بدین ترتیب، زگزبسکی می گوید عواطفِ متناسب با متعلَّق خود نیز نوعی دیگر از بازنُمایی و معرفت اند.432 به طور خلاصه:
“ارزش، در وهله ی نخست، چیزی است که موجودات خوب درمی یابند. من “دریافتن”433 را به معنایی به کار می برم که محدود به ادراک حسی نیست بلکه ادراکی انفعالی را نیز شامل می شود که می توان در حالت عاطفه داشت. ویژگی های غلیظ امور ویژگی هایی اند که موجوداتی با ملکات عاطفی ما و نیز ملکات ادراکی و شناختی مان در آن ها درمی یابند. این ویژگی ها متعلَّقاتِ ادراکِ موجوداتی با این ملکات اند اما این ملکات آن ویژگی ها را به وجود نیاورده اند. ما می توانیم در مورد ویژگی های غلیظی که در امور می یابیم برحق یا برخطا باشیم. درست دریافتن امور به معنای بودن در حالتی عاطفی است به گونه ای که حکم معیارِ بیانگرِ آن صادق باشد. بنابراین، می توانیم به نحو صادقی بگوییم که حالت عاطفیِ یک شخص درست و آنِ دیگری نادرست است”.434
افزون بر این، زگزبسکی بر آن است که عاطفه امری واجد ارزش ذاتی است. غالباً “ارزش ذاتی” با “ارزش غایی” یکسان فرض شده است اما می توان به نحوی معنادار پرسید که آیا یک ارزش غایی واجد ارزش ذاتی یا غیرذاتی است. جی. ای. مور این نکته را به درستی دریافته بود که خوبی ارزش غایی نیازمند توضیحی اضافه است، یعنی این توضیح که آیا ارزش مذکور ذاتی است یا نه.435 مشکل از آنجا برمی خیزد که تصوّر بر این است که ارزش ذاتی بر مجموعه ای از ویژگی های متمرکز و غیر ارتباطی/ نسبی دلالت دارد.436 اما اساساً فرض چنین مجموعه ای دشوار است. چگونه می توان امری را از هر لحاظ منفک از همه ی امور دیگر در نظر آورد و آن را واجد ارزش ذاتی خواند؟ مثلاً، می توان باور صادق را واجد ارزش ذاتی دانست اما آیا این بدان معنا است که باور صادق منعزل و منفک از هر چیز دیگر است؟ آشکار است که صدق نیازمند ارتباط و نسبتی بین باور و متعلَّق آن است اما وجود این ارتباط موجب نمی شود که ارزش باورِ صادق ذاتی نباشد. ممکن است ارزش امری در شرایط متغیّر تفاوت یابد اما در همه ی آن شرایط، ارزشی ذاتی باشد. بنابراین، ارزش ذاتی به ضرورت نامشروط و غیر ارتباطی یا در حد کمال نیست. ممکن است ارزشی نامشروط مانند ارزش شخص انسان ذاتی باشد اما این بدان معنا نیست که نامشروط بودن لازمه ی ضروریِ ارزش ذاتی است. با فرض این نکات، زگزبسکی بر آن است که عاطفه ی متناسب با متعلَّق خود واجد خوبیِ ذاتی است.437 این بدان معنا نیست که عاطفه ای که با متعلَّق خود نامتناسب باشد واجد بدیِ ذاتی است. عاطفه ی نامتناسب از آن ارزش بی بهره است اما فقط عاطفه ای را می توان واجد بدیِ ذاتی دانست که مانند “فریبکاری” و “حسد” چیزی بیش از عدم تناسب با متعلَّق خود داشته باشد. این عاطفه ای است که یک الگوی اخلاقی نمی تواند آن را در خود داشته باشد.
ممکن است اشکال شود که عواطف حتی کمتر از باورها ارادی اند و بنابراین، برجسته کردن نقش عاطفه در اخلاق به ناممکن ساختن اخلاق می انجامد. پاسخ زگزبسکی آن است که داشتن عواطف تا حدی غیرارادی است اما تجربه ی زندگی می آموزد که عواطفِ شخصِ واحد تغییر می یابند و او در مواردی بسیار و تعیین کننده، قادر به تغییر و اصلاح آن ها است. عواطف با ساز و کارهایی خاص و با در نظر گرفتن تجارب پیشین در مورد پیامدها یا واکنش های بعدی، بازنگریسته می شوند. فاعل، بر اساس این پیامدها و واکنش ها، درمی یابد که با تغییر برخی عواطف خود در موقعیت های مشابه، نتیجه ای رضایت بخش تر حاصل می آید. او می تواند عواطف خود را برحسب رفتار الگوهای اخلاقی و عواطف تحسین برانگیزِ آن ها بازنگرد. همچنین، ادبیات و خواندن روایت ها می تواند او را با انسان هایی بی شمار و موقعیت های اخلاقی متنوّع آشنا و بدین ترتیب، او را به داوری و مقایسه ی عواطفِ شخصیت های روایت شده و ناخودآگاه یا خودآگاه، بازبینیِ عواطف خود وادارد.438 این همه فاعل را در تناسب بخشیدن به عواطف خود یاری می کند. بدین ترتیب، آن میزان از تأثیر اراده که برای ارزیابی اخلاقی لازم است در این تلقّی از عواطف محفوظ می ماند.
2-4-2-4. انگیزه
مفهوم “انگیزه” مفهومی کلیدی در طرح اخلاقی زگزبسکی است439 و او تلاش می کند آن را از مفهوم “هدف”،440 که غالباً با آن اشتباه گرفته می شود، متمایز سازد. “هدف” مفهومی است که بیشتر در تحلیل های مبتنی بر وسیله- غایت441 مورد استفاده قرار می گیرد. انگیزه نیز غایتی دارد اما مسئله آن است که اولاً، ممکن است انگیزه هایی مختلف غایت یا فضیلتی واحد پیش چشم داشته باشند یا انگیزه ای واحد خاستگاه غایات یا فضایلی مختلف باشد. مثلاً، انگیزه ی “همدلی” خاستگاه فضایل “شفقت”، “مهربانی” و “سخاوت” است و انگیزه ی “خودخواهی” خاستگاه رذایل “حسد” و “خودخواهی”. همچنین، “احترام به دیگری” خاستگاه فضایل “صداقت”، “عدالت” و “رواداری” است و “احترام به خود” فضیلت “خودآیینی” را شکل می دهد. برخی انگیزه ها عمیق تر و جامع تر از دیگر انگیزه هایند. برای نمونه، “عشق”، که خود اقسامی چند دارد،442 منشأ فضایل بسیاری است که پاره ای از آن ها بسیار متعالی و صعب الوصول اند.443 برخی فضایل نیز صرفاً ابراز عاطفه اند. برای نمونه، “سپاس گزاری”، “شفقت” و “وفاداری” از فضایلی اند که غایت آن ها ابراز عاطفه ی برسازنده ی آن ها است.444 ثانیاً، ارتباط انگیزه ی فاعل با غایت او ساختاری متفاوت با ساختار حالت روانی فاعلی دارد که در پی یک هدف است. در این ساختار اخیر، گفته می شود که چرا فاعل با داشتن غایتی خاص چنان عمل کرده است اما مشخص نیست که چرا فاعل چنان غایتی دارد در حالی که ساختار مبتنی بر انگیزه آشکار می کند که فاعل به نحوی خاص عمل کرده و عمل او نشانگر انگیزه ای خاص بوده است. بنابراین، ممکن است انگیزه علّت فعل باشد بی آنکه هدف آن باشد. مثلاً، عملی که نشانگر انگیزه ی “حسادت” است، همین انگیزه را هدف خود نگرفته است و نیز شخصی که رفتاری مشفقانه نسبت به دیگری دارد ممکن است “شفقت” را هدف خود گرفته باشد اما عملش از سرِ انگیزه ی شفقت نباشد. انگیزه، نه غایت است و نه به معنای داشتن غایتی خاص در یک عمل بلکه خاستگاه روان شناختی عمل است که ساختاری التفاتی دارد. بنابراین، ارزش اخلاقیِ انگیزه نیز متفاوت با ارزش اخلاقیِ هدف/ غایت است.445
با شکل گیری الگوهای واکنش عاطفی در موقعیت های مشابه، شخصیت فاعل اخلاقی به تدریج و برحسب عادات او شکل می گیرد. این الگوها بیانگر نوع مواجهه ی عاطفیِ فاعل با جهان پیرامون اویند و با توجه به وجه شناختیِ عواطف، رو به سوی چیزی دارند؛ یعنی التفاتی اند؛ در عین حال، وجه انگیزاننده ی عواطف، فاعل را به عمل وامی دارد. بدین ترتیب، می توان عاطفه ای را که آگاهانه یا ناآگاهانه فعلی را برمی انگیزد “انگیزه” خواند. انگیزه، هم علت رخ دادن فعل است و هم در ارزیابی فعل و فاعل اهمیتی اساسی دارد چراکه انگیزه ها در فاعل به ملکاتی بدل می شوند که ویژگی های شخصیتی او را می سازند. انگیزه های خوب برسازنده ی فضایل و انگیزه های بد برسازنده ی رذایل اخلاقی اند.446 به علاوه، انگیزه ی مبتنی بر عاطفه حیث پیشانظریِ اخلاق و ارزش اخلاقی را آشکار می کند. کانت خاستگاه ارزش اخلاقیِ فعل را تا اراده ی فاعل به پس بُرد و چون گمان می کرد پیش از اراده، امری در ضبط و مهار فاعل وجود ندارد که بتوان ردّ ارزش اخلاقی را در آنجا پی گرفت، نتیجه گرفت که اراده ی فاعل ارزش اخلاقی فعل را تعیّن می بخشد. زگزبسکی یک گامِ دیگر به پس می نهد و انگیزه ی مبتنی بر عاطفه را در بین اراده ی فاعل و احساسات خام و امیال او خاستگاهی مناسب برای ارزش اخلاقی فعل تشخیص می دهد.
انگیزه و غایت نه تنها به لحاظ مفهومی بلکه به لحاظ ارزشی نیز با هم متفاوت اند. انگیزه عاطفه ی مسبّب فعل است و به همین دلیل، ارزیابی فعل، به مثابه غایت انگیزه، بدون ارزیابی انگیزه میسّر نیست. همچنین، گرچه انگیزه ذاتیِ فعلِ غایت انگاشته است، انگیزه ای واحد می تواند چند غایت داشته یا فعلی واحد واجد انگیزه هایی مختلف باشد. از این رو، غایت نمی تواند سازنده ی انگیزه باشد. افزون بر این، انگیزه مبیّن فعل نیز هست. چرا فعلی انجام می شود؟ این پاسخ کافی نیست که فاعل آن فعل را برای غایتی خاص انجام می دهد. می توان پرسید چرا او آن غایت خاص را دارد. شاید تصور شود که “جست وجوی سعادت” کلید حل مشکل و بیانگر غایت الغایات است. اما می توان از این هم پرسید که چرا باید سعادت را غایت خود گرفت. این پرسش نیز آنگاه پاسخ داده می شود که انگیزه ی فاعل مورد توجه قرار گیرد.447 بدین ترتیب، انگیزه برای فعل، هم نقش تبیینی و هم نقش ارزشی دارد. خوبیِ غایت به خوبیِ انگیزه ی آن و بدیِ غایت به بدیِ انگیزه ی آن بسته است. “بخشیدن” آنگاه فضیلتمندانه است که از سرِ انگیزه ی سخاوت، و نه خودنمایی، باشد. “نقّادی” آنگاه فضیلت عقلانی ممتازی است که از سرِ عشق به حقیقت، و نه تکبّر و نفرت، باشد و “عمل عادلانه” نیز آنگاه فضیلت به شمار می آید که به انگیزه ی محترم داشتن حقوق و کرامت آدمیان انجام شود. ارزش انگیزه چنان است که حتی ممکن است فریب از سرِ مهر و به نیّت تقلیل آلام را در مواردی خاص مجاز دارد.
آیا فعل فارغ از انگیزه ی در پسِ آن بی ارزش است؟ زگزبسکی می گوید ممکن است فعلی، همچون سخاوت به انگیزه ی خودنمایی، ظاهرالصلاح باشد و غایت خود، مثلاً کمک به ایتام، را نیز برآورد. این فعل می تواند منفعت عموم را نیز تأمین کند و از این نظر، “خوب” است اما همه ی خوبی آن به نحو غیرمستقیم حاصل شده است. جهانی که در آن چنین افعالی رواج یابد به یقین بهتر از جهانی خالی از ارزش اخلاقی یا آکنده از شُرور اخلاقی است اما قطعاً به خوبی جهانی نیست که در آن افعال ظاهرالصلاح با انگیزه های خیر رایج باشند. بنابراین، خوبی انگیزه تعیین کننده است و ارزش پیامدهای افعال را نیز دربرمی گیرد.448 بدین ترتیب، مطابق تحلیل زگزبسکی،
“انگیزه ی عملی که غایتی را در نظر دارد، مستقیماً ارزش خوب یا بد را به غایت واقعی و پیامد واقعی عملی می دهد که آن را برانگیخته است. اما غایات و پیامدها، وقتی حالات اموری از نوع غایت انگیزه های خوب باشند، ارزش خوبِ غی رمستقیم و وقتی حالات اموری از نوع غایت انگیزه های بد باشند، بدیِ غیرمستقیم دارند”.449
ارزش غیرمستقیم به کامیابی در وصول به غایتِ فضیلت یا تحقّق رذیلت مرتبط است. آنکه انگیزه ای فضیلتمندانه دارد، واقعاً در پی تحقق غایت انگیزه ی خود است و اگر این غایت برآورده نشود، ارزش فعل و خوبی فاعلِ آن به میزانی نیست که اگر غایتِ فعل برآورده می شد بود. همچنین، در نقطه ی مقابل، انگیزه ی سوئی که محقّق نشود، حتی اگر فرصت تحقّق نیافته باشد، آن قدر بد نیست که فعلی بر اساس انگیزه ای سوء در عالم واقع رخ دهد. در نتیجه، شهود اخلاقیِ متعارف کامیابی یا ناکامی در وصول به غایت انگیزه های خوب یا بد را اخلاقاً ذی ربط می داند.450

2-4-3. نتایج
بر اساس آنچه آمد و با تأکید بر آموزه ی الگوگرایی، زگزبسکی بر آن است که می توان تعاریفی شاخص، و نه ماهوی، از همه ی مفاهیم اخلاقیِ پایه ارائه کرد. این تعاریف با الهام از نظریه ی ارجاع مستقیم، همه ی مفاهیم اساسی اخلاق را به الگوی اخلاقی یا همان شخصی بازمی گرداند که ارسطو او را “حکیم”451 می نامد. روش کار آن است که با تشخیص الگو، عاطفه ی خوب را عاطفه ای می دانیم که شخصی همچون او در موقعیتی داشته باشد. فضیلت میل به داشتن این عاطفه و برانگیخته شدن به برآوردن غایاتی است که الگوهای اخلاقی بر اساس آن عاطفه در برآوردن آن ها کامیاب اند.452 بر این مبنا،
“عمل درست453 (مجاز) در شرایط خاص عملی است که حکیم می توانست آن را در شرایط مشابه انجام دهد؛ یعنی چنان نیست که او ذاتاً آن را انجام ندهد. او اگر چنان عمل کند، احساس گناه]/ شرم[ نخواهد کرد.
عمل نادرست454 در شرایط خاص عملی است که حکیم ذاتاً آن را در شرایط مشابه انجام نمی داد. حکیم بر انجام ندادن آن پای می فشارد و اگر آن را انجام دهد، احساس گناه]/ شرم[ می کند.
وظیفه ی اخلاقی455 عملی است که حکیم ذاتاً آن را در شرایط مشابه انجام می داد. حکیم بر انجام آن پای می فشارد و احساس گناه]/ شرم[ می کند اگر چنان عمل نکند.
عمل فضیلتمندانه456 در شرایط خاص عملی است که فضیلتمندانه برانگیخته شده و کاری است که اشخاصی که در آن شرایط بدان شکل برانگیخته شده باشند ذاتاً انجام می دهند.
عمل از هر لحاظ خوب است فقط در آن صورت که برخاسته از انگیزه ای فضیلتمندانه باشد که حکیم در شرایط مشابه آن انگیزه را داشت/ کاری است که حکیم ذاتاً در عمل بر اساس آن انگیزه در آن شرایط می کرد و به دلیل این ویژگی های عمل، در برآوردن غایت انگیزه ی فضیلتمندانه کامیاب می بود”.457
در واقع، حکیم می تواند وجوه ذی ربط متفاوت و حتی متعارض یک موقعیت اخلاقی را دریابد و در نهایت، با فهم موقعیت در ذیل مفهوم غلیظ متناسب، در موقعیت عاطفی درستی قرار گیرد و عمل مناسب را انجام دهد. بدین ترتیب، تناسبِ مفهوم غلیظ با موقعیت و واکنش متناسب فاعل عمل او را به لحاظ اخلاقی موجه می سازد. او همچنین، درمی یابد که موقعیت فعلی اش مقتضی عمل مناسب در موقعیت های اخلاقیِ مشابه است. مفهوم اشتقاقی “الزام”458 حاصل تشخیص ویژگی عاطفی پرمایه ی یک موقعیت اخلاقی، تعمیم

]]>