رحلت پیامبر اسلامصلی‌الله علیه‌وآله و اختلاف مسلمانان درباره جانشینی آن حضرت، بعدها به تمایز دو مذهب اصلی شیعه و سنی منجر شد. شیعیان که برخلاف سنیان، امام علیعلیه‌السلام و ائمه اهل¬بیتعلیهم‌السلام را تنها واجدان شرایط جانشینی پیامبرصلی‌الله علیه‌وآله و امامت امت می‌دانند، در مدینه که محل تولد و زندگی بیشتر ائمه اهل¬بیتعلیهم‌السلام بوده، جمعیت کمتری در مقایسه با سایر مسلمانان داشتند. این نسبت در دو قرن نخست و پس از آن نیز به همین شکل بوده است.<br />بررسی منابع تاریخی نشان می¬دهد که شهرها و مناطقی همچون کوفه که دور از مدینه بوده¬اند به کانون تشیع تبدیل شدند و در بسیاری از مناطق دوردست¬تر چون خراسان در عصر حضور ائمهعلیهم‌السلام و آفریقا پس از دورۀ مذکور، سیاست¬مدارانی توانستند با سوء استفاده از گرایش مردم به آل¬محمدصلی‌الله علیه‌وآله هواداران بسیاری به دور خویش جمع و حکومت کنند.
این تحقیق در پی آن است که زمینه¬ها و علل و عوامل سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، مذهبی، فرهنگی، قومی و نژادی، محیطی و محلی، چگونگی و میزان تاثیر هر یک از آنها را بر گرایش و عدم گرایش مردم مدینه به تشیع از نوع عام آن را در دو قرن نخست هجری بررسی کند. بدین ترتیب دو قرن نخست هجری زمان، شهر مدینه، مکان و مردم مدینه، جمعیت مورد نظر تحقیق خواهند بود.
1.2. ضرورت و اهداف
ضرورت این تحقیق، بازگشت به پیدایش موضوع آن دارد. از آنجا که اهل¬بیت پیامبرصلی‌الله علیه‌وآله که به استناد مفاد قرآن، احادیث و سنت نبوی، جانشینان بر حق حضرتش هستند، پس بایسته¬های رهبری و جانشینی را نیز دارا هستند. یکی از این بایسته¬ها، قدرت جذب حداکثری است، همان گونه که خود پیامبرصلی‌الله علیه‌وآله دارای آن بود. حال اگر به تاریخ دو قرن نخست هجری بنگریم و این جذب را خدشه دار و گرایش مردم به آنان را کم فروغ بیابیم، اگر دلایل و علل معقولی نداشته باشد، نقیصه¬ای خواهد بود که بر شخصیت و راهبری اهل¬بیتعلیهم‌السلام وارد است. پاسخ به این شبهه با دلایل متقن تاریخی با توجه به علاقه و دغدعه محقق و نبود اثری در خور، ضرورت پیدایش این تحقیق است.
در کنار این ضرورت، این پژوهش می¬تواند اهدافی چون اطلاع نسبی از زمینه¬ها، علل و میزان گرایش و عدم گرایش مردم مدینه به تشیع، تصحیح اطلاعات تاریخی شیعیان در حد توان، ارائه درک نسبی صحیح از اوضاع و شرایط ائمهعلیهم‌السلام، به دست دادن تصویری شایستۀ توجه از روابط ائمهعلیهم‌السلام با مردم مدینه و در پایان به کارگیری این یافته¬ها در تصمیم¬سازی¬های امروزی جهان تشیع را دنبال کند.

1.3. روش تحقیق و گردآوری اطلاعات
روش این تحقیق، همانند بسیاری از تحقیق¬های تاریخی دیگر، توصیفی _ تحلیلی و روش گردآوری اطلاعات، کتابخانه¬ای است.

1.4. پرسش¬های اصلی و فرعی
1.4.1. پرسش اصلی:
– گرایش مردم مدینه به تشیع عام، در دو قرن نخست چگونه و به چه میزان بوده است؟
1.4.2. پرسش¬های فرعی:
– آیا گرایش یا عدم گرایش مردم به ائمهعلیهم‌السلام مساوی با گرایش و عدم گرایش به تشیع است؟
– با توجه به پیوند عمیق انصار و پیامبرصلی‌الله علیه‌وآله و اهل¬بیت ایشان، چرا در برخی برهه¬های دو قرن نخست هجری در مدینه، شاهد عدم گرایش به ائمهعلیهم‌السلام و فرزندان ایشان هستیم؟
– آیا عدم اقبال اوضاع سیاسی به ائمهعلیهم‌السلام، نشان از عدم اقبال سیاسی مردم به ائمهعلیهم‌السلام است؟
– آیا عدم تمایل سیاسی به ائمهعلیهم‌السلام، دلیل بر عدم گرایش مردم به ائمهعلیهم‌السلام در تمام ابعاد است؟
– علل و عوامل مختلف عدم گرایش مردم مدینه در بعضی از ابعاد به ائمهعلیهم‌السلام و در برخی زمان¬های دو قرن نخست هجری چه بوده است؟

1.5. فرضیه تحقیق
– گرایش مردم مدینه به تشیع، به دلایل و عوامل مختلف سیاسی، فرهنگی و … در برهه¬هایی از دو قرن نخست هجری کم فروغ بوده است.

1.6. معرفی و بررسی منابع
منابعی که در این تحقیق مورد استفاده قرار گرفته¬اند به لحاظ موضوع به چند دسته کلی تاریخ¬های عمومی، تاریخ¬های محلی، تک نگاری¬ها، جغرافیانگاری¬ها و صحابه نگاری¬ها تقسیم می¬شود.

1.6.1. تاریخ¬های عمومی
این تحقیق به لحاظ اینکه از سویی در حوزه تاریخ اسلام است و از سوی دیگر برای بسترسازی و ورود به بحث، عمومِ جهان اسلام و خصوصِ مدینه را در دو قرن نخست مورد بررسی قرار داده است، به صورت وافری از منابع تاریخ عمومی اسلام چون «تاریخ خلیفه» نوشتۀ « خلیفه، أبوعمرو ابن خیاط بن‌أبی¬هبیره لیثی عصفری» مشهور به «شباب» (د. 240ق)، «تاریخ الیعقوبی» متعلق به «احمد بن‌ابی یعقوب» (د. 284ق)، «تاریخ الامم و الملوک» مشهور به «تاریخ طبرى» اثر « أبوجعفر محمد بن‌جریر طبری»(د. 310ق) سود جسته است. منابع مذکور به دلیل شمولشان بر بیشتر مباحث نیز قابل توجهند. در این میان منابعی چون «المغازی» نوشتۀ «محمد بن‌عمر واقدی»(د. 207ق) به دلیل تقدم، مدنی بودن و گزارش¬های جنگی¬اش که در مباحث بسترسازی بسیار به کار می¬آید، «السیره النبویه» اثر «عبدالملک بن‌هشام حمیری معافری» (د. 218ق) به دلیل تقدمی که محقق را از ارجاع¬های دیگر بی¬نیاز می¬سازد و «انساب الاشراف» متعلق به « أحمد بن‌یحیی بن‌جابر بلاذری» (د. 279ق) به دلیل تقدم و شاگردی¬اش نزد مدنیانی‌ چون «ابن ابی¬شیبه» (د. 235ق) جایگاه خاص خود را دارند.

مطلب مرتبط :   تسلیحات، متعارف، ، امنیت، جنگ، مهدویتمقالهمقاله درمورد

1.6.2. تک نگاری¬ها
تک نگاری¬هایی چون «وقعه صفین» نوشتۀ «نصر بن¬مزاحم» (د. 212ق)، «الغارات» اثر «ابواسحاق ابراهیم بن‌محمد ثقفی کوفی» (د. 283ق) و «الجمل» متعلق به «محمد بن‌محمد بن‌نعمان» معروف به «شیخ مفید» (د. 413ق) در بررسی گرایش¬ مردم به ائمهعلیهم‌السلام بخصوص امام علیعلیه‌السلام که سر خط گرایش¬ مردم به ائمهعلیهم‌السلام است، بسیار حایز اهمیتند. از این منابع می¬توان بعضی از عوامل موثر در چگونگی این گرایش¬ها را بازشناخت. برای نمونه می¬توان به کم و کیف بیعت مردم مدینه با امام علیعلیه‌السلام در الجمل اشاره کرد.

1.6.3. تاریخ¬های محلی
استفاده از آن دسته از تاریخ¬های محلی که به تاریخ مدینه پرداخته¬اند، به دلیل شناخت حوزه مکانی تحقیق، امری ضروری است. در این میان بایستی به «تاریخ المدینه المنوره» متعلق به «عمر بن¬شَبَّه نُمَیری» یا «نَمِری» (د. 262ق) اشاره کرد. نُمَیری اطلاعات گسترده¬ای از مدینه ارایه می¬کند که دست¬مایۀ مدینه‌پژوهان پس از خود شده است. برای ارایه تصویری از مدینه زمان رسول¬اللهصلی‌الله علیه‌وآله از گزارش¬های این منابع به خصوص بخش اول کتاب ابن‌شبه، بسیار استفاده شده است.
کتاب دیگر، «وفاء الوفاء باخبار دارالمصطفیصلی‌الله علیه‌وآله» متعلق به «نورالدین علی‌بن احمد سمهودی» (د. 911ق) است. این کتاب هر چند به تقدم اثر پیش¬گفته نیست ولی با استفاده از منابع متقدم از میان رفته، مرجعی ارزشمند برای همه محققان شده است. یکی از منابعی که سمهودی در کتاب خود، فراوان از آن سود جسته، «اخبارالمدینه» متعلق به «محمد بنحسن بن¬زَباله» (د. بعد199ق)، شاگرد «مالک بن‌انس» (د. 179ق) و استاد «زبیر بن¬بَکار» (د. 256ق) است که اصل آن از میان رفته است. از دیگر کتاب¬های ارزشمند گمشده، کتاب «اخبارالمدینه» اثر «یحیی بن¬حسن بن¬جعفر علوی» (د. 277ق) از شاگردان مالک بن¬انس است که این یکی نیز در کتاب سمهودی، نقل بسیاری را به خود اختصاص داده است. کتاب «اخبارالمدینه» نوشتۀ زبیر بن¬بکار نیز از همین دست است. اما سمهودی بیشتر از کتاب «یاقوت العقیق» یا «عقیق المدینه» یا «العقیق فی المدینۀ» وی نقل کرده است. «ابوعبداله اسدی» (د. قرن3) نیز از اشخاصی است که در باب مساجد و اماکن قلم زده¬اند و سمهودی از گزارش¬های وی سود جسته و کتاب «المنسک» درباره مساجد مدینه را به وی نسبت داده است.

1.6.4. جغرافیانگاری¬ها
همان طور که گذشت، مباحثی چون جهان اسلام و مدینه در دو قرن نخست به عنوان بستری برای ورود به بحث مطرح گردیده¬اند. در خلال این مباحث، سخن از اماکن جغرافیایی بسیاری به میان می¬آید. برای شناخت حدود و ثغور این اماکن و ارایه تصویری اصیل و متناسب با محدودۀ زمانی تحقیق، از منابع جغرافیایی استفاده شده است. از مهم¬ترین این منابع می¬توان «البلدان» متعلق به «احمد بن‌ابی یعقوب» (د. 284ق)، «احسن التقاسیم فى معرفه الاقالیم» نوشتۀ «أبوعبدالله محمد بن‌أحمد مقدسی» (د. 381ق) و «معجم البلدان» تالیف «یاقوت بن‌عبدالله حموی بغدادی» (د. 626ق) را برشمرد. نقش منابع جغرافیایی چون «فتوح البلدان» اثر بلاذری (د. 279ق) را در ارایه گزارش¬های تاریخی، نباید از نظر دور داشت.

1.6.5. صحابه نگاری¬ها
در این قسمت به ویژه از کتاب «الطبقات الکبرى» نوشتۀ «محمد بن‌سعد بن‌منیع هاشمی بصری» (د. 230ق) استفاده شده است. هر چند این کتاب یک طبقات‌نگاری است اما مطالب تاریخی این کتاب بسیار قابل توجه و در موارد زیادى منحصر به فرد است. علاوه بر آن از این کتاب و کتاب «الاستیعاب فی معرفه الاصحاب» تالیف « أبوعمر یوسف بن‌عبدالله بن‌محمد ابن عبدالبَر» (د. 463 ق) در شناخت اصحابی که در مدینه بوده‌اند و گرایش آنان، استفاده شده است. پس از این منابع، سعی شده از «اسد الغابه فی معرفه الصحابه» متعلق به «عزالدین علی بن‌اثیر جزری» (د. 630ق) و «الاصابه فى تمییز الصحابه»، تألیف « احمد بن‌علی‌ بن¬حجر عَسقَلانى» (د. 852ق) به دلیل تفصیل و جامعیت بیشتر نیز استفاده شود.

مطلب مرتبط :   افزایش فروش سازمانی با ۱۶ راهی که کمک می‌کند با کسب‌وکارهای بزرگ معامله کنید

1.6.6. فرقه‌شناسی
جریان¬های فکری از جمله مباحثی است که در به تصویر کشیدن اوضاع فرهنگی هر منطقه¬ای اهمیت فراوان دارد. قسمتی از این جریان¬ها مربوط به مباحث عقیدتی، فرقه¬ها و نحله¬هاست. منابع فرقه‌شناشی بر سه دسته¬اند. برخی درصدد معرفی همه مذاهب و فرق موجود اعم از مذاهب اسلامی یا غیر اسلامی هستند . از این دست، کتاب «الملل و النحل» به قلم «محمد بن‌عبدالکریم شهرستانى» (د. 479ق) برگزیده و استفاده شده است. دسته دوم، که بیشترین سهم را از میان دو گروه دیگر دارند، کتاب¬هایی هستند که درباره مذاهب اسلامی نوشته شده‌اند. «مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین» نوشته «ابوالحسن اشعرى» (د. 330ق)، «الفرق بین الفرق و بیان الفرقه الناجیه منهم» متعلق به «عبدالقاهر بن‌طاهر بغدادی» (د. 429ق)، «التنبیه و الرد علی اهل الاهواء و البدع» تالیف «محمد بن‌احمد ملطی شافعی» (د. 377ق) و «التبصیر فی الدین و تمییز الفرقه الناجیه عن الفرق الهالکین» اثر «ابومظفر شهفور بن¬طاهر اسفراینی» (د. 471ق) از آن جمله¬اند. گروه آخر که در این تحقیق مورد نیاز واقع نشدند، کتاب¬هایی¬اند که به معرفی یکی از مذاهب اسلامی و شاخه های فرعی آن پرداخته‌اند. نمایندۀ این گروه در تحقیق حاضر، «فرق الشیعه» نگاشتۀ «ابومحمد حسن بن¬موسی نوبختی» (د. ح300ق) است.

1.6.7. منابع دیگر
همیشه در هر تحقیقی، ضرورت¬های ایجاد شده در مباحث مختلف، عنان بحث را به سوی منابع مختلف خواهد کشاند. در این تحقیق نیز گاهی به منابع روایی احساس نیاز شد که از کتب اهل سنت، صحاح شش‌گانه و از کتب شیعه «الکافی» نگاشته « محمد بن‌یعقوب بن‌اسحاق کلینی رازی» (د. 329ق) مورد توجه قرار گرفت. برای شمارش و شناخت راویان ائمهعلیهم‌السلام از کتاب «الرجال» اثر «ابوجعفر محمد بن‌حسن طوسی» (د. 460ق) استفاده شد. از منابع دیگر این تحقیق می¬توان از کتاب «الاغانی» به قلم «ابوالفرج علی بن‌حسین اصفهانی» (د. 356ق) و دیگر اثر وی با نام «مقاتل الطالبیین» یاد کرد. گاهی اوقات اطلاعات ارزشمند موجود در این دو کتاب، به ویژه اطلاعات مربوط به اوضاع و شرایط فرهنگی مدینه در کتاب الاغانی، راهگشای بن¬بست¬های این تحقیق بوده است.

1.7. پیشینه تحقیق
کلام دقیق و درست در اینجا آن است که بگوییم این موضوع، تا آنجا که محقق جستجو کرد، پیشینه ندارد. کتابهایی با موضوع¬های «تاریخ مدینه» یا «تاریخ تشیع» می¬توانستند به این موضوع نزدیک شوند ولی این اتفاق رخ نداده است. به عنوان نمونه، بررسی چند مورد از تحقیق¬های نزدیک به این موضوع را در پی می¬آوریم.
1.7.1. جامعه شیعه نخاوله در مدینه منوره ؛ کتابی است که بیشترین احتمال درباره پرداختن به موضوع مورد بحث ولو به صورت مقدمه¬ای را دارد. ولی این پژوهش محدوده زمانی قرن نوزدهم میلادی به این سو را در بر می¬گیرد.
1.7.2. تاریخ تشیع ؛ هر چند در این کتاب عناوینی مثل «تشیع در دوران خلفای راشدین» «شیعه در دوره امویان» «تشیع در دوره اول عباسیان» به چشم می¬خورد، اما مطالب کتاب ایشان بیشتر به یک گزارش اجمالی از وقایع این دوران با تکیه بر نقش امام (آن هم نه در همه کتاب) می¬ماند و هیچ گونه تصویری از چند و چون گرایش مردم به تشیع وجود ندارد. هر چند در فصل «خاستگاه تشیع» تعدادی از شیعیان معروف را معرفی می¬کند. از نقاط ضعف این کتاب می¬توان به تردد نویسنده در بین دوره¬های مختلف اشاره کرد. گویی مرحوم نویسنده فرصت بازنویسی کتاب را نداشته است. عدم ارجاع دهی فراوان و عدم دقت محققانه در بعضی از نقاط کتاب (برگرداندن فدک به اولاد حضرت فاطمه از سوی عمر بن¬خطاب و …) اشاره کرد.
1.7.3. تاریخ تشیع، ج1 ؛ این کتاب بیش از آن که تاریخ تشیع باشد، تاریخ امامت است. هر چند همانند کتاب بالا عناوینی مانند تشیع در دوران خلفای راشدین و هر یک از امامانعلیهم‌السلام دارد که خواننده در ابتدا گمان می¬برد به موضوع مورد نظر تحقیق نزدیک باشد، ولی