا بخصوص از طریق کانتینریزه کردن اهمیت ویژه‌ای یافت. مادامی‌که ارتباط واحدهای حمل و نقل حتی‌الامکان حفظ شود و مهم‌تر از همه آنکه حمل و نقل چندوجهی استفاده می‌شود، می‌توان در تجارت بین‌الملل از فنّاوری نوین حمل و نقل به بهترین نحو ممکن استفاده کرد. (UNCTAD, 2003)
در واقع هسته اصلی سیستم حمل و نقل چند وجهی ، حمل کالا با کانتینر می‌باشد و این بدان معناست که کانتینرزاسیون باعث توسعه حمل و نقل چندوجهی می‌باشد. امروزه تمرکز اصلی بر روی سازمان‌های حمل و نقل و یکپارچه سازی سیستم‌های لجستیکی می‌باشد. (Hayuth, 1987). با توجه به جدول (3-2) اجزای کلیدی کانتینرزاسیون مشخص شده است.

مطلب مرتبط :   ، اطفال، والدین، محبت، نوجوانان، پدر

جدول ‏33 2: اجزای کلیدی کانتینرزاسیون ( منبع: 1987، Hayuth )
کانتینرزاسیون واحد سازی
استاندارد سازی
کشتی های کانتینر بر
کشتی های رو – رو
جرثقیل ساحلی
استرادل کریر
پایانه های تخصصی
بنادر خشک

همان‌طور که در تعریف سیستم حمل و نقل چند وجهی آمده است، موضوع اصلی این تعریف به تغییر در شیوه‌های حمل اشاره دارد در نتیجه کانتینرها بهترین وسایل حمل کالا در سیستم‌های حمل و نقل چندوجهی می‌باشند زیرا می‌توان آن‌ها را به‌راحتی از کشتی، راه آهن و یا کامیون از کارخانه‌ها به مشتری تحویل داد. رقابت فزاینده‌ای که ناشی از کاهش نرخ‌های کرایه می‌باشد، گسترش سیستم‌های حمل و نقل چندوجهی را به طرق مختلفی ترغیب کرده است، به‌عنوان نمونه بسیاری از خطوط کشتیرانی بزرگ جهان در هم ادغام شده‌اند. تقاضاهای روز افزون ارسال کنندگان برای تحویل منظم و برنامه ریزی شده کالا که در رشد سیستم‌های انبارهای صنایع و مراکز تولید در رأس زمان مقرر انعکاس یافته است، شبکه‌های کانتینری را واداشته است تا برنامه‌های رفت و آمد کشتی‌ها به این بنادر را تحت نظم و سرعت منطقی در آورد.
ترمینال‌های کانتینری در بنادر
با توسعه کانتینری کردن و حمل و نقل چند وجهی خطوط عمده کشتیرانی برای کاهش هزینه‌های عملکرد خود، کشتی‌های تمام کانتینری بسیار گرانی را بکار گرفته اندکه بتوانند با تسهیلات و تجهیزات اختصاصی برای تخلیه و بارگیری و بر آمدن از عهده حمل و نقل کانتینرها و باراندمان بالا برنامه ریزی نمایند. بنادر بزرگ و عمده‌ای که قادر به ارائه نرخ‌های اقتصادی، تخلیه و بارگیری، بهره‌وری بالا نیروی کار و تسهیلات پایانه‌ای خوب هستند، توسط خطوط کشتیرانی معتبر برای توقف و تخلیه و بارگیری کانتینرهای خود ترجیح داده می‌شوند و این عمل به‌نوبه خود می‌تواند باعث رقابت بندر در منطقه شود. (ترمینال کانتینری, 1388)
جریان حمل کانتینر را می‌توان به شبکه گسترده‌ای مشابه دانست که در آن ترمینال‌های کانتینری به‌عنوان هسته مرکزی حمل و نقل چندوجهی در تغییر شیوه حمل محسوب می‌شود. ترمینال کانتینری نقش هاب را بین وجه‌های مختلف حمل و نقل ایفا می‌کنند. کانتینر وارد ترمینال کانتینری شده و از طریق وجه‌های مختلف حمل و نقل خارج می‌شود در واقع می‌توان اصلی‌ترین مکان جهت تغییر شیوه حمل و نقل در زنجیره حمل کالا دانست.
ترمینال‌های کانتینری جهت اجرای نقش خود در زنجیره حمل و نقل چند وجهی نیازمند تجهیزات حمل و نقل کانتینر، جرثقیل ، محوطه چینش کانتینر و سیستم‌های ارتباطی می‌باشد. جدول (3-3) نیازهای سیستم حمل و نقل چندوجهی را در یک بندر کانتینری را نشان می‌دهد.
جدول 3 3: نیازهای سیستم حمل و نقل چندوجهی را در یک بندر کانتینری
بندر کانتینری جرثقیل
محوطه‌های جهت چینش کانتینر
تخلیه و بارگیری کانتینر در محوطه کشتی / ریل / جاده
تخلیه محتویات کانتینر ( استریپ)
بارگیری کالا به داخل کانتینر (استافینگ)
برق رسانی به کانتینرهای یخچالی
تجهیزات حمل کانتینر در ترمینال
سیستم‌های ارتباطی

مطلب مرتبط :   رهن، دین، مشتری، بانک، اسناد، توثیق

راه آهن
یکی دیگر از اجزای بسیار مهم در حمل کالا به‌وسیله شیوه‌های حمل و نقل چند وجهی با توجه به اقتصاد مسافت، حمل کالا به‌وسیله راه آهن می‌باشد. همان‌طور که گفته شد یکی از مهم‌ترین فاکتورهای صاحبان کالا جهت حمل کالاهای خود ، استفاده از حمل و نقل ارزان می‌باشد که پس از حمل دریایی از هزینه پایین‌تری نسبت به جاده برخور دار است.
زمانی که مفهوم حمل و نقل کانتینری از طریق دریا در دهه 1970 رواج کافی یافت، شرکت‌های بزرگ کشتیرانی توجهشان به حمل و نقل چندوجهی و نتایج مثبت اقتصادی آن جلب شد و خواهان کنترل بیشتر بر حرکت کانتینر از طریق راه‌های زمینی شدند در نتیجه با توجه به مزیت‌های فراوان حمل ریلی به توسعه خطوط راه آهن پرداختند به گونه‌ای که در کشورهای توسعه یافته بیشترین درصد حمل کالا در راه‌های زمینی به‌وسیله راه آهن و با توانایی حمل دو کانتینر بر روی یکدیگر صورت می‌پذیرد.
اگر بندرها از شبکه حمل و نقل داخلی کافی برای حمل و نقل بار در مناطق داخلی کشور برخوردار نباشند، ممکن است خطوط کشتیرانی ( به‌ویژه خطوط کشتیرانی کانتینری) ناچار شوند کشتی‌هایشان را به بندرهای همسایه هدایت کنند که چه‌بسا همین اتفاق در کشور ما نیز می‌افتد. در بحث سیستم‌های راه آهن در بنادر با توجه به نیازهای سیستم حمل و نقل چند وجهی می‌توان به ایجاد شانتینگ یارد، بهبود خطوط ریلی در بندر، تجهیزات انتقالی واگن‌ها در سطح بندر و استفاده از نرم افزارهای خدمات ریلی متناسب با سیستم مورد بحث اشاره کرد.
شانتینگ یارد : ترمینال مخصوصی است که در آن سه تا چهار خط ریلی در چندین فاز ساخته می‌شود و در کنار آن‌ها سکوهای مخصوص بارگیری به‌طور موازی برای هر خط در نظر گرفته می‌شود.
واگن‌های حمل دو طبقه کانتینر : این نوع سیستم حمل برگرفته از سیستم حمل و نقل و نقل چند وجهی می‌باشد که در حمل ریلی در این نوع سیستم کانتینر به‌صورت دو طبقه بر روی یکدیگر قرار می‌گیرند که این نوع روش در حال حاضر از روش‌های رایج حمل کانتینر در سیستم حمل و نقل چند وجهی در کشورهای توسعه یافته می‌باشد به گونه‌ای که بیش از 70 درصد حمل کانتینر در آمریکای شمالی با این روش انجام می‌شود.
قطار دربستی : قطاری است که در آن تمامی واگن‌های آن یک نوع کالا را از مبدأ تا مقصد مورد نظر حمل می‌کنند و دیگر یازی به جدا سازی واگن و توقف در طول مسیر نمی‌باشد. در واقع هنگامی که کالاهای مورد حمل به‌اندازه‌ای یک قطار باشد از این نوع سرویس می‌توان استفاده کرد در این صورت جهت پر کردن واگن‌ها نیازی به شانتیگ یارد نمی‌باشد